CHƯƠNG 10: PHÁT TRIỂN MỘT CÁI NHÌN KHÔNG SAI LầM VỀ THỰC TẠI

Nguyên Tác: Chapter 10: Developing An Unmistaken View Of Reality
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

BÁC BỎ SỰ TỒN TẠI BẢN CHẤT MỘT CÁCH CHÍNH XÁC

Tất cả các cuộc thảo luận triết học trước đây đều gợi ý một điểm cơ bản như sau: cách chúng ta thường nhận thức về những sự vật không phù hợp với cách chúng là. Lại nữa, điều này không phủ nhận cái mà chúng ta trải nghiệm theo một cách hư vô. Sự tồn tại của những sự vật và sự kiện không bị tranh cãi; cái cần phải làm rõ là cách chúng tồn tại. Đó là mục đích của việc đi qua những phân tích phức tạp này.

Điều thiết yếu là bất kỳ ai theo đuổi con đường tâm linh đều phải phát triển một quan điểm đối lập trực tiếp với niềm tin sai lầm nắm giữ sự tồn tại cụ thể của các sự vật và sự kiện. Chỉ khi phát triển được quan điểm như vậy, chúng ta mới bắt đầu giảm bớt sức mạnh của những phiền não chi phối chúng ta. Mọi thực hành hàng ngày mà chúng ta tham gia—trì chú, quán tưởng, và những việc tương tự—chỉ riêng chúng sẽ không thể chống lại sự vô minh cơ bản này.

Chỉ đơn giản hình thành ước mong “Nguyện rằng sự bám chấp sai lầm vào sự tồn tại bản chất sẽ biến mất” là không đủ; chúng ta phải làm rõ hiểu biết của mình về bản chất của tánh không. Đó là cách duy nhất để hoàn toàn giải thoát khỏi khổ đau. Hơn nữa, nếu không có sự hiểu biết rõ ràng này, có thể rằng thay vì giúp chúng ta đối phó với sự bám chấp vào thực tại cụ thể, thì việc quán tưởng các vị bổn tôn và trì chú lại có thể củng cố thêm sự bám chấp sai lầm của chúng ta vào thực tại khách quan của thế giới và bản ngã.

Nhiều thực hành Phật giáo tiến hành bằng cách áp dụng một phương thuốc đối trị. Ví dụ, chúng ta phát triển ước nguyện mang lại lợi ích cho người khác như một phương thuốc đối trị cho sự yêu quý bản thân, và chúng ta phát triển sự hiểu biết về tính vô thường của thực tại như một phương thuốc đối trị cho việc nhìn nhận sự vật và sự kiện là cố định. Tương tự như vậy, bằng cách phát triển cái nhìn đúng đắn về bản chất của thực tại—tánh không của sự vật và sự kiện—chúng ta dần dần có thể giải thoát khỏi sự bám chấp vào sự tồn tại cố hữu và cuối cùng loại bỏ nó.

HIỂU BIẾT VỀ HAI SỰ THẬT

Trong Tâm Kinh, chúng ta đọc:
"Họ nên thấy rõ rằng ngay cả năm uẩn cũng trống rỗng đối với sự tồn tại bản chất. Sắc là tánh không, tánh không là sắc; tánh không không khác sắc, sắc cũng không khác tánh không."

Đoạn văn này trình bày câu trả lời tóm tắt của Quán Tự Tại đối với câu hỏi của Xá Lợi Phất về cách thực hành sự viên mãn của trí huệ. Cụm từ "trống rỗng đối với sự tồn tại bản chất" là cách Quán Tự Tại chỉ đến sự hiểu biết tinh tế nhất và cao nhất về tánh không, sự vắng mặt của sự tồn tại bản chất.

Quán Tự Tại giải thích thêm câu trả lời của mình, bắt đầu với những câu sau: “Sắc là tánh không, tánh không là sắc; tánh không không khác sắc, sắc cũng không khác tánh không.”

Quan trọng là chúng ta phải tránh sự hiểu lầm rằng tánh không là một thực tại tuyệt đối hay một sự thật độc lập. Tánh không cần được hiểu là bản chất chân thật của sự vật và sự kiện. Do đó, chúng ta đọc: “Sắc là tánh không, tánh không là sắc; tánh không không khác sắc, sắc cũng không khác tánh không.” Điều này không ám chỉ đến một loại Tánh Không Vĩ Đại nào đó ở đâu đó, mà là tánh không của một hiện tượng cụ thể, trong trường hợp này là sắc, hay vật chất.

Câu nói “ngoài sắc ra, không có tánh không” gợi ý rằng tánh không của sắc chẳng qua chính là bản chất tối hậu của sắc. Sắc không có sự tồn tại bản chất hay độc lập; vì vậy bản chất của nó là tánh không. Bản chất này— tánh không—không tách rời khỏi sắc, mà là một đặc tính của sắc; tánh không là cách thức tồn tại của sắc. Người ta phải hiểu sắc và tánh không của nó trong sự thống nhất; chúng không phải là hai thực tại độc lập.

Hãy nhìn kỹ hơn vào hai câu nói của Quán Tự Tại: rằng sắc là tánh không và tánh không là sắc. Câu nói đầu tiên, “sắc là tánh không,” ngụ ý rằng những gì chúng ta nhận diện là sắc tồn tại nhờ vào sự tụ hội của nhiều nhân và duyên, chứ không phải bằng phương thức độc lập của chính nó. Sắc là một hiện tượng hợp thành, được cấu tạo từ nhiều phần. Vì nó hình thành và tiếp tục tồn tại dựa trên các nhân và duyên khác, nên nó là một hiện tượng phụ thuộc. Sự phụ thuộc này có nghĩa là sắc vì vậy mà trống rỗng đối với bất kỳ thực tại bản chất hay tự tồn tại nào, và do đó sắc được cho là tánh không.

Bây giờ hãy chuyển sang câu nói tiếp theo của ngài, rằng tánh không là sắc. Vì sắc không có sự tồn tại độc lập, nó không bao giờ có thể tách rời khỏi các hiện tượng khác. Do đó, sự phụ thuộc này gợi ý một loại tính mở và tính dễ thay đổi liên quan đến các thứ khác. Chính vì sự mở rộng căn bản này, sắc không cố định mà thay vào đó là chịu sự thay đổi và nhân quả. Nói cách khác, vì các sắc phát sinh từ sự tương tác của các nhân và duyên và không có thực tại độc lập và cố định, chúng mở ra khả năng tương tác với các sắc khác và do đó với các nhân và duyên khác. Tất cả những điều này là một phần của thực tại phức tạp và liên kết. Vì các sắc không có bản sắc cố định và biệt lập, chúng ta có thể nói rằng tánh không là nền tảng cho sự tồn tại của sắc. Thực tế, theo một cách nào đó, chúng ta có thể nói rằng tánh không tạo ra sắc. Như vậy, có thể hiểu câu nói “tánh không là sắc” theo nghĩa sắc là sự thể hiện hoặc biểu hiện của hư không, là thứ phát sinh từ tánh không.

Mối quan hệ có vẻ trừu tượng giữa sắc và tánh không phần nào giống với mối quan hệ giữa vật chất và không gian. Nếu không có không gian trống, các vật thể vật chất không thể tồn tại; không gian là phương tiện cho thế giới vật lý. Tuy nhiên, phép ẩn dụ này bị suy yếu khi xét đến việc vật chất có thể được coi là, theo một nghĩa nào đó, tách rời khỏi không gian vật lý mà chúng chiếm giữ, trong khi sắc và tánh không của sắc thì không thể.

Trong Kinh Lăng Già, chúng ta tìm thấy những mô tả về bảy cách khác nhau mà một thứ có thể được nói là trống rỗng. Để đơn giản, chúng ta chỉ xem xét hai cách thức trống rỗng. Cách thức đầu tiên được gọi là “tánh không của cái khác”—theo cách mà một ngôi chùa có thể trống rỗng các thầy tu. Ở đây, sự tánh không (của ngôi chùa) tách biệt với những gì đang bị phủ nhận (sự hiện diện của các thầy tu).

Ngược lại, khi chúng ta nói “sắc là tánh không,” chúng ta đang phủ nhận một bản chất nội tại cố hữu của sắc. Cách thức trống rỗng này được gọi là tánh không của sự tồn tại bản chất (tiếng Tây Tạng, cách nói này theo nghĩa đen là " tánh không tự thân"). Tuy nhiên, chúng ta không nên hiểu tánh không tự thân hay tánh không của bản tính tự thân có nghĩa là sắc là trống rỗng về chính bản thân nó; điều này sẽ tương đương với việc phủ nhận thực tại của sắc, điều mà, như tôi đã nhấn mạnh nhiều lần, những giáo lý này không làm. Sắc là sắc; thực tại của sắc là sắc không bị từ chối, chỉ có sự tồn tại độc lập và do đó sự tồn tại bản chất của thực tại đó bị phủ nhận. Vì vậy, việc sắc là sắc không mâu thuẫn với việc sắc là tánh không.

Đây là một điểm then chốt, và đáng được nhấn mạnh lại. “Tính Không” không có nghĩa là không tồn tại; “Tính Không” có nghĩa là sự vắng mặt của tự tính (bản chất tồn tại độc lập), điều này tất yếu hàm ý rằng mọi sự đều sinh khởi do duyên (duyên khởi).

Sự phụ thuộc và tương thuộc là bản chất của mọi sự vật; các sự vật và hiện tượng chỉ sinh khởi do các nguyên nhân và điều kiện. “Tính Không” làm cho quy luật nhân quả trở nên khả hữu.

Chúng ta có thể diễn đạt tất cả điều này theo một cách khác, như một chuỗi lập luận sau: Mọi sự vật đều sinh khởi một cách phụ thuộc. Bởi vì mọi sự vật đều sinh khởi phụ thuộc, nên ta có thể quan sát được nhân và quả. Nhân và quả chỉ có thể tồn tại trong một thế giới được hình thành do duyên khởi, và duyên khởi chỉ có thể có trong một thế giới không có tự tính cố hữu—tức là một thế giới “Không” (trống rỗng). Vì vậy, ta có thể nói rằng “tánh Không tức là Sắc”, hay nói cách khác, Sắc sinh khởi từ tánh Không, và tánh Không là nền tảng cho phép Sắc duyên khởi. Do đó, thế giới của Sắc chính là sự biểu hiện của tánh Không.

Điều quan trọng cần làm rõ là ở đây chúng ta không nói về “Tính Không” như một tầng thực tại tuyệt đối nào đó, tương tự như khái niệm Brahman (Phạm Thiên) trong triết học Ấn Độ cổ đại—được xem là thực tại tuyệt đối nền tảng, từ đó thế giới đa dạng đầy ảo ảnh xuất hiện. “Tính Không” không phải là một thực tại cốt lõi nằm đâu đó ở trung tâm vũ trụ, từ đó muôn vàn hiện tượng phát sinh. “Tính Không” chỉ có thể được hiểu trong mối liên hệ với từng sự vật và hiện tượng cụ thể. Ví dụ, khi ta nói về “tính Không của một hình tướng (Sắc)”, ta đang nói đến thực tại tối hậu của chính hình tướng đó—rằng nó không có tự tính tồn tại độc lập. “Tính Không” ấy chính là bản chất tối hậu của hình tướng đó. “Tính Không” chỉ tồn tại như một thuộc tính của một hiện tượng cụ thể; nó không tồn tại một cách riêng biệt hay độc lập ngoài các hiện tượng cụ thể.

Hơn nữa, vì “Tính Không” chỉ có thể được hiểu như thực tại tối hậu trong mối liên hệ với từng hiện tượng cụ thể—từng sự vật và biến cố riêng lẻ—nên khi một hiện tượng cụ thể chấm dứt tồn tại, “tính Không” của hiện tượng đó cũng chấm dứt theo. Do đó, mặc dù “Tính Không” tự nó không phải là sản phẩm của các nhân và duyên, nhưng khi cơ sở để nhận diện “Tính Không” không còn tồn tại, thì “tính Không” của sự vật ấy cũng không còn nữa.²³

Câu “Tính Không không khác Sắc, Sắc cũng không khác tính Không” cho thấy sự cần thiết phải hiểu giáo lý của Đức Phật về hai chân lý. Chân lý thứ nhất là chân lý quy ước (tục đế)—tức là sự thật trong đời sống thường nhật. Chân lý thứ hai là chân lý tối hậu (chân đế)—được đạt đến thông qua sự phân tích về phương thức tồn tại rốt ráo của các sự vật và hiện tượng.

Ngài Long Thọ đã đề cập đến điều này trong tác phẩm Căn Bản Trung Đạo (Fundamentals of the Middle Way):

“Những giáo pháp do chư Phật thuyết giảng được trình bày theo hai chân lý—chân lý quy ước của thế gian và chân lý tối hậu.”

Chúng ta nhận thức chân lý quy ước—tức thế giới tương đối với tất cả sự đa dạng của nó—thông qua việc vận dụng tâm thức thường ngày và các giác quan. Tuy nhiên, chỉ nhờ sự phân tích sâu sắc, ta mới có thể nhận ra chân lý tối hậu, tức bản chất chân thật của các sự vật và hiện tượng. Nhận ra điều này chính là nhận ra “chân như” của các pháp—phương thức tồn tại rốt ráo của chúng, tức là sự thật tối hậu về bản chất của thực tại. Mặc dù nhiều trường phái triết học Ấn Độ—cả Phật giáo lẫn ngoài Phật giáo—đều lý giải bản chất thực tại theo hai chân lý, nhưng cách hiểu vi tế hơn đòi hỏi phải thấy rằng hai chân lý này không phải là hai thực tại tách biệt, độc lập, mà là hai phương diện của cùng một thực tại duy nhất. Điều cốt yếu là chúng ta phải nắm vững rõ ràng sự phân biệt này.

TRUYỀN THỐNG DIỄN GIẢI

Một truyền thống chú giải—có thể bắt nguồn từ vị đạo sư phái Nyingma là Ju Mipham—có cách đọc quen thuộc đối với đoạn này của Tâm Kinh, trình bày bốn cách tiếp cận để hiểu về “Tính Không”.

Theo cách diễn giải này:

• Mệnh đề thứ nhất, “Sắc tức là tính Không”, trình bày tính Không của thế giới hiện tượng, qua đó bác bỏ cực đoan của chủ nghĩa thực hữu tuyệt đối—niềm tin sai lầm rằng mọi hiện tượng đều có thực tại tuyệt đối.
• Mệnh đề thứ hai, “Tính Không tức là Sắc”, trình bày rằng tính Không biểu hiện như duyên khởi, qua đó bác bỏ cực đoan của chủ nghĩa hư vô—niềm tin sai lầm rằng không có gì tồn tại.
• Mệnh đề thứ ba, “Tính Không không khác Sắc”, trình bày sự hợp nhất giữa hiện tướng và tính Không, hay giữa tính Không và duyên khởi, đồng thời bác bỏ cả hai cực đoan: hư vô và thực hữu tuyệt đối.
• Mệnh đề thứ tư, “Sắc cũng không khác tính Không”, cho thấy hiện tướng và tính Không không hề mâu thuẫn, mà cùng an trụ trong một trạng thái nhất thể hoàn toàn.

Do đó, bốn phương diện này được hiểu là trình bày sự siêu vượt hoàn toàn mọi phân biệt khái niệm.

Truyền thống Đạo và Quả (Lamdré) của trường phái Sakya school trong Phật giáo Tây Tạng cũng trình bày một cách tiếp cận bốn phần tương tự để hiểu về “Tính Không”:

1.    Hiện tướng được xác lập là Không

2.    Tính Không được khẳng định là duyên khởi

3.    Tính Không và hiện tướng được xác nhận là một thể thống nhất

4.    Sự hợp nhất này được khẳng định là vượt ngoài mọi diễn đạt ngôn ngữ và tư duy khái niệm

Thông thường, “Tính Không” được xem như một đối trị đối với sự hiển hiện của “tự tính tồn tại” (tức chấp có thực thể cố định). Tuy nhiên, cách tiếp cận bốn phần này cho thấy rằng, nếu sự hiểu biết đạt đến mức sâu sắc, ta có thể dùng chính chân lý về Tính Không để đối trị các quan điểm hư vô, đồng thời dùng sự khẳng định thế giới hiện tướng như một phương tiện để vượt qua chủ nghĩa tuyệt đối.

Cách “đảo chiều” trong việc vượt qua hai cực đoan này là một đặc điểm độc đáo của trường phái Prasangika Madhyamaka (Trung Đạo Cụ Duyên Tông).

Sau khi trình bày cách tiếp cận bốn phần để hiểu về “Tính Không”, Tâm Kinh gợi ý rằng, cũng như áp dụng phương pháp này để hiểu “tính Không của Sắc”, ta nên mở rộng nó đến các uẩn còn lại—thọ (cảm thọ), tưởng (tri giác), hành (các tâm hành), và thức (nhận thức). Trong phạm trù của năm uẩn, tất cả các hiện tượng có tính chất kết hợp, tạo thành đều được bao gồm.

Tương tự, cảm thọ, tri giác, các tâm hành và thức đều là “tính Không”.

Một cách để hiểu đoạn này là nhìn từ góc độ của một hành giả thiền định, người trực tiếp chứng ngộ “tính Không”.

Một người như vậy trực tiếp thấy rõ sự vắng mặt hoàn toàn của thực tại độc lập nơi mọi sự vật và hiện tượng, chỉ trực nhận “Tính Không” một cách thuần túy.

Trong trạng thái như vậy, không còn trải nghiệm về tính đa tạp: không có sắc, không có thọ, không có tưởng, không có hành, không có thức—và cũng không có bất cứ điều gì khác.

Chỉ có “Tính Không”, bởi vì sự chứng ngộ này đạt được thông qua quá trình phủ định thực tại tự tính của, chẳng hạn như “Sắc”. “Sắc” là một thực tại quy ước, một hiện tượng tương đối, và các hiện tượng tương đối chỉ được nhận biết qua nhận thức quy ước.

Tuy nhiên, “Tính Không” của Sắc chính là chân lý tối hậu hay thực tại tối hậu của chính Sắc ấy. Và thực tại tối hậu đó chỉ có thể đạt được thông qua sự phân tích tối hậu, tức thông qua trí tuệ nhận ra bản chất rốt ráo của thực tại.

Khi tâm trí trực nhận “Tính Không”, nó không còn nhận thấy gì khác, và trong quan điểm đó không còn phân biệt chủ thể và đối tượng.

Nếu sau cùng, khi tiến hành phân tích tối hậu, tức khi hoàn tất quá trình phủ định, mà “Sắc” vẫn được tìm thấy là có thật, thì khi đó có thể nói “Sắc” chính là bản chất tối hậu của chính nó. Tuy nhiên, điều này không xảy ra. Bản chất tối hậu của “Sắc” là “Tính Không”, và “Sắc” chính là thực tại quy ước trên cơ sở đó “Tính Không” được xác lập.

Vì vậy, một cách để hiểu câu nói rằng trong “Tính Không” không có sắc, không có thọ, không có tưởng, không có hành, không có thức—là nhìn từ góc độ của một hành giả đang an trụ trong sự chứng ngộ trực tiếp về “Tính Không”.

TÁM PHƯƠNG DIỆN CỦA “TÍNH KHÔNG”

Văn bản của Tâm Kinh sau đó trình bày cái được gọi là tám phương diện của “sâu xa”:

“Vì vậy, này Xá Lợi Phất, tất cả các pháp đều là tính Không; chúng không có tướng đặc thù để định danh; chúng không sinh cũng không diệt; chúng không nhiễm ô cũng không thanh tịnh; chúng không thiếu cũng không viên mãn.”

“Các đặc tướng để định danh” trong đoạn này vừa chỉ đến những đặc tính phổ quát của các pháp, như vô thường hay tính Không, vừa chỉ đến những đặc điểm riêng biệt của từng hiện tượng—chẳng hạn như các đặc điểm của một quả táo cụ thể.

Cả hai loại đặc tính này đều tồn tại ở cấp độ tương đối—và thực vậy, chúng ta xác định mọi sự vật và hiện tượng bằng những đặc tính như vậy—nhưng chúng không tồn tại theo nghĩa tuyệt đối như là bản chất tối hậu của các sự vật và hiện tượng.

Văn bản tiếp tục nói rằng mọi pháp “không sinh cũng không diệt”. Điều quan trọng cần hiểu là các sự vật và hiện tượng thật sự có sinh khởi và có sự hình thành; sinh khởi và hoại diệt là những đặc tính của mọi hiện tượng—nhưng những đặc tính này không tồn tại như là bản chất tối hậu của các sự vật ấy.

Một lần nữa, từ góc độ của một hành giả đang an trú trong sự chứng ngộ trực tiếp về “Tính Không”, các đặc tính như sinh khởi và hoại diệt không được tìm thấy; những đặc tính này không tồn tại một cách nội tại nơi sự vật theo nghĩa tối hậu.

Điều này được nhắc lại trong kệ đảnh lễ của Long Thọ ở phần mở đầu của Căn Bản Trung Đạo, nơi chúng ta đọc:

“Ngài là bậc đã thuyết giảng duyên khởi—
không đoạn diệt cũng không sinh khởi,(Bất sinh diệc bất diệt )
không hủy diệt cũng không thường hằng,(Bất thường diệc bất đoạn)
không đến cũng không đi,(Bất lai diệc bất xuất)
không khác biệt cũng không đồng nhất (Bất nhất diệc bất dị)—
sự tịch diệt hoàn toàn của mọi hý luận khái niệm như vậy:
Con đảnh lễ Ngài, bậc thuyết pháp tối thượng
trong tất cả chư Phật đã giác ngộ hoàn toàn.”²⁵

Ở đây, Long Thọ đảnh lễ Đức Phật vì đã giảng dạy rằng một pháp do duyên khởi thì không có tám đặc tính này, và nhờ vậy mà không có tự tính cố hữu. Những đặc tính ấy thật sự tồn tại như các phẩm chất của sự vật và hiện tượng ở cấp độ quy ước; nghĩa là, các pháp theo quy ước có sinh và có diệt, v.v. Tuy nhiên, những đặc tính này không tồn tại như bản chất nội tại của chúng ở cấp độ tối hậu. Ở cấp độ tối hậu, chỉ có sự vắng mặt của các đặc tính ấy—tức là sự vắng mặt của tự tính, vắng mặt của các đặc tướng, vắng mặt của sinh khởi, vắng mặt của diệt, vắng mặt của nhiễm ô, vắng mặt của không nhiễm ô, vắng mặt của giảm thiểu và vắng mặt của tăng trưởng.

Bốn phương diện này có thể được nhóm lại thành ba loại, mỗi loại khảo sát “Tính Không” từ một góc nhìn khác nhau. Ba góc nhìn này được gọi là ba cửa giải thoát.

-Nếu nhìn “Tính Không” từ phương diện chính bản thân sự vật, ta thấy mọi hiện tượng đều trống rỗng tự tính và trống rỗng các đặc tính tự định nghĩa. Thấy được điều này là cửa giải thoát thứ nhất – cửa tính Không (emptiness).

-Nếu nhìn “Tính Không” từ phương diện nguyên nhân, ta thấy nó không sinh, không diệt, không nhiễm và không không nhiễm. Đây là cửa giải thoát thứ hai – cửa vô tướng (signlessness).

-Nếu nhìn “Tính Không” từ phương diện kết quả, ta thấy không có thiếu sót cũng không có viên mãn. Đây là cửa giải thoát thứ ba – cửa vô nguyện (wishlessness).

Ba cửa này thực chất là ba cách hiểu về cùng một điều: Tính Không.

Kinh điển nói rằng trí tuệ chứng ngộ Tính Không chính là cánh cửa chân thật duy nhất, con đường duy nhất giúp chúng ta hoàn toàn thoát khỏi sự trói buộc của vô minh và khổ đau mà nó tạo ra./.

 

 

 

 

10 CÁCH KHOA HỌC PHÙ HỢP VỚI CÁC KHÁI NIỆM PHẬT GIÁO

Khoa học và Phật giáo đồng thuận về phương pháp, sự cởi mở, vũ trụ học, các khái niệm về thời gian và nhiều hơn nữa

10 Ways Science Aligns With Buddhist Concepts: Science And Buddhism Concur On Method, Openess, Cosmology, Temporal Concepts And More

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Mười cách mà khoa học hiện tại và Phật giáo hiện đại thực sự có vẻ đồng thuận là gì? Mười giáo lý của Đức Phật nào phù hợp tốt với khoa học hiện đại được chấp nhận rộng rãi? Chúng ta sẽ xem xét những câu hỏi này, và nhiều hơn nữa, trong chuyên đề đặc biệt này của “Khoa Học Phật Giáo” (The Scientific Buddhist).

Phương pháp phân tích của Phật giáo có thể được gọi là “dựa trên trải nghiệm”, trong khi phương pháp phân tích khoa học thường là “thí nghiệm” được kiểm soát. Tuy nhiên, điều đáng ngạc nhiên là ở mười điểm then chốt, cả hai đều đồng ý về một số phát hiện nhất định.

Một phi hành gia đang thiền định. Các phương pháp thiền — có thể sẽ cứu mạng trong hành trình du hành không gian sâu.

Dù bạn là một Phật tử đang thực hành hay chỉ đơn giản quan tâm đến mối tương quan giữa hai lĩnh vực này, hãy tiếp tục đọc để tìm hiểu thêm!

Khoa học và tâm linh không phải lúc nào cũng nhìn nhận “thực tại” theo cùng một cách — bởi nhận thức là tương đối. Đã có nhiều lần cả hai mâu thuẫn với nhau đến mức đối kháng.

Phật giáo luôn là “con đường rộng mở” — Đức Phật đặc biệt dạy chúng ta bằng trí tuệ phân tích và khuyên chúng ta không nên chấp nhận bất cứ điều gì chỉ dựa trên niềm tin.

1 – THIỀN — KHOA HỌC VÀ PHẬT GIÁO ĐỒNG THUẬN

Đầu tiên trong danh sách là thiền. Có lẽ cách rõ ràng nhất mà Phật giáo và khoa học tương đồng là ở sự tập trung chung của họ vào mối liên hệ giữa tâm trí và cơ thể. Thiền là một thực hành xoay quanh việc kiểm soát và tập trung tâm trí, và nó đã được chứng minh là mang lại vô số lợi ích cho cả sức khỏe tinh thần lẫn thể chất của chúng ta.

Không rõ chính xác thiền bắt đầu từ khi nào, nhưng người ta cho rằng nó đã có từ ít nhất 5.000 năm trước. Những tài liệu sớm nhất được biết đến về thực hành này xuất phát từ các kinh Vệ Đà của Ấn Độ giáo, và cũng được nhắc đến trong các văn bản Phật giáo cổ đại. Trong cả hai trường hợp, thiền được sử dụng như một cách để đạt được các trạng thái ý thức cao hơn và sự kết nối với thiêng liêng.

Có nhiều loại thiền, bao gồm nhưng không giới hạn ở:

a-Thiền chánh niệm 

Hình thức thiền này xoay quanh việc hiện diện trong khoảnh khắc hiện tại và quan sát suy nghĩ của bạn mà không phán xét. Bạn có thể học cách kiểm soát suy nghĩ và cảm xúc hiệu quả hơn bằng cách rèn luyện tâm trí tập trung vào hiện tại.

b-Thiền trì mật ngôn mantra 

Loại thiền này liên quan đến việc lặp đi lặp lại một từ hoặc cụm từ nhất định (được gọi là mantra). Mục đích là làm trống tâm trí khỏi mọi suy nghĩ khác để bạn có thể tập trung hoàn toàn vào mantra.

c-Thiền quán tưởng

Thực hành này liên quan đến việc tập trung vào một hình ảnh cụ thể và giữ nó trong tâm trí bạn trong suốt thời gian thiền. Hình dung có thể được sử dụng để đạt được các mục tiêu cụ thể, chẳng hạn như cải thiện sức khỏe của bạn hoặc hiện thực hóa điều gì đó.

d-Thiền tập trung vào hơi thở

Như tên gọi cho thấy, loại thiền này liên quan đến việc tập trung vào hơi thở của bạn. Mục tiêu là làm chậm nhịp thở và đạt được trạng thái thư giãn sâu.

e-Thiền từ bi (Loving-kindness meditation) 

Thực hành này bao gồm việc gửi những suy nghĩ và năng lượng tích cực đến bản thân và những người khác. Mục đích là nuôi dưỡng cảm giác từ bi, tình yêu thương và sự thấu hiểu.

A-Phật Giáo: Các Thực Hành Cốt Lõi 

Từ Phật giáo Thiền tông Chan đến Zen, thiền định là một phần không thể thiếu của con đường Phật giáo. Thực tế, người ta nói rằng chính Đức Phật đã đạt được giác ngộ thông qua thiền định. Ngài từng nói nổi tiếng: “Người có tâm trí tập trung sẽ nhìn mọi thứ đúng như thực tại.” [1]

Có vô số các loại thiền khác nhau, nhưng đây là một số loại phổ biến nhất. Và mặc dù ban đầu chúng có vẻ khác nhau, nhưng tất cả đều có chung một mục tiêu: cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất của bạn.

Thiền được xem là một cách để làm lắng dịu tâm trí loạn động và đạt được trạng thái bình an nội tâm. Thiền giải thoát chúng ta khỏi nhà tù của chính những suy nghĩ của mình và cho phép chúng ta nhìn thế giới rõ ràng hơn. Người ta tin rằng bằng cách làm dịu tâm trí, chúng ta có thể hiểu rõ hơn bản chất thật của mình và tìm thấy sự giải thoát khỏi khổ đau.

Ảo tưởng biến mất, và chúng ta có thể nhìn mọi thứ đúng như bản chất thật của chúng. Chúng ta trở nên tỉnh thức hơn và hiện diện hơn, và lòng từ bi trắc ẩn của chúng ta đối với người khác cũng tăng trưởng. Nói ngắn gọn, thiền giúp chúng ta trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.

Mục tiêu đạt được sóng Theta trong khi thiền là khó nhưng đáng giá. Nghiên cứu cho thấy có những lợi ích đáng kể về sức khỏe và nhận thức. (Mô phỏng trong hình này chỉ, không phải theta thực tế.)

B-Khoa Học: Lợi Ích Của Thiền Định

Trong những năm gần đây, ngày càng có nhiều nghiên cứu khoa học về lợi ích của thiền định. Thiền định đã được chứng minh là cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất của chúng ta theo nhiều cách khác nhau. Mặc dù các nghiên cứu này được thực hiện trên các mẫu nhỏ và cần thêm nghiên cứu, nhưng các kết quả rất hứa hẹn. [2]

Một số lợi ích của thiền định bao gồm:

a-Giảm Căng Thẳng Và Lo Âu 

Thiền có thể giúp giảm căng thẳng và lo âu bằng cách làm dịu tâm trí và cơ thể. Trong một nghiên cứu, người ta phát hiện rằng thiền chánh niệm có thể thay đổi cấu trúc của não để khiến chúng ta ít lo âu hơn. Hạch hạnh nhân (amygdala), là phần của não bộ kiểm soát nỗi sợ hãi và lo âu, sẽ co lại khi chúng ta thiền thường xuyên.

b-Cải Thiện Sự Tập Trung Và Chú Ý 

Thiền cũng có thể giúp cải thiện sự chú ý và khả năng tập trung của chúng ta. Sự quen thuộc là một quá trình mà qua đó chúng ta trở nên ít nhạy cảm hơn với các kích thích luôn hiện diện. Đây là lý do tại sao sau một thời gian chúng ta không còn nghe thấy tiếng ồn phía trong một căn phòng nữa. Thiền hoạt động theo cách tương tự; càng thiền nhiều, khả năng tập trung của chúng ta càng tốt hơn.

Hơn nữa, những lợi ích này dường như vẫn còn tồn tại đến năm năm sau khi luyện tập thiền một cách đều đặn. Điều này cho thấy rằng những thay đổi mà thiền tạo ra trong não bộ là lâu dài.

c-Tăng Cường Lòng Từ Bi 

Thiền từ bi (loving-kindness meditation) đặc biệt hiệu quả trong việc tăng sự đồng cảm. Trong thực hành này, chúng ta gửi những suy nghĩ và năng lượng tích cực đến bản thân và người khác. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người thường xuyên thiền theo cách này có thể tái tổ chức mạng chế độ mặc định (default mode network) của họ – phần não chịu trách nhiệm về cảm giác bản thân trong thế giới – để trở nên giàu lòng từ bi hơn.

Có nhiều lợi ích khác của thiền, chẳng hạn như tăng cường nhận thức về bản thân, giảm sự suy nghĩ lặp đi lặp lại, và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Thiền là một thực hành đơn giản có thể ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe tinh thần và thể chất của chúng ta.

2 — VỀ SỰ TÌM HIỂU VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN — PHẬT GIÁO VÀ KHOA HỌC ĐỒNG THUẬN 

Một lĩnh vực khác nơi Phật giáo và khoa học giao thoa là ở lĩnh vực logic. Phương pháp khoa học dựa trên lập luận logic, và triết học Phật giáo cũng phụ thuộc rất nhiều vào logic. Thực tế, một trong những mục tiêu chính của thực hành Phật giáo là phát triển khả năng lập luận logic của chính chúng ta để chúng ta có thể hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh.

Nhiều tôn giáo xoay quanh khái niệm đức tin. Các tín đồ không cần phải nghi ngờ đức tin của mình, vì nó được xem là một nguồn an ủi và sự thấu hiểu. Các vị trời, thiên đường và những thực thể siêu nhiên khác được chấp nhận bằng đức tin. Tuy nhiên, trong Phật giáo, đức tin không được xem là nguồn của chân lý. Đức Phật đã dạy các giáo lý về phân tích logic và sự khám phá.

a-Phương Pháp Phật Giáo: Dựa Trên Trải Nghiệm

Phật giáo dựa vào chính trải nghiệm cá nhân và sự quan sát của chúng ta để xác định điều gì là đúng. Đó là lý do vì sao Đức Phật luôn khuyến khích các đệ tử của mình đặt câu hỏi về mọi thứ, thậm chí cả những giáo lý được tán dương cao độ của Ngài. Ngài không muốn mọi người chấp nhận lời dạy của Ngài một cách mù quáng mà thay vào đó hãy tự mình kiểm chứng và xem chúng có đúng hay không.

Trích dẫn sau từ Kinh điển tóm tắt ý tưởng này rất hay:

“Đừng tin vào bất cứ điều gì chỉ vì bạn đã nghe thấy nó. Đừng tin vào bất cứ điều gì chỉ vì nó được nói ra và được đồn đại bởi nhiều người. Đừng tin vào bất cứ điều gì chỉ vì nó được tìm thấy trong các sách tôn giáo của bạn. Đừng tin vào bất cứ điều gì chỉ đơn thuần dựa trên thẩm quyền của đạo sư và những bậc trưởng bối của bạn. Đừng tin vào truyền thống chỉ vì chúng đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Nhưng sau khi quan sát và phân tích, khi bạn thấy rằng bất cứ điều gì phù hợp với lý trí và mang lại điều tốt đẹp, lợi ích cho tất cả mọi người, thì hãy chấp nhận nó và sống theo nó.” [3]

b-Phương Pháp Khoa Học — Thực Nghiệm

Phương pháp khoa học dựa trên cùng một nguyên tắc là tìm kiếm chân lý thông qua chính sự quan sát và trải nghiệm của chúng ta. Các nhà khoa học không chấp nhận bất cứ điều gì một cách mù quáng; thay vào đó, họ liên tục kiểm tra các giả thuyết của mình để xem chúng có đứng vững trước sự xem xét hay không.

Phương pháp khoa học là một cách học tập nhấn mạnh chủ nghĩa kinh nghiệm, tức là việc quan sát các sự kiện trong thế giới tự nhiên. Bước đầu tiên trong phương pháp khoa học là đưa ra một quan sát. Sau đó, các nhà khoa học hình thành một giả thuyết, hay một phỏng đoán, về những gì họ cho là đang xảy ra. Họ kiểm tra giả thuyết của mình thông qua thí nghiệm, và nếu kết quả ủng hộ nó, họ hình thành một lý thuyết. Các lý thuyết liên tục được kiểm tra và sửa đổi khi những thông tin mới được đưa ra ánh sáng.[4]

Phương pháp khoa học là một quá trình liên tục học hỏi về thế giới xung quanh chúng ta. Đó là một cách để liên tục kiểm tra các giả thuyết của chúng ta và mở rộng hiểu biết của chúng ta về thế giới tự nhiên.

3. VŨ TRỤ — THEO PHẬT GIÁO VÀ KHOA HỌC

Sự tương đồng gây kinh ngạc nhất giữa Phật giáo và khoa học là khái niệm Phật giáo vũ trụ. Xét rằng Đức Phật đã sống cách đây hơn 2.500 năm, thật đáng kinh ngạc khi những lời dạy của ngài lại phù hợp chặt chẽ với vũ trụ học hiện đại. Từ Vụ Nổ Lớn đến đa vũ trụ, những lời dạy của Đức Phật vang vọng những khám phá của khoa học đương đại.

Việc liệu khoa học hiện đại dựa trên các lý thuyết của Ngài để xây dựng các học thuyết của mình, hay đơn giản là tự mình đi đến cùng những kết luận tương tự một cách độc lập, vẫn còn là điều gây tranh cãi. Tuy nhiên, điều chắc chắn là sự hiểu biết của Đức Phật về vũ trụ đã đi trước thời đại của Ngài rất xa.

Dưới đây là một số ví dụ về cách các giáo lý của Đức Phật về vũ trụ học phù hợp với khoa học hiện đại:

a-Vũ Trụ Trong Phật Giáo

Đức Phật dạy rằng mọi thứ đều được kết nối. Ngài nói rằng mọi thứ phát sinh từ các nguyên nhân và điều kiện và rằng không có gì tồn tại một cách độc lập. Đây là một nguyên lý cơ bản của vật lý được gọi là quan hệ nhân quả.

Đức Phật cũng dạy rằng mọi thứ đều ở trong trạng thái biến động. Ngài nói rằng mọi thứ là vô thường và luôn thay đổi. Điều này được gọi là quy luật vô thường và là một trong những quy luật cơ bản nhất của vật lý.

Về đa vũ trụ, nhiều kinh điển Phật giáo đề cập đến nhiều vũ trụ. Trong Kinh tạng Pali, ví dụ, Đức Phật nói rằng có vô số thế giới. Truyền thống Đại thừa cũng dạy rằng có vô số vũ trụ, mỗi vũ trụ có một vị Phật của riêng mình. [5]

b-Vũ Trụ Trong Khoa Học

Trong vũ trụ học hiện đại, Vụ Nổ Lớn hay Big Bang là lý thuyết giải thích nguồn gốc của vũ trụ. Nó cho rằng vũ trụ bắt đầu như một điểm kỳ dị hoặc một điểm có mật độ và nhiệt độ vô hạn. Vũ trụ đã giãn nở và nguội đi từ điểm kỳ dị này, tạo ra các ngôi sao, thiên hà và hành tinh mà chúng ta thấy ngày nay.

Định luật nhân quả cho rằng mọi thứ đều có nguyên nhân. Nói cách khác, không có gì có thể xảy ra mà không có lý do. Đó là một nguyên lý cơ bản của vật lý, cho phép các nhà khoa học đưa ra dự đoán về tương lai.

Một giả thuyết về sự kết thúc của vũ trụ chúng ta là Vụ Co Lớn hay Big Crunch. Big Crunch về mặt lý thuyết là đối nghịch của Big Bang, và cho rằng vũ trụ cuối cùng sẽ ngừng giãn nở và bắt đầu co lại. Khi nó co lại, nó sẽ trở nên ngày càng đặc và nóng cho đến khi cuối cùng sụp đổ vào chính nó, tạo ra một điểm cùng cực mới. [6]

Giả thuyết này phù hợp với khái niệm luân hồi trong Phật giáo. Theo giáo lý Phật giáo, mọi thứ đều ở trong trạng thái biến đổi. Không có gì tồn tại mãi mãi, và mọi thứ liên tục thay đổi. Điều này bao gồm cả chính vũ trụ, vốn được tái sinh hết lần này đến lần khác trong một chu kỳ vô tận.

Lý thuyết này phù hợp với khái niệm tái sinh theo chu kỳ trong Phật giáo. Theo giáo lý Phật giáo, mọi thứ đều ở trong trạng thái biến đổi. Không có gì tồn tại mãi mãi, và mọi thứ đều liên tục thay đổi. Điều này bao gồm cả vũ trụ, vốn được tái sinh hết lần này đến lần khác trong một chu kỳ vô tận.

4. NGUYÊN NHÂN CỦA KHỔ ĐAU

Tiếp theo, chúng ta sẽ xem xét cách những giáo lý của Đức Phật về nguyên nhân của khổ đau phù hợp với khoa học hiện đại. Không có gì bí mật rằng, với tư cách là con người, chúng ta phải chịu khổ đau. Chúng ta trải nghiệm nỗi đau, sự mất mát và những tổn thương tinh thần. Chúng ta bị bệnh và chúng ta già đi. Khổ đau là một phần không thể tránh khỏi của cuộc sống. Nhiều người trong chúng ta đi qua cuộc đời với việc tìm kiếm một cách để chấm dứt khổ đau.

Một số người cố gắng làm tê liệt nỗi đau theo cách riêng của họ, trong khi những người khác tìm kiếm một điều gì đó để đổ lỗi. Nhưng Đức Phật dạy rằng các yếu tố bên ngoài không gây ra khổ đau.

a- Nguyên Nhân Của“Khổ Đau”/ Phật Giáo 

Thay vào đó, khổ đau do chính suy nghĩ và hành động của chúng ta gây ra. Đức Phật nói rằng chúng ta đau khổ vì sự bám chấp vào những thứ vô thường. Chúng ta đau khổ vì muốn mọi thứ phải theo một cách nhất định, và khi chúng không như vậy, chúng ta trở nên khó chịu. Chúng ta muốn có của cải vật chất, nhưng cuối cùng chúng cũng sẽ hỏng hoặc hao mòn. Chúng ta muốn cơ thể mình khỏe mạnh, nhưng không ai là bất tử.

Đức Phật cũng dạy rằng khổ đau bắt nguồn từ sự vô minh của chúng ta. Chúng ta đau khổ vì không hiểu được bản chất thật của thực tại. Chúng ta nghĩ rằng mọi thứ là vĩnh cửu trong khi chúng không phải vậy, và chúng ta tin rằng mọi thứ là tách biệt trong khi chúng không phải vậy. Sự hiểu lầm này dẫn đến rất nhiều khổ đau không cần thiết.

Những thói xấu của chúng ta, như tham lam, sân hận và si mê, đều bắt nguồn từ vô minh. [7]

b- Nguyên Nhân Của“Khổ Đau”/ Khoa học nhận thức

Khoa học nhận thức, ngành nghiên cứu về tâm trí, đã chỉ ra rằng suy nghĩ và hành động của chúng ta thật sự gây ra khổ đau cho chúng ta. Theo khoa học nhận thức, chúng ta tạo ra thực tại của mình bằng suy nghĩ.

Bộ não con người là một cỗ máy dự đoán. Nó tiếp nhận thông tin từ thế giới xung quanh chúng ta và sử dụng nó để đưa ra dự đoán về những gì sẽ xảy ra tiếp theo. Những dự đoán này giúp chúng ta hiểu thế giới và định hướng cách đi qua nó.

Tuy nhiên, não bộ của chúng ta không phải lúc nào cũng chính xác. Đôi khi nó đưa ra những giả định sai lầm, điều này có thể dẫn đến đau khổ. Lo âu, chẳng hạn, là do não bộ của chúng ta đưa ra những dự đoán sai về các sự kiện trong tương lai.

Chúng ta cũng biết rằng trầm cảm có thể được gây ra bởi sự mất kết nối giữa thực tế hiện tại của chúng ta và những kỳ vọng của chúng ta. Chúng ta có thể muốn hạnh phúc, nhưng nếu thực tế của chúng ta không khớp với những kỳ vọng đó, chúng ta có thể cảm thấy thất vọng và chán nản. [8]

5. VẬT LÝ

Vật lý là nghiên cứu các nguyên lý cơ bản chi phối thế giới tự nhiên. Những nguyên lý này bao gồm các định luật về chuyển động, năng lượng và nhiệt động lực học. Vật lý là một nhánh của khoa học đã tồn tại hàng nghìn năm, và nó vẫn tiếp tục là một trong những lĩnh vực nghiên cứu phổ biến nhất hiện nay.

a-Vật Lý Trong Phật Giáo 

Phật giáo cũng giảng dạy về một số nguyên lý cơ bản chi phối thế giới tự nhiên. Những nguyên lý này bao gồm luật nghiệp và luật duyên khởi. Luật nghiệp là quy luật nhân quả. Nó nói rằng suy nghĩ và hành động của chúng ta có hậu quả và rằng chúng ta sẽ trải nghiệm kết quả từ chính những hành động của mình.

Ấn tượng thay, các Phật tử thời kỳ đầu cũng có một hiểu biết sơ khai về nguyên tử. Các triết gia Phật giáo Ấn Độ dạy rằng mọi thứ trong vũ trụ đều được cấu tạo từ các nguyên tử, được mô tả như những hạt bụi có kích thước như một điểm và không có thời lượng tồn tại. Điều đó có nghĩa là chúng không có sự mở rộng trong không gian, và chúng tồn tại trong thời gian bằng không. [9]

Những nguyên tử này được tạo thành từ năng lượng, và chúng luôn chuyển động không ngừng. Chúng kết hợp lại để tạo thành các vật thể lớn hơn nhưng cũng có thể bị phân rã thành các thành phần cấu tạo của chúng.

b-Khoa Học

Hiểu biết hiện đại về nguyên tử rất giống với quan niệm về nguyên tử trong Phật giáo. Chúng là hạt nhỏ nhất của một nguyên tố mang các tính chất hóa học của nguyên tố đó. Nguyên tử được tạo thành từ proton, neutron và electron. Các proton và neutron tạo nên hạt nhân của nguyên tử, còn các electron quay xung quanh hạt nhân.

Các nguyên tử luôn trong trạng thái chuyển động liên tục. Chúng dao động, quay và di chuyển xung quanh. Chúng cũng tương tác với các hạt khác để tạo thành các phân tử.

Giống như những người theo Phật giáo, các nhà vật lý cũng tin rằng các nguyên tử được tạo nên từ năng lượng. Thực tế, từ “atom” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là “không thể chia nhỏ”, bởi vì trước đây người ta từng cho rằng các nguyên tử là những hạt nhỏ nhất và không thể chia tách trong vũ trụ. Tất nhiên, ngày nay chúng ta biết rằng các nguyên tử có thể bị phân chia phần nào và phản ứng tạo ra sẽ giải phóng một lượng năng lượng khổng lồ. [10]

Phật giáo và vật lý đều dạy rằng mọi thứ trong vũ trụ đều được tạo thành từ năng lượng. Đây là một nguyên lý cơ bản chi phối thế giới tự nhiên.

6. NHẬN THỨC VÀ CHÁNH NIỆM

Không nên nhầm lẫn với thiền định, chánh niệm là thực hành hiện diện trong khoảnh khắc hiện tại. Đó là việc chú ý đến suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác của bạn mà không phán xét. Chúng ta có thể chánh niệm về các cảm giác trong cơ thể, hoặc chúng ta có thể nhận biết những âm thanh xung quanh. Chúng ta có thể ý thức về suy nghĩ của mình, hoặc chúng ta có thể chánh niệm về hơi thở của mình.

Mặc dù thiền chánh niệm là một dạng của chánh niệm, nhưng chánh niệm không nhất thiết phải là thiền. Nó có thể là bất kỳ hoạt động nào giúp bạn tập trung sự chú ý vào khoảnh khắc hiện tại. Ví dụ, bạn có thể chánh niệm về những suy nghĩ của mình khi đang đi bộ, hoặc bạn có thể chánh niệm về hơi thở của mình khi đang ăn.

Hiểu đơn giản, thiền có những mục tiêu và kỹ thuật cụ thể — trong khi chánh niệm là sự nhận biết một điều gì đó như một “quá trình” quan sát.

a-Chánh Niệm Trong Phật Giáo 

Trạng thái nhận biết thuần túy là một yếu tố cốt lõi của chánh niệm và là trung tâm của thiền Phật giáo. Thực tế, một số người cho rằng hai khái niệm này là đồng nghĩa. Mục đích của thiền Phật giáo là đạt đến trạng thái nhận biết thuần túy, nơi chúng ta chỉ đơn giản quan sát những suy nghĩ của mình mà không phán xét.

Khi chúng ta ở trong trạng thái nhận biết thuần túy, chúng ta không cố gắng kiểm soát suy nghĩ của mình. Chúng ta không cố gắng loại bỏ suy nghĩ của mình. Chúng ta chỉ đơn giản quan sát chúng mà không phán xét. Trong Kinh Metta, chính Đức Phật đã nói:

“Cũng như một người mẹ sẵn sàng bảo vệ bằng cả mạng sống đứa con trai duy nhất của mình, thì ta nên tu dưỡng một tâm không giới hạn đối với tất cả chúng sinh và lòng từ ái đối với toàn thế giới. Ta nên tu dưỡng một tâm không giới hạn, ở trên, ở dưới và khắp nơi, không bị ngăn ngại, không thù hận và không ganh đua. Khi đứng, hoặc đi, hoặc ngồi, hoặc nằm, miễn là không rơi vào buồn ngủ, người ta nên thực hành chánh niệm này. Điều này, người ta nói, là trạng thái thánh thiện ở đây.” [11]

b- Lợi Ích Của Chánh Niệm Trong Khoa Học

Chánh niệm đã được chứng minh là mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tinh thần và thể chất của chúng ta. Ví dụ, nó có thể giúp giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Nó cũng có thể giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ của chúng ta, và có thể tăng cường hệ miễn dịch.

Trên thực tế, ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học ủng hộ lợi ích sức khỏe của chánh niệm. Một nghiên cứu gần đây cho thấy thiền chánh niệm có thể thay đổi cấu trúc não của chúng ta. Nghiên cứu phát hiện rằng thiền chánh niệm có thể làm tăng chất xám trong hồi hải mã của chúng ta, là phần não chịu trách nhiệm về học tập và trí nhớ. [12]

Chất xám thường giảm đi khi chúng ta già đi, vì vậy các phát hiện của nghiên cứu này cho thấy rằng thiền chánh niệm thật sự có thể làm chậm quá trình lão hóa của não bộ chúng ta.

Giống như thiền, chánh niệm cũng đã được chứng minh là giúp chúng ta kiểm soát cảm xúc. Một nghiên cứu cho thấy chánh niệm có thể giúp giảm phản ứng của chúng ta đối với những cảm xúc tiêu cực, và nó cũng có thể giúp chúng ta phục hồi khỏi chúng nhanh hơn.

7. QUÁN TƯỞNG— NHÌN THẤY NHỮNG SUY NGHĨ CỦA CHÚNG TA?

Một phần của chánh niệm là nhận thức được những suy nghĩ của mình. Nhưng nếu chúng ta có thể nhìn thấy suy nghĩ thì sao? Đó là lúc quán tưởng xuất hiện. Hình dung hay tưởng tượng là một loại thiền trong đó chúng ta tập trung vào việc tạo ra các hình ảnh trong tâm trí. Chúng ta có thể hình dung bất cứ điều gì mình muốn, từ một đại dương yên tĩnh đến một khu vườn xinh đẹp. Mục đích của hình dung là sử dụng trí tưởng tượng để tạo ra những hình ảnh tinh thần tích cực có thể giúp chúng ta thư giãn và tìm thấy sự bình yên.

Đây là một thực hành được cả những người có tôn giáo và không theo tôn giáo sử dụng. Lưu ý rằng hình dung khác với mơ mộng. Mơ mộng là khi tâm trí chúng ta lang thang và chúng ta không kiểm soát được suy nghĩ của mình. Hình dung là khi chúng ta có chủ ý tập trung vào việc tạo ra những hình ảnh tinh thần tích cực — hoặc được hồi tưởng (ký ức) hoặc được xây dựng (tưởng tượng một cách chủ động.)

Có nhiều cách khác nhau để hình dung. Bạn có thể sử dụng hình dung có hướng dẫn, trong đó người khác dẫn dắt bạn qua quá trình, hoặc bạn có thể tự thực hiện một mình. Bạn cũng có thể sử dụng hình dung để tưởng tượng bản thân trong những tình huống khác nhau, hoặc bạn có thể dùng nó để tạo ra một hình ảnh tinh thần về điều gì đó bạn muốn hiện thực hóa trong cuộc sống của mình.

a-Trong Phật Giáo: Như Một Phương Pháp

Quán tưởng hay hình dung là một công cụ mạnh mẽ có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Trong Phật giáo, hình dung thường được sử dụng để tạo ra những hình ảnh tích cực về Đức Phật hoặc các bậc giác ngộ. Những hình ảnh này có thể giúp chúng ta cảm thấy gần gũi hơn với Đức Phật và tiếp nhận giáo lý của Ngài. Chúng cũng có thể truyền cảm hứng cho chúng ta sống cuộc đời mình một cách từ bi và đức hạnh hơn.

Trong một số trường hợp, người tu tập được khuyến khích quán tưởng mình là Đức Phật. Điều này có thể giúp chúng ta nhìn nhận bản thân một cách tích cực hơn và nhận ra tiềm năng giác ngộ của mình. Nó cũng có thể nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của lòng từ bi và lòng tử tế. Nó cũng là một phương pháp giúp chúng ta hiểu được bản chất ảo ảnh của thực tại — và vai trò của các lực truyền vào những giác quan của chúng ta trong việc tạo ra những nhận thức này [13]

“Trong Phật giáo Mật tông, phương pháp quán tưởng cũng có thể được sử dụng để chuyển hóa những cảm xúc tiêu cực thành tích cực. Ví dụ, chúng ta có thể quán tưởng sự giận dữ như một quả cầu lửa thiêu đốt những điều tiêu cực. Hoặc chúng ta có thể quán tưởng tình yêu như một ánh sáng ấm áp lấp đầy chúng ta bằng lòng từ bi và sự thấu hiểu.”

Việc quán tưởng có thể giúp chúng ta thư giãn, tìm thấy sự bình an và kết nối với Phật tính của mình.

b-Trong Khoa Học: Liệu Pháp Luyện Tập Hình ảnh Tưởng Tượng

 

Khoa học đằng sau việc hình dung được gọi là “hình ảnh tưởng tượng” hoặc “liệu pháp luyện tập hình ảnh tưởng tượng”. Đây là một loại liệu pháp nhận thức-hành vi đã được chứng minh là hiệu quả trong điều trị các tình trạng như lo âu, trầm cảm và rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD).

Hình ảnh tưởng tượng hoạt động bằng cách giúp chúng ta thay đổi cách suy nghĩ về những trải nghiệm của mình. Ví dụ, nếu chúng ta lo lắng về một bài kiểm tra sắp tới, chúng ta có thể sử dụng hình ảnh tưởng tượng để hình dung bản thân vượt qua bài kiểm tra một cách xuất sắc. Điều này có thể giúp giảm bớt lo lắng và tăng sự tự tin của chúng ta.

Hình ảnh tinh thần thường được các vận động viên chuyên nghiệp sử dụng để cải thiện hiệu suất của họ. Họ sẽ hình dung mình chiến thắng trận đấu hoặc thực hiện cú đánh hoàn hảo. Điều đó có thể giúp tăng động lực và sự tự tin của họ, đồng thời cũng có thể giúp họ thi đấu tốt hơn khi thật sự đang chơi. [14]

Tương tự, ca sĩ hoặc nghệ sĩ biểu diễn có thể sử dụng hình ảnh trong tâm trí để hình dung bản thân đang trình diễn một tiết mục tuyệt vời. Điều này có thể giúp giảm bớt nỗi sợ sân khấu và tăng sự tự tin. Nhưng bạn không cần phải là vận động viên hoặc nghệ sĩ chuyên nghiệp mới có thể hưởng lợi từ việc hình dung. Bất cứ ai cũng có thể sử dụng hình ảnh trong tâm trí để cải thiện sức khỏe, tâm trạng và hạnh phúc tổng thể của mình.

8. NIẾT BÀN VÀ “TÂM THỨC THUẦN KHIẾT”

Niết bàn là mục tiêu của con đường Phật giáo. Đó là trạng thái bình an tuyệt đối và giải thoát khỏi khổ đau. Niết bàn không phải là một nơi chốn mà là một trạng thái tồn tại. Có thể đạt được Niết bàn trong kiếp này thông qua việc thực hành thiền định và các phương pháp tu tập tâm linh khác. Nó không thật sự giống như khái niệm “thiên đường” hay cõi trời. Nó vượt lên trên những khái niệm đó.

Niết bàn thường được mô tả là trạng thái trí tuệ an lạc tuyệt đối. Trong trạng thái này, không còn khổ đau hay tái sinh. Điều này không có nghĩa là Niết bàn là trạng thái hư vô. Thay vào đó, nó là trạng thái bình an hoàn toàn và tuyệt đối.

Niết bàn đôi khi cũng được so sánh với trải nghiệm cái chết. Cũng như cái chết là sự kết thúc của cuộc sống thể xác, Niết bàn là sự kết thúc của cuộc sống tâm linh.

a-Trong Phật Giáo,

Điều quan trọng là phải hiểu rằng Niết bàn có thể đạt được trong kiếp này. Trong Phật giáo Đại thừa, mục tiêu là tu tập hướng tới Giác ngộ nhưng với tư cách là "người lái chiếc xe buýt lớn" - đưa tất cả chúng sinh cùng đi. Chỉ tìm kiếm sự giải thoát cho bản thân là chưa đủ.

Niết bàn không phải là một điểm đến xa vời mà chúng ta chỉ có thể hy vọng đạt được ở kiếp sau — mặc dù ẩn dụ thường dùng là “bờ bên kia”. Niết bàn là một trạng thái mà chúng ta có thể đạt được thông qua nỗ lực của chính mình.

Mặc dù hầu hết những người cố gắng đạt được Niết bàn đều là các nhà sư nam nữ đã cống hiến cả đời mình cho việc tu tập, nhưng người tại gia cũng có thể đạt được Niết bàn. Trên thực tế, bất cứ ai cũng có thể đạt được Niết bàn nếu họ sẵn sàng nỗ lực. Bằng cách tích lũy nghiệp tốt và tuân theo Bát Chánh Đạo, cuối cùng tất cả chúng ta đều có thể đạt được Niết bàn.

Niết bàn là đỉnh cao của con đường Phật giáo — đối với bản thân chúng ta và, trong trường hợp Phật giáo Đại thừa, đối với tất cả chúng sinh. Đó là mục tiêu mà chúng ta đang phấn đấu. Nhưng điều quan trọng là phải nhớ rằng chính con đường cũng có ý nghĩa. Hành trình cũng quan trọng như đích đến. Có những sự giác ngộ trên đường đi giúp chúng ta vững vàng và trưởng thành. [15]

b-Trong Khoa Học — “Ý Thức Thuần Khiết”?

Không có khái niệm khoa học nào tương đương với Niết bàn, nhưng một số nhà khoa học tin rằng có thể đạt được trạng thái “ý thức thuần khiết” hoặc thậm chí là “ý thức không có nội dung”. Ý thức thuần khiết là một trạng thái giả định về việc tách rời khỏi những gì chúng ta hiện đang coi là thể xác vật lý — có lẽ chỉ có trong khoa học viễn tưởng, nhưng nó vẫn là một khái niệm trong khoa học.

Khái niệm khác là “ý thức không nội dung”. Đây là trạng thái mà tâm trí nhận thức được mọi thứ, nhưng không có suy nghĩ hay cảm xúc nào hiện diện.

Một số người tin rằng trạng thái này tương tự như những gì xảy ra khi chúng ta chết. Khi thể xác của chúng ta chết đi, ý thức của chúng ta không còn bị ràng buộc với nó nữa. Điều này có thể cho phép chúng ta trải nghiệm trạng thái ý thức thuần khiết.

Cũng có một số bằng chứng khoa học cho thấy một số loại thuốc gây ảo giác có thể giúp chúng ta đạt được trạng thái ý thức thuần khiết. Trạng thái này, còn được gọi là “Cái chết của bản ngã”, được đặc trưng bởi sự mất đi nhận thức về bản thân và cảm giác hòa hợp với vũ trụ. Vô số người đã báo cáo có những trải nghiệm thần bí khi chịu ảnh hưởng của các chất gây ảo giác như nấm ma thuật (psilocybin:  Tạo ra ảo giác, trải nghiệm tâm linh hoặc cảm giác hưng phấn.), LSD và DMT. [16]

9. NHÂN QUẢ

Nghiệp là quy luật nhân quả. Đó là niềm tin rằng hành động của chúng ta đều có hậu quả và sẽ quay trở lại với chúng ta trong kiếp này hoặc kiếp sau. Quy luật nhân quả thường được diễn đạt là “gieo nhân nào gặt quả ấy”. Điều này có nghĩa là nếu chúng ta làm việc thiện, chúng ta sẽ nhận được nghiệp tốt. Nếu chúng ta làm việc ác, chúng ta sẽ nhận được nghiệp xấu.

Người ta thường hiểu nhầm rằng nếu chúng ta phải chịu đau khổ trong cuộc sống này, đó là vì chúng ta đáng phải chịu như vậy. Điều này không đúng. Nghiệp không phải là một hình thức trừng phạt hay khen thưởng. Nó chỉ đơn giản là một quy luật nhân quả. Hành động của chúng ta đều có hậu quả, và những hậu quả đó sẽ quay trở lại với chúng ta. Do đó, luật nhân quả thường được so sánh với luật hấp dẫn.

Luật nhân quả nghiệp báo trong Phật giáo có phần khác biệt so với quan điểm của khoa học, nhưng ý tưởng thì rất tương đồng. Trong khoa học, nguyên nhân giải thích kết quả. Luật nhân quả cũng vậy.

10. THUYẾT TIẾN HÓA VÀ DUYÊN KHỞI TRONG PHẬT GIÁO

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là thuyết tiến hóa. Đây là niềm tin rằng tất cả sự sống trên Trái đất đều phát triển theo thời gian, thông qua quá trình chọn lọc tự nhiên, những tổ tiên này đã tiến hóa thành vô số loài khác nhau mà chúng ta thấy ngày nay. Thuyết tiến hóa của Charles Darwin là một trong những lý thuyết khoa học nổi tiếng và được chấp nhận rộng rãi nhất.

Lý thuyết tiến hóa cũng được tìm thấy trong Phật giáo. Trong  Kinh Khởi Thế Nhân Bổn (Agganna Sutta) - Kinh Pali,

 một kinh điển Phật giáo, Đức Phật mô tả cách con người tiến hóa theo thời gian, trải qua chu kỳ sinh, tử và tái sinh bất tận. Trong Phật giáo cũng không có sự khác biệt cơ bản giữa con người và động vật. Tất cả chúng sinh đều bình đẳng và có quyền sống như nhau. [17]

Dĩ nhiên, vi sinh vật học của Darwin đã đưa ý tưởng về sự tiến hóa lên một tầm cao hoàn toàn khác. Nhờ công nghệ hiện đại, ông đã hiểu được khái niệm về tế bào và DNA, điều này cho phép ông phát triển ý tưởng về chọn lọc tự nhiên.

Lời kết: Đức Đạt Lai Lạt Ma

“Nếu phân tích khoa học chứng minh một cách dứt khoát rằng một số luận điểm nào đó trong Phật giáo là sai, thì chúng ta phải chấp nhận kết quả nghiên cứu của khoa học và từ bỏ những luận điểm đó.” – Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV.

Câu nói này tóm gọn mối quan hệ giữa Phật giáo và khoa học một cách hoàn hảo. Người ta không nên mù quáng chấp nhận bất cứ điều gì, bất kể đó là tôn giáo hay khoa học. Chúng ta phải luôn đặt câu hỏi và tự mình kiểm chứng mọi thứ. Cách tư duy này đã cho phép các truyền thống tôn giáo như Phật giáo phát triển và lớn mạnh theo thời gian. Đó cũng là điều cho phép khoa học có những khám phá mới mẻ.

Phật giáo và khoa học không hề mâu thuẫn với nhau. Trên thực tế, chúng bổ sung cho nhau. Khoa học có thể giúp chúng ta hiểu bản chất của thực tại, trong khi Phật giáo có thể giúp chúng ta hiểu bản chất của tâm trí mình. Bằng cách kết hợp cả hai phương pháp, chúng ta có thể đạt được sự hiểu biết toàn diện hơn về bản thân và thế giới xung quanh.

Sources

[1] https://www.huffpost.com/entry/why-do-buddhists-meditate_1_b_13735868#:~:text=As%20the%20Buddha%20once%20said,cloud%20our%20mind%20and%20judgment.
[2] https://www.mindful.org/10-things-we-know-about-the-science-of-meditation/#:~:text=According%20to%20neuroscience%20research%2C%20mindfulness,stress%20when%20we%20experience%20it.
[3] https://www.faena.com/aleph/buddha-socrates-and-the-importance-of-thinking-for-ourselves
[4] https://www.techtarget.com/whatis/definition/scientific-method#:~:text=The%20scientific%20method%20is%20the,and%20finally%20analyzing%20the%20results.
[5] https://www.forbes.com/sites/fernandezelizabeth/2020/01/12/the-multiverse-and-eastern-philosophy/?sh=1efa30827209
[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Big_Crunch
[7] https://www.pbs.org/edens/thailand/buddhism.htm#:~:text=In%20Buddhism%2C%20desire%20and%20ignorance,them%20can%20only%20bring%20suffering.
[8] https://www.psychologytoday.com/ca/blog/your-neurochemical-self/201608/stop-anxiety-adjusting-expectations
[9] https://en.wikipedia.org/wiki/Buddhist_atomism#:~:text=Indian%20Buddhist%20philosophers%2C%20including%20Dharmakirti,existence%20of%20substantial%20matter%20altogether.
[10] https://en.wikipedia.org/wiki/Atom
[11]https://www.azquotes.com/quote/667706
[12]https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3004979/
[13] https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0175.xml#:~:text=Tantric%20Buddhism%20contains%20often%20elaborate,of%20the%20body%20and%20mind.
[14] https://www.teamusa.org/USA-Artistic-Swimming/Resources/Coaches/Coaching-Materials/-/media/6F11CF2B1E18473E86795C5D46E16BA6.ashx
[15] https://en.wikipedia.org/wiki/Nirvana_(Buddhism)
[16] https://en.wikipedia.org/wiki/Ego_death
[17] https://en.wikipedia.org/wiki/Agga%C3%B1%C3%B1a_Sutta

 

 

 

https://buddhaweekly.com/10-ways-science-aligns-with-buddhist-concepts-science-and-buddhism-concur-on-method-openess-cosmology-temporal-concepts-and-more/#comment-16386