Upaya: Phương Tiện Thiện Xảo, Trí Tưởng Tượng Và Sức Sáng Tạo Có Phải Là Con Đường Dẫn Đến Các Chứng Ngộ?

Upaya: Is Skillful Means, Imagination and Creativity the Path to Realizations? Experiential Buddhist Practice or Yogas Enhance Intellectual Study.

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

MỤC LỤC

Upaya: Phương tiện thiện xảo, Trí tưởng tượng và Sức sáng tạo có phải là con đường dẫn đến các Chứng ngộ? Thực hành Phật giáo mang tính trải nghiệm hay các pháp Yoga bổ trợ cho việc Nghiên cứu giáo lý.
01- Chứng minh sức mạnh của trí tưởng tượng — xem một bộ phim, đọc một cuốn sách?
02- Đức Phật, Chúa Giê-su, Lão Tử — những bậc vĩ nhân có tầm nhìn đại trí
03- Liệu sự hiểu biết sâu sắc hơn có khởi sinh từ trí tưởng tượng?
04-Thức tỉnh — lay chuyển tâm trí để nhìn thấu những điều vượt ra ngoài tầm mắt
05- Đau khổ dạy chúng ta cách “trải nghiệm trực tiếp”
06- Phật giáo đón nhận “Tánh Không” và rũ bỏ các định kiến
07- Sức sáng tạo là một “phương tiện trải nghiệm” trong thực hành Kim Cương Thừa
08- Nương tựa vào trí tưởng tượng, nhưng đặt niềm tin nơi Tam Bảo
09- Đối với những người không thể quán tưởng thì sao?
10- Chứng Aphantasia (mất khả năng tưởng tượng hình ảnh) — hội chứng không thể “hình dung” trong tâm trí
12- Bài liên hệ: Giải Thích Về Upaya Trong Phật Giáo -

***

Upaya: Phương tiện thiện xảo, Trí tưởng tượng và Sức sáng tạo có phải là con đường dẫn đến các Chứng ngộ?

Đức Phật đã giáo hóa chúng sinh bằng "Upaya" (Phương tiện thiện xảo), tức là sử dụng một trong những cơ chế mạnh mẽ nhất của tâm thức: "trí tưởng tượng". Phương tiện thiện xảo không phải là một điều hư cấu, mà là một cách để thấu hiểu chân lý thông qua các ví dụ minh họa, trí tưởng tượng và hình ảnh quán tưởng. Đây chính là lý do vì sao cả Đức Phật và Chúa Giê-su đều giảng dạy bằng những câu chuyện ngụ ngôn — bắc một nhịp cầu nối liền giữa trí tưởng tượng và trí tuệ luận lý. Khả năng sử dụng "những câu chuyện" để truyền tải chân lý cũng lâu đời như những câu chuyện thần thoại cổ xưa nhất. Đó cũng là lý do vì sao sức sáng tạo đóng vai trò sống còn trong việc thực hành Phật giáo.

Xuyên suốt lịch sử, các nhà triết học vĩ đại, các nhà khoa học, các nhà tư tưởng tôn giáo, các nghệ sĩ — và cả các bậc Hành giả (Yogi) Phật giáo — đều có xu hướng là những người sở hữu trí tưởng tượng phong phú và có khả năng quán tưởng một cách sáng tạo. Da Vinci vừa là một nhà phát minh vừa là một nghệ sĩ. Theo định nghĩa, các nhà phát minh chính là những người sáng tạo. Các nhà khoa học có thể sống lý trí, nhưng các bước đột phá chỉ đến khi họ vượt ra ngoài những gì chúng ta đã biết và đặt câu hỏi "điều gì sẽ xảy ra nếu...". Trong việc thực hành tâm linh, mọi chuyện cũng không có gì khác biệt.

Hình ảnh của Bậc đại hành giả Milarepa vĩ đại, vị du già ca hát, đã dành phần lớn thời gian của mình để thiền định — hành trình vào sâu bên trong tâm thức — trong một hang động.

01- Chứng minh sức mạnh của trí tưởng tượng — xem một bộ phim, đọc một cuốn sách?

Bậc thầy lớn của Phật giáo Gelek Rimpoche từng mô tả rằng phương pháp tốt nhất để chứng minh lợi ích của việc quán tưởng (hình dung) là xem một bộ phim gay cấn — hoặc đọc một cuốn tiểu thuyết mãnh liệt. Khi chúng ta xem một "bộ phim kinh dị" và cảm thấy một nỗi sợ hãi trỗi dậy rõ rệt đến mức quá đỗi chân thực, các đốt ngón tay chúng ta siết chặt lại, chúng ta nghiến răng, và đôi khi hét lớn lên: "Đừng vào trong đó!" với nhân vật chính giả tưởng sắp sửa bị quái vật "ăn thịt".

Phép màu điện ảnh — trong một vài khoảnh khắc, chúng ta tạm ngưng sự hoài nghi và cho phép trí tưởng tượng đưa mình đến thế giới vừa được tạo ra này. Trong trường hợp này, việc quán tưởng (hình dung) khi thiền định cũng sử dụng các phương pháp tương tự — từ từ xây dựng một thế giới bằng một trí tưởng tượng sống động. (Ảnh chụp màn hình từ một video trên Youtube của bộ phim Aliens — Quái vật không gian).

Cơ chế đó hoạt động như thế nào? Tâm trí chúng ta tạm thời tạm ngưng sự hoài nghi (suspends disbelief). Điều này sẽ không hiệu quả nếu ngay cảnh đầu tiên của bộ phim là cảnh quái vật đang ăn thịt một nạn nhân. Biên kịch phải "xây dựng" một thế giới đáng tin cậy, đồng thời tập trung tạo ra cảm xúc và sự hồi hộp để chúng ta "đặt trọn tâm trí" (invested) vào nhân vật.

Hãy thẳng thắn đối diện với sự thật — chúng ta biết con quái vật trong phim hay trong tiểu thuyết là không có thật. Đó chỉ là lớp hóa trang, kỹ xảo điện ảnh hoặc những con chữ. Vậy tại sao chúng ta lại thực sự cảm thấy nỗi sợ hãi hữu hình — hoặc các cảm xúc khác như trong một câu chuyện lãng mạn, một cuộc phiêu lưu kỳ thú hay một cuốn tiểu sử bi thảm? Tất cả bắt đầu bằng việc chúng ta "dấn thân" vào cuộc hành trình đó.

Trong trường hợp của một cuộc hành trình tâm linh, đây thậm chí còn là một thử thách lớn hơn nhiều so với thử thách mà một tiểu thuyết gia hay một nhà biên kịch phải đối mặt. Về cơ bản, chúng ta đang thực hiện một cuộc hành trình bên trong tâm trí và trí tưởng tượng của chính mình. Và chính xác thì, tâm trí là gì? Giải thích những gì tâm trí "không phải là" thì dễ hơn là giải thích nó "là gì". Như Khenpo Karthar Rinpoche đã giảng giải:

"Bạn không thể nói tâm trí là một cái gì đó; bạn cũng không thể nói tâm trí là hư vô; bạn không thể nói nó là vật chất hữu hình; bạn cũng không thể nói nó không tồn tại và hoàn toàn vô hình tướng. Bản tính của nó không một ai có thể mô tả được."[3]

02- Đức Phật, Chúa Giê-su, Lão Tử — những bậc vĩ nhân có tầm nhìn đại trí

Một số người có thể gạt bỏ khái niệm xem trí tưởng tượng như một phương tiện này và cho rằng nó "quá mang tính New Age" (Tân Kỷ Nguyên). Thế nhưng, để bác bỏ lời tuyên bố đó, chúng ta chỉ cần nhìn vào các bậc lãnh đạo tâm linh vĩ đại của mình, từ Đức Phật, Chúa Giê-su cho đến Lão Tử – những người đã rút lui vào sâu thẳm tâm trí để tìm kiếm các khải huyền (sự chứng ngộ). Đức Phật đã chiến đấu với "Ma vương" (Mara) dưới gốc cây Bồ đề; Chúa Giê-su nổi tiếng với việc một mình đối mặt với những cám dỗ nơi hoang mạc. Tương tự như vậy, Lão Tử – người sáng lập ra Đạo giáo – cũng đã cưỡi trâu băng qua sa mạc, bỏ lại phía sau sự băng hoại của thế gian để thực hiện một cuộc kiếm tìm chân lý đầy anh hùng.

Hình ảnh: Socrates, Chúa Giê-su, Đức Phật và Khổng Tử — tất cả đều là những bậc vĩ nhân có tầm nhìn đại trí.

Hầu hết các bậc Đại Hành giả (Yogi) Phật giáo — từ ngài Atisha ở Ấn Độ cho đến ngài Milarepa ở Tây Tạng — những bậc vĩ nhân có tầm nhìn đại trí của truyền thống Phật giáo Kim Cang Thừa, không chỉ đối mặt với những trải nghiệm quán tưởng cô độc và đầy gian khổ, mà cuối cùng họ đã hạnh ngộ được vị Phật, Bổn tôn tâm thể (Yidam) hoặc nguồn cảm hứng tâm linh của mình thông qua những nghịch cảnh và việc ẩn tu nội tâm. Tương tự như vậy đối với các vị thánh vĩ đại của Thiên Chúa giáo — những bậc vĩ nhân đã chứng nghiệm các khải tượng, thay vì chỉ nương tựa vào một trí tuệ luận lý cao siêu. Tất nhiên, có một ranh giới rất mong manh giữa một bậc vĩ nhân có tầm nhìn đại trí và "sự điên rồ" — đó là lý do vì sao chúng ta vẫn luôn cần đến những lời chỉ dạy và sự khai thị từ một bậc minh sư, vị đạo sư hay người thầy tâm linh.

03- Liệu sự hiểu biết sâu sắc hơn có khởi sinh từ trí tưởng tượng?

Các khóa ẩn tu trải nghiệm tự thân và các phương pháp thiền định là những khía cạnh vô cùng quan trọng trong hầu hết các con đường tâm linh — và chắc chắn là như vậy trong Phật giáo Kim Cang Thừa. Đây là lý do tại sao trong Phật giáo, chúng ta gọi các hoạt động thiền định của mình là "thực hành" (tu) chứ không phải là "nghiên cứu" (học). Ngay cả việc tụng kinh cũng là một sự "thực hành" — chúng ta tụng đọc thành tiếng và cố gắng hình dung (quán tưởng) những gì đang diễn ra, thay vì chỉ đơn thuần là "học thuộc lòng" nó.

Hình ảnh: Quán tưởng cơ thể bên trong dưới dạng các luân xa (chakras) và một vị Bổn tôn (deity) xuất hiện ở phía trước. Từ một video của Buddha Weekly.

Trí tưởng tượng cho phép chúng ta nhìn thấu qua những ranh giới của nguồn kiến thức hạn hẹp, đồng thời có thể giúp chúng ta đạt được sự thấu hiểu sâu sắc hơn về những gì là chân thật và đúng đắn. Bằng cách sử dụng các kỹ thuật quán tưởng (hình dung) trong thiền định và các khóa ẩn tu, chúng ta có thể khai mở những chân lý ẩn giấu bên trong chính mình mà nếu không có chúng, ta sẽ chẳng thể nào tiếp cận được. Do đó, mặc dù Phật giáo có thể tán thành tính lý trí và logic như những phương pháp để chất vấn, hỏi han, nhưng chính trí tưởng tượng — thông qua việc quán tưởng và sức sáng tạo — mới là thứ cuối cùng dẫn dắt chúng ta đi trên con đường hướng tới Giác ngộ.

Dù việc quán tưởng giàu tính tưởng tượng như vậy có vẻ huyền bí hoặc khác thường, nhưng trên thực tế, đó lại là một hình thức Phật giáo đã được thực hành trong nhiều thế kỷ. Bằng cách dấn thân vào sự quán chiếu sâu sắc và hình dung ra những chân lý cùng ước nguyện sâu kín nhất của mình, chúng ta có thể chạm vào cội nguồn của trí tuệ và sự giác ngộ, vượt lên trên việc chỉ nghiên cứu đơn thuần. Vì vậy, trong khi nhiều tôn giáo tập trung vào giáo điều và sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc, Phật giáo lại khuyến khích chúng ta sáng tạo và để trí tưởng tượng dẫn lối chúng ta đến với chân lý.

Hình ảnh: Quán tưởng là một phương pháp giúp chúng ta "thức tỉnh" tâm trí ở mọi cấp độ. Trong ảnh, đang quán tưởng Đức Kim Cang Thủ (Vajrapani), từ một video của Buddha Weekly.

04- Thức tỉnh — lay chuyển tâm trí để nhìn thấu những điều vượt ra ngoài tầm mắt

Trong Phật giáo, Giác ngộ thường được dịch là "tỉnh thức" hoặc "thức tỉnh". Trong Thiền tông (Zen hoặc Chan), chúng ta cố gắng lay chuyển tâm trí của mình để nhìn thấu qua những ranh giới định kiến thông thường bằng các công án (những câu đố không có lời giải) và các thời thiền tọa (Tọa thiền - Zazen) kéo dài. Trong Phật giáo Kim Cang Thừa — trường phái có vẻ "kỳ lạ" hoặc phi lý đối với một số Phật tử — chúng ta cố gắng lay chuyển các nhận thức của mình; chúng ta nỗ lực để nhận diện "bản chất thật sự của thực tại" và đón nhận tính Không của cái tôi giả tạo đầy ảo tưởng. Trong các bộ phái Phật giáo nguyên thủy và các kinh điển Pali, chúng ta được dạy các phương pháp và phẩm hạnh công đức — học hỏi từ những trải nghiệm chứng ngộ tâm linh của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Khenpo Karthar Rinpoche đã giảng giải: "Bản tính tâm trí của tất cả chúng sinh, bất kể có những chướng ngại nào có thể làm lu mờ hay che lấp nó, thì ngay từ thuở sơ khai đã là Phật. Luôn có một sự tỉnh thức và sự hoàn hảo vốn có bên trong tâm trí của mỗi một chúng sinh."[3]

Điều gì thúc đẩy chúng ta cố gắng "thức tỉnh" và nhìn thấy bản chất của chân lý tối hậu? Herbie Hancock, nghệ sĩ nhạc jazz vĩ đại (là một Phật tử nổi tiếng) đã mô tả động lực này là: "nỗi sợ hãi, nổi đớn đau [vật chất] và sự khổ đau [tinh thần]" nhưng đồng thời, như ông đã chỉ ra, đó còn là "niềm vui, niềm khao khát, sự hài hước và sự quan sát".[2] Hancock thực sự đã đi xa đến mức tuyên bố rằng Phật giáo đặc biệt giúp "mở rộng sức sáng tạo của chúng ta".

05- Đau khổ dạy chúng ta cách “trải nghiệm trực tiếp”

Phật giáo xem đau khổ là cội rễ của mọi rắc rối của chúng ta — và trọng tâm của Phật giáo là vượt qua đau khổ và các tâm dính mắc (chấp trước).

Phật giáo có thể được coi là "lý trí" không? Có, Phật giáo thật sự đón nhận tính lý trí và logic như một phương tiện để đạt được mục đích — đó là lý do vì sao thiền định và các khóa ẩn tu là những khía cạnh quan trọng của Phật giáo. Tuy nhiên, Phật giáo không đơn thuần là về sự thấu hiểu hay tìm tòi về mặt trí tuệ; nó bao gồm một sự trải nghiệm trực tiếp về chân lý, vượt lên trên những suy nghĩ lý tính hay suy luận đơn thuần. Và trải nghiệm đó thường đến từ việc sử dụng sức mạnh của trí tưởng tượng — áp dụng các kỹ thuật quán tưởng (hình dung) để khai mở những chân lý ẩn giấu bên trong chính chúng ta, và để trí tưởng tượng dẫn lối chúng ta hướng tới Giác ngộ.

Hình ảnh: quán tưởng Tara Trắng, một video của Buddhaweekly

Vì vậy, trong khi một số người có thể lập luận rằng Phật giáo dựa dẫm quá nhiều vào trực giác hay sức sáng tạo, thì không có gì phải nghi ngờ rằng nó cũng đón nhận tính lý trí và logic như những công cụ để thấu hiểu chân lý. Dù Phật giáo mang tính khải tượng tâm linh (tức là Kim Cang Thừa) có vẻ "kỳ lạ" hay "huyền bí", thì chính sự kết hợp giữa lý trí và trí tưởng tượng này cuối cùng sẽ dẫn dắt chúng ta hướng tới mục tiêu tối hậu của mình: một sự thấu hiểu sâu sắc hơn về bản thân và thế giới xung quanh ta, thoát khỏi khổ đau và điên đảo.

06- Phật giáo đón nhận “Tánh Không” và rũ bỏ các định kiến

Một số học giả đã liên tưởng một cách sai lầm giáo lý của Đức Phật về Tánh Không (Shunyata) với sự tiêu cực và chủ nghĩa hư vô — trong khi trên thực tế, Phật giáo đón nhận Tánh Không như một phương tiện của nguồn cảm hứng sáng tạo. Bằng cách loại bỏ cấu trúc tâm lý nhân tạo mang tên "cái tôi" (bản ngã) — thứ trói buộc chúng ta vào các khái niệm bằng sự dính mắc và định kiến — Shunyata, hay Tánh Không, đón nhận toàn bộ tính toàn vẹn của khái niệm, sức sáng tạo và "những điều khả thi".

Hình ảnh: Quán tưởng một chủng tử tự Tam màu trắng khởi sinh từ tánh không (hoặc tính nhất thể). Đây là chữ Tam Tây Tạng. Việc quán tưởng chủng tử tự thường là bước đầu tiên trong việc quán tưởng một vị Bổn tôn thiền định.

(Ghi chú: Chữ "Tam" ở đây là chủng tử tự [seed syllable] bằng tiếng Tây Tạng hoặc tiếng Phạn, thường là chủng tử tự của Đức Lục Độ Mẫu [Green Tara] hoặc Bạch Độ Mẫu [White Tara] trong Phật giáo mật tông)

Ví dụ, trong các pháp tu Bổn tôn của Kim Cang Thừa, ở mọi cấp độ thực hành, trước tiên chúng ta "hòa tan" chính mình vào tánh không, sau đó tái tạo cái "vô ngã" của mình thành một biểu tượng lý tưởng hóa của sự Giác ngộ — một vị Bổn tôn chẳng hạn như Đức Quán Thế Âm (Avalokiteshvara) đại bi. Sau đó, chúng ta lại hòa tan hình tướng này một lần nữa. Tại sao phải trải qua những bước quán tưởng phức tạp này để giải thể cái tôi nhân tạo của chúng ta? Đó là để "cho tâm trí thấy" rằng chúng ta không chỉ là những bản ngã mong manh, và để chứng minh rằng chúng ta là một điều gì đó vĩ đại hơn nhiều — không ai khác ngoài chính những vị Phật tương lai. Thay vì mang tính "hư vô" hay gây trầm uất, phương pháp này lại vô cùng truyền cảm hứng, mặc dù nó có xu hướng mang lại sự thăng hoa nhất cho những người có tư duy sáng tạo

07- Sức sáng tạo là một “phương tiện trải nghiệm” trong thực hành Kim Cang Thừa

Cho dù vị thầy Kim Cang Thừa khuyên chúng ta "quán tưởng" một vị Bổn tôn có 1000 cánh tay để biểu trưng cho lòng từ bi vô lượng của vị Bồ Tát — hay dùng từ ngữ "tưởng tượng" — thì không có gì phải nghi ngờ rằng những phương pháp phương tiện thiện xảo này có vai trò vô cùng sống còn. Điều này không nhằm mục đích biến các pháp thực hành trở nên "kỳ lạ" hay lôi cuốn. Mặc dù việc học kinh điển và các luận giải là nền tảng tối quan trọng, nhưng suy cho cùng, chúng ta phải tự mình chứng nghiệm chúng.

Ngài Gelek Rimpoche đã giảng giải (một lời giải thích tóm gọn đầy đủ nhất!):

"Chúng ta có năm uẩn, hay còn gọi là ngũ uẩn [sắc, thọ, tưởng, hành, thức]. Cốt tủy của Kim Cang Thừa là chuyển hóa năm uẩn này thành năm loại trí tuệ thông qua các kỹ thuật quán tưởng và các phương pháp khác. Chúng ta tương tác và làm việc với chính những cảm xúc của mình. Đây là một con đường rất nhanh chóng. Trong truyền thống Nguyên thủy (Theravada), mục tiêu là quả vị A-la-hán, sự giải thoát hoàn toàn khỏi đau đớn, khổ đau và si mê. Mục tiêu trong truyền thống Đại thừa (Mahayana) là quả vị Phật, hay Phật quả, là cảnh giới vượt trên cấp độ A-la-hán — nhưng phải mất nhiều đại kiếp mới đạt được. Và trong Kim Cang Thừa, mục tiêu vẫn là Phật quả, nhưng được coi là có thể đạt được ngay trong một đời này, bất kể thời gian sống còn lại của bạn ngắn ngủi đến mức nào."[4]

"Phương tiện trải nghiệm" ở đây là gì? Chắc chắn đó là một cuộc hành trình mang tính khải tượng (thị kiến nội tâm). Hãy nghĩ về Đức Phật khi ngài ngồi dưới gốc cây Bồ đề, sẵn sàng chiến đấu với Ma vương (Mara) trong chính tâm trí của ngài. Liệu Ma vương có thật sự hiển hiện binh ma tướng quỷ xung quanh Đức Phật, tấn công ngài bằng những mũi tên trong thực tại vật lý mà chúng ta có thể nhìn thấy được bằng mắt thường — hay đó là một cuộc hành trình khải tượng diễn ra trong thế giới tâm thức bao la của Đức Thích Ca Mâu Ni? Theo quan điểm Phật giáo, điều đó không quan trọng, bởi lẽ các nhận thức của chúng ta vốn dĩ đã là ảo tưởng hoặc bị hiểu lầm.

Một cách dễ dàng để "bước vào" việc thực hành quán tưởng một vị Bổn tôn là làm theo một bài thiền hướng dẫn của một vị thầy có kinh nghiệm. Dưới đây là một ví dụ về một bài giảng ngắn hướng dẫn quán tưởng Đức Lục Độ Mẫu (Green Tara):

08- Nương tựa vào trí tưởng tượng, nhưng đặt niềm tin nơi Tam Bảo

Điều gì phân định giữa việc thiền quán tưởng tâm linh của một Phật tử với một cuộc dạo chơi nông nổi trong tâm trí, hay một trào lưu New Age (Tân Kỷ Nguyên)? Mặc dù trí tưởng tượng và sự quán tưởng có thể là phương tiện vận chuyển, nhưng người học Phật luôn có một điểm đến và một nơi Nương tựa. Điểm đến đó chính là sự Giác ngộ vì lợi ích của tất cả chúng sinh — tức là sứ mệnh Bồ-đề-tâm — trong khi nơi Nương tựa mà chúng ta dựa vào chính là Tam Bảo: Phật, Pháp và Tăng. Các con đường tu tập mang tính quán tưởng này, đặc biệt là Kim Cang Thừa, bắt buộc phải nương tựa vào sự hướng dẫn của một vị Đạo sư (Guru) — người đại diện cho quy y Tam Bảo với tư cách là người thầy, là giáo pháp và là người bạn đồng hành nâng đỡ. Trí tưởng tượng mù quáng mà thiếu đi người dẫn đường thì đơn thuần chỉ là một chuyến đi hoang dã hoặc một giấc mơ. Trong Phật giáo, trí tưởng tượng và các thị kiến tâm linh chỉ để phục vụ cho sứ mệnh này — chúng không hơn gì một công cụ.

Vì vậy, mặc dù trí tưởng tượng có thể là "con đường tắt" bí mật để hoàn thành sứ mệnh Bồ-đề-tâm — nhưng nó vẫn luôn phải phục vụ cho sứ mệnh giáo pháp đầy lòng từ bi.

Phật giáo khuyến khích chúng ta sử dụng trí tưởng tượng sáng tạo của chính mình — bởi chính trí tưởng tượng đó có thể mở ra những cánh cửa của nhận thức và dẫn dắt chúng ta đến với Giác ngộ. Tuy nhiên, đó không phải là một sự kỳ ảo tùy hứng, không có người dẫn dắt hay không có sự kiểm soát, ngay cả khi chúng ta quán tưởng về các vị Bồ Tát 1000 tay hay các bậc giác ngộ hiển hiện dưới những hình ảnh mang tính huyền thoại.

Phật giáo khuyến khích bạn khai thác sức mạnh tưởng tượng của mình. Hãy để sức sáng tạo thúc đẩy bạn trên cuộc hành trình hướng tới chân lý, đồng thời mở khóa trí tuệ và lòng từ bi vốn nằm sẵn trong trái tim của mọi chúng sinh.

09- Đối với những người không thể quán tưởng thì sao?

Ai cũng có thể quán tưởng (hình dung). Nếu không thể hình dung, bạn sẽ chẳng thể nào thưởng thức nổi một bộ phim hay một cuốn tiểu thuyết. Thông thường, chính những chướng ngại của bản thân đã "ngăn chặn" năng lực quán tưởng rõ ràng của chúng ta.

Tiến sĩ Alexander Berzin, trong một bài viết xuất sắc về "Cách quán tưởng", đã giải thích điều này như sau:

"Nhiều người nói rằng: 'Ồ, tôi không thể quán tưởng được. Vậy làm sao tôi có thể áp dụng các phương pháp này?'. Thực ra, nếu dành một chút thời gian để tự kiểm chứng, chúng ta sẽ nhận ra rằng tất cả chúng ta đều sở hữu năng lực tưởng tượng. Ví dụ, bạn hãy thử nhớ lại khuôn mặt của mẹ mình hoặc người bạn thân nhất, bất kể là ai, trông như thế nào. Xin hãy thử làm điều đó trong một khoảnh khắc. Hầu hết chúng ta đều có khả năng nhớ lại diện mạo của những người mà mình yêu thương nhất. Vì vậy, hầu như tất cả chúng ta đều có khả năng quán tưởng."

Hình ảnh: Quán tưởng vị Bổn tôn (trong trường hợp này là Đức Độ Mẫu Tara) tại tâm (trái tim) là một pháp thực hành phổ biến trong thiền định. Luân xa tim trong Phật giáo Tây Tạng đại diện cho Tâm thức. Ở góc trên cùng bên phải của bức ảnh cũng hiển thị chủng tử tự TAM của Đức Tara.

Tương tự như vậy, nếu chúng ta nói to một cái tên hoặc một nhãn hiệu nào đó — chẳng hạn như "Tara" hay "Đức Phật" — chúng ta hầu như luôn thấy một hình ảnh thoáng qua của người hoặc thực thể được gọi tên đó xuất hiện trong đầu. Nếu bạn nghĩ về một "quả táo đỏ", bạn sẽ biết ngay hình dáng của nó theo bản năng. Do đó, bạn hoàn toàn có thể quán tưởng.

Xét về mặt tâm lý học, bộ não con người có hai khía cạnh. Đó là cái gọi là tâm lý trí và tâm trực giác. Hoặc là não phải và não trái. Kim Cang Thừa cùng các hình thức thiền quán tưởng khác đơn thuần nhận ra rằng cả hai bên đều quan trọng. Bằng cách tạo ra các hình ảnh giàu tính tưởng tượng, tâm trí của chúng ta sẽ phản hồi lại với ý nghĩa biểu tượng của những hình ảnh đó.

Hình ảnh: Hoa sen là một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của Ashtamangala (Bát Kiết Tường/Tám biểu tượng cát tường). Các hình ảnh trực quan trong thiền quán tưởng là "con đường nhanh hơn" để nhận biết các chân lý cốt lõi.

10- Chứng Aphantasia (mất khả năng tưởng tượng hình ảnh) — hội chứng không thể “hình dung” trong tâm trí

Có một thuật ngữ dành cho những người thật sự không thể tưởng tượng hoặc quán tưởng. Chứng Aphantasia (hội chứng mù tâm trí) — which we covered in this extensive feature (here) — điều mà chúng tôi đã đề cập trong bài viết chuyên sâu này — chắc chắn là một hiện tượng có thật, nhưng nó cực kỳ hiếm gặp. Trong hầu hết các trường hợp, tất cả chúng ta đều quán tưởng được, chỉ là một số người cảm thấy khó thực hiện "theo yêu cầu" — chẳng hạn như khi người thầy nói: "Bây giờ hãy quán tưởng ánh sáng chữa lành đang lan tỏa đến tất cả chúng sinh trên thế giới." Chúng ta nghĩ rằng mình không "nhìn thấy" hình ảnh đó — nhưng thực ra, ngay khoảnh khắc người thầy thốt ra những lời ấy, hình ảnh đó đã lóe lên trong mạng lưới thần kinh của bạn rồi. Việc duy trì quán tưởng liên tục thì khó hơn và đòi hỏi tính kỷ luật, đó là lý do tại sao trong Phật giáo, chúng ta gọi các hoạt động thiền định của mình là "thực hành" (tu tập).

Tiến sĩ Berzin đã giải thích:

"Để hiểu được các cấp độ và cách sử dụng khác nhau của việc quán tưởng, trước tiên chúng ta cần ném từ 'quán tưởng' (visualisation) ra ngoài cửa sổ. Đó là một từ sai vì từ 'quán tưởng' ngầm ý một cái gì đó thuộc về thị giác. Nói cách khác, nó ngầm ý việc làm việc với các hình ảnh trực quan và cũng ngầm ý việc làm việc bằng đôi mắt của chúng ta. Điều này là không chính xác. Thay vào đó, chúng ta đang làm việc với trí tưởng tượng. Khi làm việc với trí tưởng tượng, chúng ta không chỉ làm việc với những hình ảnh tưởng tượng, mà còn với cả những âm thanh, mùi hương, cảm giác vật lý, cảm xúc – các rung động cảm xúc – v.v. được tưởng tượng ra."[5]

 

Trong phần 2 của loạt bài này, chúng ta sẽ khám phá: Cách Quán tưởng hoặc Tưởng tượng trong Kim Cang Thừa, từng bước một.

Ghi chú

[1] Biện Trung Biên Luận (Tên tác phẩm triết học Phật giáo Madhyantavibhaga)
[2] Trong bài giảng chuyên đề Norton, nghệ sĩ Hancock thảo luận về Phật giáo, các nguồn cội của sức sáng tạo, bài viết chuyên sâu của Joanie Timmins, đăng trên tạp chí The Harvard Crimson.
[3] Kim Cang Thừa dưới góc nhìn giải nghĩa của Khenpo Karthar Rinpoche, bài viết chuyên sâu trên tạp chí Lion’s Roar ngày 21 tháng 10 năm 2019./  Vajrayana Explained by Khenpo Karthar Rinpoche, feature in Lion’s Roar Oct 21, 2019.
[4] Một vị Lạt-ma cho mọi thời đại, bài phỏng vấn ngài Gelek Rimpoche trên tạp chí Tricycle./ A Lama for all seasons, Trycicle magazine interview with Gelek Rimpoche
[5] Thực hành quán tưởng trong Tantra (Mật tông), bởi Tiến sĩ Alexander Berzin./ Visualization Practice in Tantra, by Alexander Berzin

 

Ẩn Tâm Lộ, 17/09/2026

https://buddhaweekly.com/imagination-as-meditation/

 

 

 

Phật Giáo Giúp Người Cao Tuổi Vượt Qua Những Giai Đoạn Khó Khăn; Nghiên Cứu Chứng Minh Có Mối Liên Hệ Giúp Kéo Dài Tuổi Thọ

 Buddhism helps seniors through difficult times; research demonstrates link to longer life

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

  Phật giáo giúp người cao tuổi vượt qua những giai đoạn khó khăn; nghiên cứu chứng minh có mối liên hệ giúp kéo dài tuổi thọ

  28% người cao tuổi sống cô đơn một mình

1. Cải thiện sức khỏe và sự an lạc về mặt xã hội (Tăng cường kết nối xã hội)
2. Rất tốt cho sức khỏe tinh thần và cảm xúc của bạn
3. Lợi ích đối với sức khỏe thể chất của bạn
4. Giúp duy trì và cải thiện chức năng nhận thức của bạn
5. Cải thiện tâm trạng và thế giới quan / góc nhìn cuộc sống
6. Cảm giác thuộc về cộng đồng
7. Trường thọ / Sống thọ

  Bình luận

***

Theo các nghiên cứu, đời sống tâm linh có thể nâng cao sức khỏe và sự lão hóa tích cực. Một mối liên kết tâm linh sẽ tăng cường sự an lạc cho người cao tuổi — theo nghiên cứu — cho dù đó là dưới hình thức tâm linh tự do hay tôn giáo chính thống.[1] Điều này chưa kể đến vô số nghiên cứu khác trích dẫn về lợi ích của thiền định Phật giáo đối với sức khỏe và nhận thức. [Xem bài viết đặc biệt này với mười nghiên cứu được trích dẫn chỉ ra các lợi ích của thiền định đối với sức khỏe.] [2] [See this feature with ten cited research studies indicating the meditational benefits to health.]

Sự thật này không phải là một bí mật; nó rất nổi tiếng trong cộng đồng chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt là các cộng đồng dưỡng lão nhằm thúc đẩy các thực hành tâm linh hoặc đức tin. Mặc dù không nhất thiết phải tìm một cộng đồng hưu trí tập trung vào khía cạnh tâm linh cá nhân của bạn — đặc biệt nếu bạn đã có một hệ thống niềm tin vững chắc — nhưng việc sống trong một môi trường hỗ trợ chắc chắn sẽ giúp củng cố và gắn kết hơn. Ngày nay, có những viện dưỡng lão nhấn mạnh vào lối sống Phật giáo và các con đường tâm linh khác, chẳng hạn như Thiên Chúa giáo hoặc các chi phái tôn giáo chính thống khác.[3]

28% người cao tuổi sống cô đơn một mình.

Theo Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ, 28% người cao tuổi (tại Mỹ) đang sống cô đơn một mình. Nghiên cứu này chỉ ra rằng điều này có liên quan đến nguy cơ cao mắc các bệnh như cao huyết áp, bệnh tim, béo phì, suy giảm hệ miễn dịch, lo âu, trầm cảm và suy giảm nhận thức.[7]

Xét đến những lợi ích của các hoạt động xã hội đối với sức khỏe và sự an lạc, người cao tuổi sẽ nhận được rất nhiều lợi ích khi tìm kiếm một cộng đồng hưu trí hỗ trợ để giúp họ tận hưởng một cuộc sống trọn vẹn.[4] Đối với nhiều người, việc tìm kiếm một cộng đồng mang lại một đời sống tâm linh viên mãn — thường bao gồm các chương trình tâm linh bên cạnh các trải nghiệm nâng cao sức khỏe và thể chất — thậm chí còn mang lại nhiều lợi ích hơn nữa.

Cơ hội tương tác xã hội đặc biệt quan trọng đối với người cao tuổi. Việc chuyển đến một viện dưỡng lão có thể là một thay đổi lớn, và nó thường làm thay đổi động lực xã hội cũng như tần suất tương tác với gia đình. Duy trì giao lưu xã hội không chỉ làm giảm lo âu và căng thẳng, mà còn giảm tỷ lệ mắc các chứng rối loạn sức khỏe, bệnh Alzheimer và một số bệnh ung thư. Theo một bài viết trên ấn phẩm Harvard Health Publishing (Trường Y Harvard):

"Một đời sống xã hội mạnh mẽ có liên quan đến nhiều lợi ích sức khỏe, chẳng hạn như giảm nguy cơ trầm cảm và kéo dài tuổi thọ."[5]

Các buổi hội họp giao lưu của Tăng đoàn đã là một phần của Phật giáo kể từ khi Đức Phật lần đầu tiên chuyển pháp luân (giảng pháp).Tứ chúng đồng tu (bao gồm chư vị Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Nam cư sĩ và Nữ cư sĩ ở nhiều độ tuổi khác nhau) đang vây quanh Đức Phật Thích Ca dưới cội bồ đề.

Trong những giai đoạn căng thẳng, những mối liên kết và sự sẻ chia này có thể mang lại sự an ủi đặc biệt lớn lao. Nhiều người cao tuổi phải đối mặt với sự ra đi của người bạn đời hoặc người thân yêu. Những người khác lại phải đấu tranh với bệnh tật hoặc sự hữu hạn của chính cuộc đời mình. Niềm tin tâm linh sẽ mang lại một điểm tựa vững chắc để giúp họ đối diện và vượt qua những vấn đề khó khăn này.

Dưới đây là những lợi ích khác về cách mà tâm linh, hoặc thậm chí là tôn giáo chính thống, có thể giúp ích cho người cao tuổi trong những giai đoạn khó khăn.

1. Cải Thiện Sức Khỏe Và Sự An Lạc Về Mặt Xã Hội (Tăng cường kết nối xã hội)

Sự tham gia vào các hoạt động tôn giáo hoặc tâm linh ở người cao tuổi là một cơ hội hoàn hảo để học hỏi và mở rộng các mối quan hệ xã hội. Ví dụ, các hoạt động tâm linh theo nhóm, cộng đoàn hoặc Tăng đoàn sẽ giúp những người tham gia tương tác, giao lưu và nâng đỡ lẫn nhau. Những hoạt động này củng cố các mối liên kết hỗ trợ trong nhóm — và càng có tác động mạnh mẽ hơn nếu các hoạt động đó bao gồm việc phụng sự hoặc cống hiến cho cộng đồng. Sự gắn kết này giúp thiết lập các mối quan hệ thân thiết và tạo ra một mạng lưới hỗ trợ vững chắc cho mỗi cá nhân.

Theo nhiều nghiên cứu, đức tin mang lại rất nhiều lợi ích cho sức khỏe của người cao tuổi.

Bối cảnh xã hội bắt đầu thay đổi khi chúng ta già đi, khi người bạn đời, người quen và những người thân yêu khác lần lượt rời xa. Nghiên cứu chỉ ra rằng Tăng đoàn, cùng các hệ thống xã hội của các nhóm tâm linh và tôn giáo, sẽ giúp chống lại bệnh trầm cảm do sự cô lập xã hội gây ra.

2. Rất Tốt Cho Sức Khỏe Tinh Thần Và Cảm Xúc Của Bạn

Bằng cách giảm nhẹ tác động của các vấn đề sức khỏe tâm thần, chẳng hạn như trầm cảm và lo âu, việc tham gia vào các nhóm đức tin có thể tăng cường sự ổn định về mặt tinh thần và cảm xúc. Nghiên cứu cho thấy rằng sự gắn kết tâm linh trong cuộc sống có thể xây dựng một mục đích sống rõ ràng, giúp chúng ta đối phó với những áp lực của quá trình lão hóa. Người cao tuổi sẽ tìm đến đức tin như một phương thức khích lệ để chống chọi với bệnh tật thể chất và trầm cảm bằng cách giải tỏa áp lực thông qua việc giảm bớt căng thẳng. Các nhóm Tăng đoàn hoặc cộng đoàn cũng có thể hỗ trợ trực tiếp cho các thành viên của mình khi họ cần tư vấn hoặc chăm sóc.

3. Lợi ích đối với sức khỏe thể chất của bạn

Việc tham gia vào các buổi sinh hoạt nhóm đã được chứng minh là giúp giảm tỷ lệ mắc các bệnh do căng thẳng gây ra. Tất nhiên, trong thời kỳ dịch bệnh Covid-19, các buổi sinh hoạt nhóm này phải giữ khoảng cách an toàn để bảo vệ những người tham gia có thể trạng yếu. Thay vào đó, các viện dưỡng lão hỗ trợ có thể cung cấp cơ hội tham gia các sự kiện tâm linh qua hình thức "phát trực tiếp" (live-stream).

Bằng chứng cho thấy các thực hành tôn giáo, chẳng hạn như thiền định hàng ngày, góp phần làm giảm tỷ lệ béo phì, giảm cholesterol, giảm các chỉ số viêm nhiễm và giảm các rủi ro về y tế như bệnh tim hoặc suy tim.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những người tham gia vào các sự kiện tôn giáo và tâm linh theo nhóm sẽ giảm được nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, đau tim và đột quỵ.

Việc giảm tỷ lệ mắc các tình trạng sức khỏe này có thể là nhờ vào sự tập trung hướng tới các hành vi lối sống lành mạnh hơn, đồng thời cũng được thúc đẩy bởi đức tin, tinh thần lạc quan và sự tương tác xã hội.

4. Giúp Duy Trì Và Cải Thiện Chức Năng Nhận Thức Của Bạn

Bằng cách giữ cho tâm trí của bạn luôn hoạt động, tôn giáo có thể thúc đẩy các hành vi giúp bảo vệ năng lực nhận thức. Ví dụ, các nhà nghiên cứu trong một nghiên cứu đã chứng minh rằng nhiều người thường xuyên tham gia các sự kiện tôn giáo ít bị teo não hơn so với những người hiếm khi tham gia trong cùng nghiên cứu.

Ngoài ra cũng có vô số nghiên cứu về các phương pháp thực hành khác nhau như chánh niệm và quán chiếu/thiền định, trì chú, tụng kinh, nghe giảng pháp, đọc kinh sách, tụng niệm/hát ca ngợi trong các buổi lễ, và kết bạn với những người khác. Các hoạt động này kích thích hoạt động nhận thức cùng tư duy phân tích, giúp duy trì năng lực trí tuệ, từ đó góp phần làm chậm quá trình suy giảm nhận thức. [Xem các nghiên cứu này được trích dẫn trong bài viết đặc biệt của chúng tôi về lợi ích của thiền định>>][See these studies cited in our feature on meditation benefits>>]

5. Cải thiện tâm trạng và thế giới quan / góc nhìn cuộc sống

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra mối tương quan giữa sự cải thiện trong hành vi của những người đi theo một con đường tâm linh hoặc tôn giáo chính thống với kiến thức tôn giáo của họ, cùng với tinh thần lạc quan hơn, cũng như một góc nhìn tự tin hơn đối với cuộc sống và sức khỏe. Tất cả những điều này đều đặc biệt quan trọng đối với người cao tuổi.

Ngay cả khi người cao tuổi chuyển đến sống tại một viện dưỡng lão, họ vẫn có thể cảm thấy cô đơn, điều này có thể gây ra ảnh hưởng xấu đến tâm trạng của họ. Nhiều viện dưỡng lão hướng theo tâm linh (hoặc các cộng đồng hỗ trợ) đã tổ chức các chuyến xe đưa đón đến các buổi sinh hoạt của các nhóm đức tin khác nhau — điều đã được chứng minh trong các nghiên cứu này là giúp nâng cao lòng tự trọng và tinh thần lạc quan.

Theo các nghiên cứu, những người tham gia vào các hoạt động tâm linh có xu hướng hạnh phúc hơn. Điều này được thể hiện rất rõ ràng trong bức ảnh này của Đức Pháp Vương Sakya Trizin.

6. Cảm giác thuộc về cộng đồng

Các nhóm tâm linh hoặc tôn giáo chính thống hơn cũng giúp xây dựng các mạng lưới xã hội viên mãn giữa những người cao tuổi, như đã được chứng minh qua các khảo sát về các chương trình hỗ trợ tôn giáo.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí American Sociological Review cho thấy 28% người dân tham gia một sự kiện tôn giáo có tổ chức hàng tuần cảm thấy "rất hạnh phúc" với cuộc sống của họ, so với tỷ lệ chưa đầy 20% ở những người không tham gia.

7. Trường thọ / Sống thọ

Hầu hết các nghiên cứu đều tiết lộ rằng những người trưởng thành hướng theo tâm linh sẽ sống thọ hơn:

“Tác giả chính Harold G. Koenig, Bác sĩ Y khoa thuộc Trung tâm Y tế Đại học Duke ở Durham, bang Bắc Carolina, cho biết: 'Những người tham gia các buổi lễ tôn giáo ít nhất một lần một tuần có nguy cơ tử vong thấp hơn 46% trong suốt nghiên cứu kéo dài 6 năm'. Ông nói thêm: 'Khi chúng tôi kiểm soát các yếu tố như độ tuổi, chủng tộc, mức độ bệnh tật cùng các yếu tố sức khỏe và xã hội khác, tỷ lệ tử vong vẫn giảm được 28%'.”

Tỷ lệ sống sót gia tăng có thể được quy cho một loạt các nguyên nhân đã được thiết lập giúp giảm bớt sự căng thẳng, từ đó mang lại một sức khỏe lành mạnh: đó là việc kết nối với một nhóm hoặc xã hội, và cảm nhận được giá trị trong sự tồn tại của chính mình.

Đức Đạt Lai Lạt Ma tại một buổi lễ cầu nguyện trường thọ (puja) ở Dharamshala ngày 5 tháng 7 năm 2019.

Một giả thuyết cho rằng tỷ lệ tử vong do tim mạch giảm — có thể nhờ vào lối sống theo hành vi tôn giáo hoặc các tác động bảo vệ tim mạch khác — giúp cải thiện tuổi thọ ở những người có đạo và sống hướng thiện.

Một mục đích sống tâm linh hoặc tôn giáo — cùng với sự tham gia tích cực — chắc chắn chứng minh được những lợi ích đối với sức khỏe thể chất và tinh thần trong cuộc sống của người cao tuổi. Tâm linh dường như có mối liên hệ với việc làm chậm quá trình suy giảm nhận thức, đồng thời giúp mọi người áp dụng các chiến lược để đối phó với bệnh tật của mình và có một chất lượng cuộc sống tốt hơn.

GHI CHÚ

[1] Nghiên cứu được trích dẫn từ Tiến sĩ Kaplan và Tiến sĩ Berkman, viết cho công ty Merck & Co./ Research cited from Drs Kaplan and Berkman, writing for Merck and Co.
[2] "Thiền định có thể làm chậm quá trình lão hóa trong não bộ của bạn", theo một nghiên cứu trên CNN./ “Meditation could slow aging in your brain”, study says, CNN
[3] Các tổ chức chăm sóc người cao tuổi theo Phật giáo./ Buddhist Senior Care Organizations
[4] Trang web  Faithbasedassistedliving.org rất hữu ích cho những ai đang tìm kiếm môi trường sống hỗ trợ (viện dưỡng lão) theo đạo Công giáo, Cơ đốc giáo hoặc Do Thái giáo.
[5] "Các tương tác xã hội rộng mở giúp người cao tuổi hoạt động tích cực hơn", ấn phẩm Harvard Health Publishing.
[6] "Tâm lý học mang lại lợi ích cho xã hội" (Psychology Benefits Society): Đặt niềm tin vào tương lai!/ “Psychology Benefits Society” Taking Faith in the Future!
[7] "Sự cô lập xã hội và cô đơn ở người cao tuổi gây ra các rủi ro về sức khỏe", Viện Quốc gia về Lão khoa (NIA)./ “Social isolation, loneliness in older people post health risks” National Institute on Aging
[8] "Lợi ích của Tôn giáo và Tâm linh đối với Người cao tuổi", tổ chức Chelsea Jewish Lifecare./ “Benefits of Religion and Spirituality on Seniors” Chelsea Jewish Lifecare
[9] "Tâm linh có thể giúp con người sống thọ hơn", trang tin y tế WebMD./  “Spirituality May Help People Live Longer” WebMD

 

https://buddhaweekly.com/how-spirituality-and-buddhism-helps-seniors-through-difficult-times-research-demonstrates-link-to-longer-life/