Việc thực hành thiền định Phật giáo trong giấc mơ có dễ dàng hơn không? Chứng ngộ thông qua Yoga Giấc Mộng, liệu điều này có khả thi?

 Is it easier to practice Buddhist meditations in our dreams? Enlightenment through Dream Yoga, is it possible?

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

“Bạn nên biết rằng mọi hiện tượng đều giống như giấc mơ.” — Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Trừ khi chúng ta là những hành giả Yoga nam nữ, điều gần nhất mà chúng ta có thể đạt được để thấu hiểu sâu sắc về Tánh Không và bản chất thật sự của hiện tượng có lẽ chính là qua giấc mơ. Đức Karmapa thứ nhất đã đạt được Giác Ngộ nhờ Yoga Giấc Mộng.

Hình 1: Tâm trí “ban ngày” đầy mâu thuẫn — bị cuốn vào những lo lắng, căng thẳng và sợ hãi — khó thuần phục như một con ngựa hoang đã sống nhiều năm trên núi. Ngược lại, tâm trí ban đêm, chìm đắm trong trạng thái Theta (REM)[1], có thể linh hoạt và tự do gần như tâm trí của một người tu tập Yoga.

“Việc tu tập trong giấc mơ dễ hơn ban ngày. Ban ngày, chúng ta bị giới hạn bởi thân xác vật chất, nhưng trong giấc mơ, chức năng tâm trí và ý thức của các giác quan không bị cản trở. Chúng ta có thể có được sự minh mẫn hơn… Nếu một người thực hành tu tập trong giấc mơ, hiệu quả sẽ gấp chín lần so với khi thực hành trong đời sống thật.” — Namkai Norbu Rinpoche

Trong giai đoạn ngủ REM, hoạt động não bộ tăng lên

Trong giấc ngủ REM, trên điện não đồ (EEG) ghi lại hoạt động não, não thật sự hoạt động tích cực hơn đáng kể so với thời gian thức ban ngày. Một phần là do tâm trí được giải phóng khỏi các hoạt động thường nhật, lặp đi lặp lại và tập trung hoàn toàn vào tâm trí — giống như điều chúng ta mong muốn đạt được trong một số hình thức thiền định (khi tỉnh táo). Tất cả các hoạt động đều diễn ra trong tâm trí. Từ nhiều thế kỷ nay, Phật tử Tây Tạng đã nhận ra hoạt động tinh thần quan trọng này là thời điểm để thật sự tăng cường thực hành và đã phát triển Yoga Ngủ Milam[2] để hỗ trợ giấc mơ sáng suốt. [Xem hướng dẫn ngắn gọn ở cuối bài viết này và các gợi ý xuyên suốt.] 

Hình 2: Trong giai đoạn REM (giai đoạn mơ của giấc ngủ), tâm trí của bạn hoạt động tích cực hơn so với ban ngày khi bạn tỉnh táo và hoạt động nhiều. Bên phải là hình ảnh REM. Điều này ngụ ý rằng, một phần, tâm trí được giải phóng, sẵn sàng hơn và tập trung hơn so với ban ngày bận rộn khi các hoạt động thường nhật chiếm ưu thế.

Nhiều kinh điển đưa ra những ví dụ khác nhau về lời dạy của Đức Phật, sử dụng các ẩn dụ như mây và cầu vồng để minh họa ảo ảnh của các hiện tượng. Khái niệm này rất quan trọng, nó là một phần chính trong Bảy điểm tu tập tâm trí của Lojong. Câu châm ngôn thứ hai trong Luận về tu tâm Lojong nói rằng: “Hãy coi tất cả các pháp như những giấc mơ; mặc dù kinh nghiệm có vẻ vững chắc, nhưng chúng chỉ là những ký ức thoáng qua.

[For a story on Lojong Seven-Point Mind Training, visit>>]

“Bước đầu tiên trong thực hành giấc mơ khá đơn giản: người ta phải nhận ra tiềm năng to lớn mà giấc mơ mang lại cho hành trình tâm linh. Thông thường, giấc mơ được cho là ‘không có thật’, trái ngược với cuộc sống thực tại. Nhưng không có gì thật hơn giấc mơ. Phát biểu này chỉ có ý nghĩa khi người ta hiểu rằng cuộc sống thực tại cũng không có thật như giấc mơ, và theo cùng một cách.” — Tenzin Wangyal Rinpoche, Yoga Giấc mơ và Giấc ngủ của Tây Tạng 

Hình 3: Minh họa Yoga Giấc Mơ. Yoga Giấc Mơ Tây Tạng là một phương pháp tu tập cao cấp cho phép người tập kiểm soát giấc mơ của mình, mang lại những lợi ích đáng kể về mặt giác ngộ về tánh không và hoàn thiện kỹ năng tu tập.

Tâm trí khi tỉnh thức là một tâm trí bận rộn, và ngay cả với phương pháp luyện tập tâm trí Lojong, việc phân tích cũng chỉ giúp chúng ta hiểu hiện tượng đến một mức độ nhất định. Ngay cả một giờ đồng hồ chú tâm quan sát những suy nghĩ bận rộn của mình — và đạt được trạng thái tĩnh lặng gần như hoàn hảo trong thiền định — cũng không thể nào đến gần được trạng thái tâm trí cởi mở và “trống rỗng” của người đang mơ. Vài phút tập yoga giấc mơ sáng suốt trong trạng thái ngủ thay đổi sẽ đưa chúng ta đến gần nhất với những gì mà hầu hết “người phàm trần” chúng ta có thể trải nghiệm sau nhiều năm ẩn dật trong những hang động trên núi. [Lưu ý: Xem một số video hướng dẫn thú vị về Yoga Giấc mơ Tây Tạng bên dưới trong bài viết này.]

 Chánh Niệm Và Hành Thiền

Hình 4: Trong giấc mơ, mọi thứ đều có thể xảy ra, thậm chí là bay vào không gian và quán tưởng– một cách vô cùng chân thật – việc gặp gỡ chư Phật. Người ta nói rằng các vị Yoga vĩ đại đã nhận được giáo lý ở cõi Tịnh độ bằng cách rời bỏ thân xác và du hành đến Tịnh độ. Chúng ta không thể đạt được trình độ đó nếu không trải qua nhiều năm tu tập, nhưng chúng ta vẫn có thể cảm nhận được điều đó trong những giấc mơ sáng suốt của mình.

 

Yoga Giấc mơ Phật giáo (Mộng Du Già) hoặc Mơ sáng suốt (Lucid Dreaming) nhằm mục đích thực hành Giáo pháp đặc biệt hiệu quả trong việc giúp chúng ta thấu hiểu bản chất chân thật của thực tại. Phương pháp này thật sự có thể giải phóng quá trình thiền định của bạn, đặc biệt là vì chúng ta dành nhiều thời gian cho việc ngủ hơn bất kỳ 'hoạt động' nào khác.

"“Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc” (Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc)
Yoga Giấc mơ là một “trạng thái tâm thuần khiết”, nơi mọi điều đều trở nên khả thi. Các tâm tướng (hình thái tư tưởng) hiện lên sống động như thật. Khi chúng ta làm chủ được giấc mơ sáng suốt, chúng ta bắt đầu thấu hiểu Tâm Kinh Bát Nhã:"

Bốn phương diện khác của sự hiện hữu con người —
cảm thọ, tư tưởng, ý chí và thức —
cũng đều không gì khác ngoài tánh Không;
và tánh Không cũng không gì khác ngoài chúng.

Hình 5: Hoạt động não bộ trong giấc ngủ REM, và đặc biệt là trong giấc mơ tỉnh táo, cao hơn nhiều so với trạng thái "tỉnh táo" thông thường.

Theo truyền thống Phật giáo Tây Tạng, Yoga Giấc Mơ cũng rất quan trọng như một sự chuẩn bị cho Cái Chết. Nếu chúng ta hiểu rằng ngay cả Cái Chết cũng chỉ là ảo ảnh, chúng ta sẽ cảm thấy bớt sợ hãi hơn. Nếu chúng ta hiểu rằng cuộc sống là vô thường và duyên khởi, chúng ta sẽ cảm thấy thôi thúc mạnh mẽ để thực hành ngay bây giờ, khi chúng ta còn có nhận thức quý giá này.

“Nếu chúng ta không thể thực hành ngay cả trong giấc ngủ,” Tenzin Wangyal Rinpoche viết trong cuốn Yoga Giấc Mơ và Giấc Ngủ của Tây Tạng, “nếu chúng ta đánh mất chính mình mỗi đêm, thì chúng ta có cơ hội nào để tỉnh thức khi cái chết đến? Hãy nhìn vào trải nghiệm trong giấc mơ để biết bạn sẽ ra sao khi chết. Hãy nhìn vào trải nghiệm trong giấc ngủ để khám phá xem bạn có thật sự tỉnh thức hay không.”

 Hình 6: Trạng thái mơ tỉnh táo và mơ REM là những giai đoạn hoạt động quan trọng của tâm trí.

"Yoga Giấc ngủ: Sử dụng tâm thức ở trạng thái sóng não “Theta” để tiến bộ tâm linh"

Hình 7: Nhà Phật giáo khoa học xem xét Phật pháp từ góc độ khoa học. Bạn có ý tưởng về chủ đề nào không?

Một chỉ số quan trọng cho thấy sự thành công của thiền định là đạt được "trạng thái tâm trí Theta" — sóng não (4,7-5Hz) thường liên quan đến trạng thái thiền sâu hoặc giấc ngủ trong mơ. Hầu hết chúng ta, những người bình thường, khi ngồi thiền tỉnh thức — ngay cả sau một giờ thực hành tĩnh lặng sâu sắc — cũng có thể vượt ra khỏi sóng não "Alpha" (7,5-12Hz). Hầu hết chúng ta sẽ tiến gần đến mức 7,5Hz của phổ sóng não sau nhiều năm thực hành — tần số sóng não liên quan đến "trực giác" — nhưng bất kỳ tần số nào thấp hơn mức đó đều nằm ngoài tầm với của tâm trí tỉnh thức (trừ khi bạn là một nhà Yoga cao cấp).

Ngày nay, chúng ta không còn điều kiện để rời bỏ gia đình và công việc trong nhiều năm để đi tĩnh tâm ở vùng núi. Nhiều giáo thọ nói rằng chúng ta nên tham gia một khóa tĩnh tâm trọn vẹn ít nhất một lần trong đời; hầu hết chúng ta, nếu có thể, sẽ chờ đến khi nghỉ hưu.

Nhưng khi ngủ, tâm trí chúng ta tạo ra cả những thế giới chỉ trong vài giây, một thế kỷ có thể trôi qua trong một phút, chúng ta có thể bay lượn trên bầu trời và gặp gỡ các vị Phật và những Dakini xinh đẹp tuyệt trần, chúng ta nhìn thấy những con quái vật từ những địa ngục hư cấu sâu thẳm nhất trong tâm trí mình — và tất cả đều không có thật. Tuy nhiên, tất cả đều chân thật như những gì chúng ta trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày.

Việc tham gia một cách tỉnh táo vào giấc mơ có thể nhanh chóng giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về tính nhị nguyên, về bản chất thật sự của các hiện tượng, về ảo ảnh của những vẻ bề ngoài trong thế giới "tỉnh thức" nhị nguyên của chúng ta.

Yoga Giấc Ngủ: Phương Pháp Thiền Định Lý Tưởng Cho Cuộc Sống Hiện Đại

Giấc Mơ tỉnh táo (lucid dreaming), một thực hành thực tế trong Phật giáo, được gọi là “yoga giấc ngủ” hay svapnadarshana (tiếng Tây Tạng: milam), tức là “yoga của trạng thái giấc mơ”. Trong Kim Cương thừa (Vajrayana), mặc dù chúng ta vẫn thực hành thiền tọa, thiền chánh niệm và thiền định (lặng tâm tĩnh trụ), chúng ta cũng tập trung mạnh mẽ vào các pháp thiền quán tưởng. Kim Cang thừa được coi là “con đường tia chớp” dẫn đến các chứng ngộ, phần lớn là vì nó bổ sung thêm chiều kích thực hành quán tưởng này — thường được gọi là Bổn tôn yoga (deity yoga) — giúp chúng ta thấu hiểu bản tính chân thật của thực tại và ảo ảnh của hiện tượng nhị nguyên. Đây cũng là cách dễ dàng nhất để phát triển một số tuệ giác về khái niệm quan trọng Tánh Không (shunyata) — đặc biệt là trong thế giới hiện đại.

Hình 8: Trong cả tâm lý học và thực hành Phật giáo, chúng ta thiền định để chuyển hóa cảm xúc giận dữ. Ở đây, trong thiền định bổn tôn, một vị bổn tôn giận dữ được quán tưởng. Nếu thực hành này được tiến hành trong khi mơ tỉnh táo, các hiện tượng sẽ hiện ra chân thực và mãnh liệt — giúp chúng ta, theo một cách trái ngược — hiểu được bản chất ảo ảnh của mọi hiện tượng.

Tuy nhiên, trái ngược với điều đó, những áp lực to lớn của cuộc sống hiện đại khiến chúng ta khó có thể tĩnh tâm để thực hiện những hình dung sâu sắc thực sự. Quá trình tiến bộ của chúng ta có thể chậm lại hoặc đình trệ vì điều này, mặc dù nhiều năm luyện tập cuối cùng sẽ mang lại một số thực chứng.

Yoga Giấc Ngủ (milam, rmi-lam, nyilam) hay thực hành giấc mơ tỉnh táo, có thể chính là “con đường tia chớp” nằm bên trong “con đường tia chớp”. Bằng cách chuyển dịch một phần quá trình thực hành của chúng ta vào giấc mơ của “Tâm thức sóng Theta”, các tuệ giác về bản tính của thực tại sẽ trở nên dễ nắm bắt hơn. Việc trực tiếp trải nghiệm “ảo ảnh” mang lại tác động mạnh mẽ hơn nhiều so với việc phân tích nó bằng tư duy logic của tâm thức lúc tỉnh thức.

Một video ngắn và giàu thông tin từ Andrew Holecek, tác giả cuốn sách "Yoga Giấc Mơ: Khai Sáng Cuộc Sống Qua Giấc Mơ Tỉnh Táo Và Các Pháp Yoga Giấc Ngủ Của Tây Tạng".

Yoga Giấc Mơ: Chúng Ta Có Thể Đạt Được Những Gì?

Gói gọn trong một từ — Bất cứ điều gì. Chúng ta có thể đạt được bất cứ điều gì trong giấc mơ tỉnh táo — một khi đã làm chủ được phương pháp — bởi vì chúng ta kiểm soát được những gì mình cảm nhận, nhìn thấy, thực hiện, và mọi hiện tượng trong mơ. Nếu có năng lực làm chủ, chúng ta có thể búng tay và tạo ra một bức tường lửa. Đó là một giấc mơ kỳ ảo.

Andrew Holecek trong cuốn sách "Yoga Giấc Mơ" cho rằng con người nên thực hành giấc mơ tỉnh táo vì chúng ta dành phần lớn thời gian ở trên giường, nơi có tiềm năng khai phá một thế giới nội tâm sống động thay vì chỉ "chết" với thế giới bên ngoài. Tác giả nhấn mạnh việc tận dụng khoảng thời gian này để biến giấc ngủ thành một trải nghiệm sống động và đầy thú vị.

Nếu chỉ đơn thuần là để mơ tỉnh táo, thì nó chẳng qua cũng chỉ là một hình thức bám chấp khác, một hoạt động Luân hồi (Samsara) khác để hưởng lạc — một kênh Truyền hình Giấc mơ. Để biến nó thành một pháp thực hành Giáo pháp (Dharma), sau khi đã bắt đầu làm chủ được việc kiểm soát trạng thái mơ tỉnh táo, các hoạt động thực hành Pháp của chúng ta có thể bao gồm:

*Các chứng ngộ về Tánh Không (ít nhất là nâng cao hiểu biết của chúng ta): Tự mình nhìn thấy bản chất ảo ảnh của các hiện tượng và phát triển sự hiểu biết sâu sắc về các giáo lý trong “Bát Nhã Tâm Kinh” [giảng giải] <<[For a feature story and commentary on Heart Sutra, please see>>]

* Thực hành các nghi quỹ Sadhanas (các pháp hành trì thiền quán): Có ai trong chúng ta lại chưa từng thiếu thời gian dành cho việc thiền định hàng ngày? Và ngay cả khi có thời gian, liệu chúng ta có thật sự đi vào được trạng thái tâm thức cởi mở, dễ tiếp thu và trống rỗng (vắng lặng) cần thiết để đạt được tiến bộ hay không? Một khi đã kiểm soát được giấc mơ tỉnh táo, chúng ta thật sự có thể thực hành các nghi quỹ Sadhanas trong trạng thái "sóng não Theta" — khi đó, các hình ảnh quán tưởng của chúng ta không chỉ xuất hiện sống động mà còn có thể chuyển động và đối thoại. (Dĩ nhiên, điều quan trọng trước tiên là phải có một vị Thầy đủ phẩm tính hướng dẫn bạn về cách quán tưởng Bản tôn và thực hành yoga giấc mơ.)

* Chuẩn bị cho Cái Chết: Giống như nhiều pháp thực hành Phật giáo khác, chúng ta thiền quán về cái chết để thấu hiểu vô thường và tạo động lực tu học. Trong Yoga Giấc Mơ, chúng ta tiến xa hơn một bước. Chúng ta sử dụng phương pháp này để thật sự chuẩn bị cho cái chết. Trạng thái mơ là trạng thái gần nhất với "Bardo" (Thân trung ấm) — hay trạng thái ngay sau khi chết — mà một người có thể đạt được khi còn sống, ngoại trừ trải nghiệm cận tử thực tế (NDE).

* Nhận các Giáo pháp: Đối với những bậc thầy của phương pháp này, người ta nói rằng bạn có thể nhận các lễ quán đỉnh, lễ ban phước gia trì và truyền khẩu từ các vị Thầy (không chỉ từ vị Thầy của chính bạn, mà còn từ những vị Thầy ở xa bạn chưa từng gặp mặt, và thậm chí là những vị Thầy đã viên tịch — bởi vì thời gian cũng chỉ là một hiện tượng ảo ảnh khác).

* Hành hương: Hãy tưởng tượng cuối cùng bạn cũng có thời gian để thực hiện các chuyến Hành hương đến các Thánh địa. Hoạt động tích lũy công đức này không những khả thi, mà còn có thể thực hiện với tốc độ của tư duy. Bạn có thể ghé thăm bất kỳ nơi nào, hoặc thậm chí là bất kỳ thời điểm nào, ngay tức khắc. Du hành giữa các thế giới, các thế kỷ hay các thành phố. Việc điều này mang tính ảo ảnh không phải là vấn đề. Bạn vừa tích lũy được công đức từ việc Hành hương, đồng thời vừa giúp tăng trưởng sự thấu hiểu của mình về Tánh Không.

* Phát triển Tâm Từ và Lòng Bi Mẫn: Trong các giấc mơ, bạn có thể ghé thăm rất nhiều chúng sinh. Trong thế giới của giấc mơ, các chúng sinh không phải loài người cũng có thể giao tiếp. Hãy tưởng tượng lòng bi mẫn vô lượng mà bạn có thể trưởng dưỡng khi được gặp gỡ nhiều chúng sinh đến vậy, ngay cả khi họ là những chúng sinh trong mơ.

Để tránh việc chúng ta bị lạc lối trong tất cả những thế giới kỳ ảo này — hoặc lo lắng rằng nó đang làm hủy hoại pháp thực hành của mình — có lẽ điều quan trọng cần phải nhấn mạnh lại một lần nữa: thấu hiểu rằng các hiện tượng rốt cuộc đều là ảo ảnh mới chính là một trong những mục đích cốt lõi.

Marpa và Milarepa: Sáu Giai đoạn của Pháp tu Yoga Giấc mơ (Mộng Du-già)

Có nhiều dòng truyền thừa và phương pháp khác nhau được giảng dạy qua nhiều thế kỷ bởi các bậc thầy Phật giáo Kim Cang thừa, nhưng có thể nói rằng pháp tu này được chia thành sáu giai đoạn hoặc phân kỳ, dựa trên giáo pháp của hai đại sư Marpa và Milarepa:

1. Chỉ dẫn về giấc mơ tỉnh thức (lục minh mộng): Trong thực hành chính thức, các lễ quán đảnh, chỉ dẫn giáo pháp và thiền định thông thường sẽ là tiền đề cho việc hành trì.
2. Người thầy giải thích cách thức người mơ không nên sợ hãi bất cứ điều gì trong giấc mơ, rằng vạn pháp đều là huyễn ảnh, ngay cả những điều có vẻ gây hại cũng có thể bị chúng ta hàng phục, và cách thức để thực hiện điều đó.
3. Đi đến sự thấu suốt rằng các hiện tượng trong mơ và các hiện tượng khi "tỉnh thức" đều phụ thuộc vào tâm và không gì khác ngoài huyễn ảnh. "Không có chủ thể nhận thức thì không có đối tượng bị nhận thức." Cả hiện tượng thức và mơ đều là duyên sinh — do đó chúng là Tánh Không, không có sự tồn tại độc lập.
4. Liễu ngộ rằng chúng ta có quyền kiểm soát các giấc mơ của mình — thực hành biến đổi các đối tượng từ hình tướng này sang hình tướng khác.
5. Thấu hiểu rằng thân trong mơ của chính chúng ta (như cách chúng ta thấy/cảm nhận trong mơ) không hề chân thật hơn thân trong đời sống tỉnh thức. Chúng ta nên liễu ngộ rằng mình không phải là thân thể huyễn hóa đó, mà là một điều gì đó siêu việt hơn thế.
6. Khi đó, nhờ thấu hiểu Tánh Không, chúng ta quán tưởng chư Phật viên mãn, các vị Bồ Tát và các Ḍākinī khi đang trong trạng thái giấc mơ tỉnh thức — trạng thái mà hình ảnh hiển hiện sống động, chân thực và chi tiết hơn nhiều so với khi chúng xuất hiện thông thường trong các quán tưởng lúc tỉnh của pháp tu Bổn tôn Du-già (Deity Yoga). Sau đó, chúng ta an trụ trong Tịnh quang của Tánh Không.

Người ta nói rằng các bậc đại hành giả của pháp tu Yoga Giấc mơ (Mộng Du-già) có thể thần giao cách cảm ghé thăm lẫn nhau, không chỉ với các bậc Thầy đang sống, mà còn với các vị thầy của họ trong quá khứ hoặc tương lai — và cả người mơ lẫn người tiếp nhận đều ghi nhớ cuộc gặp gỡ cũng như giáo pháp được truyền dạy đó.

Hình 9: Tư thế đúng cho Yoga Giấc Mơ Tây Tạng thường là tư thế “Phật ngủ”, nằm nghiêng bên PHẢI, tay phải đặt dưới đầu.

Cách học Pháp tu Yoga Giấc mơ (Mộng Du-già)

Về mặt chính thức, theo phương pháp Tây Tạng, bạn cần được thọ nhận các giáo pháp và có thể là cả lễ quán đảnh gia trì từ một bậc thầy nắm giữ dòng truyền thừa đủ tư cách — và điều này thông thường chỉ được thực hiện sau khi đã hoàn thành các pháp tu Ngöndro (các pháp tu Khởi đầu). Những điều này vô cùng quan trọng để chuẩn bị cho tâm thức sẵn sàng trước một pháp tu ý nghĩa và sâu mầu như vậy.

Nhưng, cho đến thời điểm đó, bạn có thể thực hành giấc mơ tỉnh thức (lục minh mộng) để chuẩn bị sẵn sàng cho việc bước vào hành trì chính thức sau này. Các bước cơ bản để phát triển Giấc mơ tỉnh thức bao gồm:

* Trước hết, hãy thực hành việc nhớ lại giấc mơ: Đừng bận tâm về việc kiểm soát hay sự tỉnh thức trong mơ, hãy tập trung vào việc luôn ghi nhớ các giấc mơ của bạn. Hãy đi ngủ với ý định sẽ nhớ lại giấc mơ, duy trì một cuốn nhật ký giấc mơ, và nếu bạn thức giấc từ một giấc mơ, hãy nhắm mắt lại ngay lập tức để giúp bạn nhớ lại. (Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng sự kích thích của "ánh sáng" khi chúng ta mở mắt là nguyên nhân chính khiến chúng ta quên đi các giấc mơ.)

* Căng thẳng và áp lực mang theo khi đi ngủ sẽ bám theo người ngủ vào tận trong giấc mộng. Do đó, nếu có thể, hãy đưa tâm an trụ trong tánh biết rigpa trước khi ngủ.” — Tenzin Wangyal Rinpoche

*  Trì tụng các câu mật ngôn từ pháp tu cá nhân của bạn khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ: Điều này sẽ giúp bạn thư giãn, thiết lập ý định (tâm nguyện) của mình và đưa bạn vào một trạng thái tâm thức tâm linh sâu lắng.

* Hãy tự khẳng định một cách có ý thức khi đi ngủ rằng bạn sẽ nhớ lại và tỉnh thức tham gia vào các giấc mơ của mình: Đến cuối cùng, bạn cũng nên khẳng định rằng mình sẽ "kiểm soát" các giấc mơ (thay vì chỉ tham gia một cách bị động).

* Học cách nhận biết các dấu hiệu cho thấy bạn đang trong giấc mơ tỉnh thức: Một dấu hiệu điển hình có thể là việc nhìn thấy một người thân, một người bạn hoặc một vị thầy đã quá cố. Hãy nhìn xung quanh bạn và tìm kiếm những chi tiết là chỉ dấu cho thấy bạn đang ở trong trạng thái mơ.

* Nếu bạn thức giấc từ một giấc mơ, hãy tiếp tục duy trì trạng thái thư giãn — hãy nhắm mắt lại — tự khẳng định rằng mình vừa mơ, sau đó cố gắng quay trở lại giấc mơ đó, lần này với sự tỉnh thức, trong khi tâm thức vẫn còn ở rất gần với trạng thái sóng não Theta: (Vào thời điểm này, bạn đang ở trong một dạng thư giãn của trạng thái sóng Alpha, nhưng có thể dễ dàng trượt trở lại vào sóng Theta.)

* Các bậc Đại Du-già sư và bậc Thầy Tây Tạng luôn khuyến nghị nên nằm ngủ nghiêng về bên phải: Đây chính là tư thế mà Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã thị hiện khi Ngài nhập Bát-niết-bàn (Đại-bát-niết-bàn).

* Bạn có thể thử một số bài thiền định âm thanh "có hướng dẫn" (guided meditation) được thiết kế để kích hoạt giấc mơ tỉnh thức: Hoặc bạn cũng có thể tự ghi âm một bài của riêng mình, trong đó lặp đi lặp lại câu: "Tôi sẽ có một giấc mơ tỉnh thức, tôi sẽ có một giấc mơ tỉnh thức..."

* Sau khi đã phát triển được khả năng nhớ lại giấc mơ, hãy thử dẫn dắt giấc mơ của bạn bằng cách đi vào giấc ngủ với một hình ảnh trong tâm trí: Giống như bất kỳ phương pháp thiền định nào, hãy tập trung cao độ vào hình ảnh quán tưởng đó khi bạn dần chìm vào giấc ngủ.

* Nếu bạn có một pháp tu Bổn tôn (deity practice), cùng với quán đảnh cho phép tự quán khởi thành Bổn tôn (self-generate): Việc quán tưởng tự thân là Bổn tôn ngay trước khi ngủ, và quán phòng ngủ của mình là một Cõi Tịnh độ sẽ mang lại lợi lạc lớn. Việc duy trì hình ảnh thanh tịnh này có thể dẫn đến một trải nghiệm giấc mơ tích cực.

* Nếu bạn đã thọ nhận quán đảnh, hãy thử thực hành các pháp tu Yoga Giấc ngủ và Thức giấc của Đức Vajrayogini (Kim Cang Du-già Mẫu): Hoặc các pháp thiền định khác đi kèm với thực hành này — tất nhiên, việc này phải tuân theo đúng những chỉ dẫn từ bậc Thầy của bạn.

Hình 10: Tư thế thiền đúng cách cho Yoga Giấc Mơ Tỉnh Thức Tây Tạng. Tư thế này được gọi là TƯ THẾ SƯ TỬ, tư thế mà Đức Phật đã thực hiện khi nhập Niết bàn.

 Có một số kỹ thuật kinh điển thường được sử dụng cho việc này: Hãy đặt các cuốn nhật ký giấc mơ ngay cạnh giường để dùng ngay khi bạn vừa thức giấc — hãy viết lại những ký ức về giấc mơ trước khi tâm thức tỉnh táo xóa sạch những kết quả gặt hái được.

Mẹo dành cho những người gặp khó khăn khi tu tập giấc mơ

Tích hợp tất cả các yếu tố nêu trên, dưới đây là một số điểm mấu chốt bắt buộc phải có để đạt được giấc mơ sáng suốt (lucid dream) hiệu quả. Trước hết là động lực. Giống như bất kỳ pháp thực hành Phật giáo nào, bạn nên thiết lập động lực cho mình, đồng thời khẳng định rõ mục tiêu: “Tôi nguyện tham gia vào việc thực hành giấc mơ sáng suốt này nhằm mở rộng công phu tu tập của bản thân và với tâm nguyện mang lại lợi lạc cho tất thảy chúng sinh.” Hoặc bất kể ý định thật sự nào khác của bạn.

Mẹo quan trọng: Hãy nhớ rằng mục tiêu không chỉ đơn thuần là nhận biết bạn đang ở trong giấc mơ sáng suốt, mà tối hậu là phải có khả năng kiểm soát hoặc chuyển hóa giấc mơ của mình. Bạn cần phải có quyền năng hoàn toàn trong các giấc mơ của bản thân.

Thứ hai, nếu bạn gặp khó khăn trong việc đạt được giấc mơ sáng suốt, hãy thử đặt chiếc đồng hồ tâm thức của mình vào thời điểm hai giờ trước khi bạn thường thức dậy. "Tôi sẽ nhận biết rằng mình đang ở trong giấc mơ sáng suốt vào lúc 4 giờ sáng nay." Tương tự như cách phương pháp này hoạt động đối với những người muốn tự nhắc nhở bản thân thức dậy trước 6 giờ sáng để họp, kiểu thiết lập ý định/nhắc nhở này thật sự mang lại hiệu quả.

Hình 11: Tư thế Phật nằm, còn được gọi là tư thế Sư tử. Đây là tư thế đúng cho Yoga ngủ Milam chính thống. Có những hệ thống yoga ngủ khác. Mục tiêu là đạt được sự thoải mái cần thiết để ngủ, nhưng không quá thoải mái đến mức ngủ quá sâu.

Nếu bạn thức dậy và nhớ lại một giấc mơ, hãy ngay lập tức nhắm nghiền mắt lại, khẳng định lại ý định của mình và từ từ chìm vào giấc ngủ. Thông thường, những người thức dậy từ một giấc mơ rồi tiếp tục đi ngủ lại sẽ có khả năng đạt được giấc mơ sáng suốt cao hơn, hoặc nhớ lại giấc mơ của mình rõ ràng hơn. Ngoài ra, còn có một vùng sóng não “Theta” – thời điểm bạn vẫn còn cảm giác mơ màng/ngái ngủ ngay sau khi vừa tỉnh giấc – mà bạn có thể khai thác. Hãy thử tự dẫn dắt quá trình quán tưởng của bài tu tập trong trạng thái này, lưu ý đừng để bản thân bị “tỉnh hẳn” — hãy giữ cho tâm trí thật bình yên và thư thái trong cơn buồn ngủ. Bạn có thể nhận thấy rằng các hình ảnh quán tưởng của mình, dù bạn đang tỉnh táo đôi chút, vẫn sinh động hơn rất nhiều so với những gì bạn có thể đạt được trong các bài thực hành “khi tỉnh” truyền thống.

Nếu gặp phải những khó khăn lớn, bạn có thể thử các chiến thuật khác nhau như kính ngủ REM (loại kính phát ra những tia sáng nhấp nháy một cách vô cùng tinh tế khi bạn ngủ, đủ để chúng ghi dấu vào trong giấc mơ của bạn, giúp nhắc nhở rằng bạn đang tỉnh thức trong mơ), các bản ghi âm dẫn dắt thiền ngủ, hay thậm chí là các bản ghi âm tiếng trống shaman trước khi ngủ (loại âm thanh tạo ra một tần số giúp kích thích trạng thái sóng não Theta).

Hình 12: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni thiền định dưới cây Bồ Đề, tối hậu chứng đắc đạo quả giác ngộ, và tại một thời điểm Ngài đã đối mặt với ma vương cùng những nỗi sợ hãi và cám dỗ khủng khiếp. Những cám dỗ mà Ngài đối diện trong suốt quá trình thiền định dài lâu ấy cũng tương tự như các hình ảnh mà chúng ta nhìn thấy trong giấc mơ của mình. Theo kinh điển kinh điển, trong khải tượng của Đức Phật, Ma Vương (Hiện thân của cái ác) đã phóng ra những làn mưa tên lửa rực lửa nhằm tấn công Đức Phật dưới cội cây. Đức Phật chỉ đơn giản là chuyển hóa chúng thành những đóa hoa.

Phương pháp hiệu quả nhất là kết hợp Yoga Giấc ngủ (Sleep Yoga) với Yoga Giấc mơ (Dream Yoga). Về cơ bản, Yoga Giấc ngủ bao gồm việc quán tưởng bản thân là một vị Bổn tôn (Yidam), rồi chìm vào giấc ngủ với hình ảnh đó. Ngược lại, trong các pháp thực hành phi Kim Cang thừa, bạn có thể thực hành thiền chánh niệm trên giường khi bắt đầu đi ngủ. Hãy để bản thân chìm vào giấc ngủ một cách tự nhiên, đồng thời quan sát tiến trình tâm thức đi vào giấc ngủ khi nó đang diễn ra.

Mẹo kỹ thuật: Tránh sử dụng các chất hỗ trợ giấc ngủ, ngoại trừ những loại có nguồn gốc tự nhiên. Thuốc ngủ sẽ ngăn chặn quá trình mơ.

Yoga Giấc mơ Chính thống

Như đã được giảng dạy trong các bản luận giải của Ngài Gyatrul Rinpoche và các bậc thầy khác, các bước thực hành chính thống — đòi hỏi phải có sự hướng dẫn của một vị thầy — bao gồm:

• Nhận thức: thấu hiểu và nhìn thấy các giấc mơ
• Chuyển hóa: kiểm soát các giấc mơ cùng tất cả các hình tướng, hình ảnh, và trải nghiệm
• Nhập định nhất thể: (nhưng chúng ta sẽ để phần này cho một vị thầy chỉ dạy.)

Đối với pháp tu yoga giấc mơ chính thống, tốt nhất bạn nên tìm kiếm một vị thầy có phẩm hạnh thuộc dòng truyền thừa đại diện. Có rất nhiều cuốn sách viết về pháp thực hành này, nhưng suy cho cùng, các giáo lý cao thâm hơn của Yoga Giấc mơ tốt nhất nên được truyền thụ trực tiếp qua vị thầy của bạn.

Thông tin thêm

Trong khi đó, bản thân giấc mơ sáng suốt (Lucid dreaming) đã là một kỹ năng rất hữu ích và mang lại nhiều trải nghiệm viên mãn. Có rất nhiều nguồn tài liệu hữu ích giúp bạn có thể tự học về giấc mơ sáng suốt. Một số cuốn sách giá trị bao gồm:

• Dream Yoga: Illuminating Your Life Through Lucid Dreaming and the Tibetan Yogas of Sleep (Yoga Giấc mơ: Làm sáng tỏ cuộc sống của bạn thông qua Giấc mơ sáng suốt và các pháp tu Yoga giấc ngủ của Tây Tạng) – tác giả Andrew Holecek
• Meditation, Transformation, And Dream Yoga (Thiền định, Chuyển hóa và Yoga Giấc mơ) – tác giả Gyatrul Rinpoche, B. Alan Wallace, Sangye Khandro
• The Tibetan Yogas of Dream and Sleep (Các pháp tu Yoga Giấc mơ và Giấc ngủ của Tây Tạng) – tác giả Tenzin Wangyal Rinpoche, Mark Dahlby

***

https://buddhaweekly.com/milam-sleep-yoga-lucid-dreaming-can-bring-us-closer-experiencing-non-dualistic-reality-waking-meditation/

 

---

[1] Theta (REM) là thuật ngữ chỉ sự kết hợp giữa sóng não Theta và giai đoạn ngủ mơ REM (Rapid Eye Movement - Chuyển động mắt nhanh). Đây là trạng thái tâm trí vô cùng đặc biệt, nơi não bộ hoạt động mạnh mẽ để xử lý cảm xúc, củng cố trí nhớ và kích hoạt khả năng sáng tạo tối đa trong khi cơ thể đang ngủ sâu.
[2] Milam Sleep Yoga: Pháp tu này huấn luyện hành giả cách duy trì sự tỉnh thức liên tục (tỉnh giác) ngay cả khi cơ thể đã đi vào giấc ngủ sâu và thế giới của những giấc mơ.

GIỚI THIỆU ĐẠI THỪA VÔ THƯỢNG TỤC LUẬN

 

LUẬN TỐI THƯỢNG THỪA TẠI QUỐC ĐỘ TUYẾT SƠN: CÁC NHÀ TƯ TƯỞNG TÂY TẠNG TRANH LUẬN VỀ VỊ TRÍ TRUNG TÂM CỦA BẢN LUẬN PHẬT TÁNH

Tác giả: TSERING WANGCHUK
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

The Uttaratantra in the Land of Snows: Tibetan Thinkers Debate the Centrality of the Buddha-Nature Treatise là một công trình nghiên cứu chuyên sâu của học giả Tsering Wangchuk, xuất bản bởi SUNY Press. Tác phẩm khám phá các cuộc tranh luận triết học kéo dài hàng thế kỷ tại Tây Tạng về văn bản kinh điển cốt lõi Uttaratantra (còn được gọi là Ratnagotravibhāga), văn bản nền tảng giải thích về Phật tính (bản chất tâm linh tối thượng) của tất cả chúng sinh.

NHẬN XÉT TỔNG QUÁT

Vào giai đoạn cuối của khóa học kéo dài ba năm về tác phẩm Madhyamakāvatāra (Nhập Trung Quán Luận) của Candrakīrti (Nguyệt Xứng - khoảng 570–640) tại Institute of Buddhist Dialectics ở Dharamsala — nơi chủ yếu giảng dạy chương trình đào tạo tu viện dựa trên các luận giải và tác phẩm của truyền thống Geluk (dge lugs) của Phật giáo Tây Tạng — cả lớp chúng tôi đã khiêm tốn thỉnh cầu vị giảng sư của mình dạy cho chúng tôi bộ Ratnagotravibhāga Mahāyānottaratantraśāstra (thường được gọi là Uttaratantra, hay Luận Phân Biệt Bảo Tính Đại Thừa Vô Thượng Tục Luận), Tác phẩm này, thường được gọi là Uttaratantra trong truyền thống Tây Tạng, là một bộ luận Ấn Độ có ảnh hưởng sâu rộng về học thuyết Phật tính (buddhagotra) hay Như Lai tạng (tathāgatagarbha). Đáp lại lời thỉnh cầu của chúng tôi, và khiến chúng tôi khá thất vọng, vị giảng sư cho biết rằng vì bản thân ngài chưa từng tiếp nhận dòng truyền thừa giảng giải (bshad rgyun) của Uttaratantra từ bất kỳ vị thầy nào, nên ngài không có tư cách để truyền dạy bộ luận này cho chúng tôi. Câu trả lời mang đậm tính truyền thống ấy của vị lão đạo sư khiến chúng tôi khó lòng thấu hiểu trọn vẹn, ngay cả khi chúng tôi là những tăng sinh trẻ tuổi lớn lên tại Ấn Độ và Nepal vào nửa sau của thế kỷ XX. Lý do ngài từ chối hoàn toàn không xuất phát từ việc thiếu kiến thức. Thật vậy, nhiều học giả Tây Tạng đương đại, trong đó có chính vị thầy của chúng tôi, tin tưởng mạnh mẽ rằng Uttaratantra dễ hiểu về mặt trí thức hơn các tác phẩm kinh điển của Trung Quán (Madhyamaka), chẳng hạn như Madhyamakāvatāra (Nhập Trung Quán Luận) của Candrakīrti và Madhyamakakārikā (Căn Bản Trung Quán Luận Tụng) của Nāgārjuna (Long Thọ - khoảng năm 200). Trớ trêu thay, vị thầy của chúng tôi cũng thường xuyên nhắc nhở rằng ý nghĩa của tính Không của tự tính cố hữu được trình bày trong Madhyamakāvatāra (Nhập Trung Quán Luận) — một tác phẩm mà các tăng sĩ học giả thuộc phái Geluk vô cùng trân trọng — thực chất cũng chính là ý nghĩa của Như Lai tạng (tathāgata-essence) được giải thích trong Uttaratantra. Ngài khẳng định điều này mặc dù ai cũng biết rằng truyền thống Geluk ưu tiên cách trình bày về chân lý tối hậu trong Madhyamakāvatāra hơn là cách trình bày trong Uttaratantra.

Vài năm sau, vào năm 2001, khi đã rời xa Ấn Độ, tôi bắt đầu chương trình cao học tại University of Virginia ở Charlottesville. Một trong những hội thảo đầu tiên mà tôi tham dự là về hệ thống triết học Trung Quán (Madhyamaka), do Jeffrey Hopkins và một học giả Tây Tạng thỉnh giảng đồng giảng dạy. Vị học giả này là một tăng sĩ trẻ tuổi vô cùng uyên bác đến từ vùng Amdo của Tây Tạng văn hóa. Vị ấy thuộc truyền thống Jonang (Jo nang), một tông phái có quan điểm về tính Không khác biệt sâu sắc với lập trường của phái Geluk được vị thầy ở Dharamsala đề cập trước đó trình bày. Văn bản chính được sử dụng trong lớp học là tác phẩm Mountain Doctrine (Ri chos nges don rgya mtsho – “Đại dương Ý nghĩa Quyết định của Giáo pháp Núi”) của Dölpopa Sherab Gyaltsen (1292–1361), một trước tác quan trọng trình bày con đường Đại thừa theo quan điểm của trường phái Jonang và thường xuyên trích dẫn Uttaratantra. Chính trong bối cảnh này, vị học giả thỉnh giảng thường nhấn mạnh trong lớp rằng tính Không được giảng dạy trong Madhyamakāvatāra chỉ là một sự trình bày chưa trọn vẹn (nyi tshe ba, “phiến diện” hoặc “không đầy đủ”), trong khi Như Lai tạng (tathāgata-essence) được giải thích trong Uttaratantra mới chính là tính Không tối hậu.

Hai quan điểm đương đại nói trên về Uttaratantra trong mối tương quan với Madhyamakāvatāra cho thấy mối quan hệ phức tạp mà hai bộ luận Ấn Độ này chia sẻ trong cách diễn đạt về chân lý tối hậu đối với nhiều học giả Tây Tạng. Tuy nhiên, vai trò then chốt mà Uttaratantra đã đảm nhiệm trong lịch sử Phật giáo Tây Tạng vẫn chưa nhận được sự quan tâm học thuật tương xứng. Nếu không nghiên cứu đầy đủ về tác phẩm này, hiểu biết của chúng ta về ý nghĩa lịch sử của Madhyamakāvatāra tại Tây Tạng sẽ chỉ mang tính phiến diện và chưa hoàn chỉnh.

Trong khi đã có khá nhiều nhà ngữ văn học, sử học và triết học phương Tây nghiên cứu về Madhyamakāvatāra của Candrakīrti cũng như vị trí của tác phẩm này trong lịch sử tư tưởng Phật giáo Tây Tạng, thì cho đến nay chưa có học giả được đào tạo theo truyền thống học thuật phương Tây nào khảo cứu một cách hệ thống về vị trí của Uttaratantra trong lịch sử ấy, mặc dù tầm quan trọng của bộ luận này đối với Phật giáo Tây Tạng nói chung và nền học thuật Phật giáo kinh viện nói riêng là không thể phủ nhận. Chính sự khác biệt trong lập trường của hai học giả Tây Tạng đương đại về giá trị tương đối của Uttaratantra so với Madhyamakāvatāra, cùng với tình trạng thiếu vắng các nghiên cứu hiện đại về Uttaratantra tại Tây Tạng, đã làm gia tăng sự quan tâm của tôi đối với bộ luận này và dẫn tôi đến việc nghiên cứu các bản chú giải Tây Tạng về tác phẩm chú giải có nguồn gốc Ấn Độ này. Trong suốt quá trình nghiên cứu, tôi đã nỗ lực làm sáng tỏ những tiến trình lịch sử và tư tưởng phức tạp liên quan đến sự hình thành và phát triển của Uttaratantra tại Tây Tạng, đồng thời tìm kiếm lời giải đáp cho nhiều vấn đề lịch sử và giáo lý mà bộ luận này đặt ra.

Do đó, cuốn sách của tôi sẽ khảo sát bối cảnh văn học và phân tích các lập luận trí tuệ sống động được ghi lại trong các bản luận giải bằng tiếng Tạng về tác phẩm Uttaratantra (Tối Thượng Thừa Bảo Tính Luận), cũng như nhiều nguồn tài liệu Tây Tạng khác liên quan chặt chẽ đến luận thuyết này xuất hiện giữa thế kỷ 11 và 15. Thời kỳ này đã chứng kiến luận văn Uttaratantra được dịch sang tiếng Tạng nhiều lần bởi nhiều học giả, và có hơn mười bản luận giải nền tảng nhưng khác biệt về mặt căn bản đã được viết ra, cuối cùng tạo ra nhiều cách tiếp cận khác nhau đối với tác phẩm Uttaratantra. Cốt lõi của các vấn đề trung tâm để thấu hiểu những tiếng nói đa dạng này — vốn là nguồn cơn tạo nên các quan điểm khác biệt về văn bản này giữa các nhà tư tưởng Tây Tạng — bao gồm:”

*Giáo lý về Như Lai Tạng (tathāgata-essence) được tìm thấy trong luận văn Uttaratantra là liễu nghĩa (nges don; nītārtha) hay bất liễu nghĩa (drang don; neyārtha)? Trong khi các nhà tư tưởng Tây Tạng nhìn chung đều đặc trưng hóa kinh giáo liễu nghĩa là những giáo pháp giảng giải một cách hiển ngôn về chân lý cứu cánh — vốn là tôn chỉ tối hậu trong các lời dạy của Đức Phật, và kinh giáo bất liễu nghĩa là những giáo pháp không giải thích rõ ràng về chân lý cứu cánh và cần phải được diễn giải thêm để xác định chuẩn xác tôn chỉ tối hậu trong mật ý của Đức Phật, thì họ lại bất đồng ý kiến về việc những lời dạy nào của Đức Phật là liễu nghĩa hay bất liễu nghĩa.

*Bộ luận này thuộc về Chuyển Pháp Luân lần thứ hai (Kỳ trung Chuyển Pháp Luân - ’khor lo bar pa) hay Chuyển Pháp Luân lần thứ ba (Kỳ hậu Chuyển Pháp Luân - ’khor lo tha ma) trong các lời dạy của Đức Phật? Các học giả Tây Tạng truy nguyên nguồn gốc của hai thời kỳ chuyển pháp luân này từ Kinh Giải Thâm Mật (Saṃdhinirmocanasūtra), một bản kinh Đại thừa sơ kỳ được cho là do Đức Phật tuyên thuyết. Bản kinh này nói về ba thời kỳ giáo pháp của Đức Phật: Chuyển Pháp Luân lần thứ nhất, lần thứ hai và lần thứ ba. Nói một cách tổng quát, thời kỳ đầu tiên được khẳng định là tập hợp các giáo pháp dành cho bậc Thanh Văn (nyan thos; śrāvaka) — những người đi theo truyền thống Phật giáo phi Đại thừa sơ kỳ; trong khi hai thời kỳ sau dành cho những người theo Đại thừa. Theo đó, giáo pháp thời kỳ thứ hai (Kỳ trung) chỉ về hệ Kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa (Prajñāpāramitāsūtras), vốn giảng giải rằng vạn pháp không có bất kỳ sự khu biệt nào đều trống rỗng không có tự tánh (tự thể không) hoặc không có sự tồn tại cố hữu. Giáo pháp thời kỳ thứ ba (Kỳ hậu) bao gồm Kinh Giải Thâm Mật, bản kinh làm sáng tỏ cách thức vạn pháp trống rỗng không có tự tánh như thế nào và sử dụng các thuật ngữ như 'A-lại-da thức' (Tạng ngữ: kun gzhi rnam par shes pa; Phạn ngữ: ālayavijñāna - Tạng thức/Căn bản thức), 'Tám thức', và 'Duy thức' (rnam par rig pa tsam; vijñaptimātra), cùng với các kinh về Như Lai Tạng như Kinh Đại Bát Niết Bàn (Mahāparinirvāṇasūtra), Kinh Như Lai Tạng (Tathāgatagarbhasūtra), v.v...

* Bộ luận này giảng dạy chân lý cứu cánh theo hệ thống Duy Thức (Cittamātra) hay Trung Quán (Madhyamaka)? Nói một cách rộng rãi, Duy Thức và Trung Quán là hai trường phái tư tưởng thuộc truyền thống Đại thừa. Trường phái thứ nhất (Duy Thức) đặt nền tảng triết học trên Kinh Giải Thâm Mật và các tác phẩm Du Già Hành Phái khác; nó giải thích thế giới hiện tượng của chúng ta bằng cách quy chiếu vào Ba Tự Tánh (Tạng ngữ: ngo bo nyid gsum; Phạn ngữ: trisvabhāva) — gồm Y tha khởi tánh (tánh phụ thuộc vào duyên sinh), Biến kế sở chấp tánh (tánh giả lập/áp đặt), và Viên thành thật tánh (tánh thành tựu viên mãn) — cùng các khái niệm liên quan khác. Mặt khác, trường phái Trung Quán lại rút ra triết học của mình từ hệ Kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa và các kinh điển khác; nó khẳng định tánh Không của sự tồn tại cố hữu (vô tự tánh cố hữu) trong vạn pháp.7

*Nó giải thích về "tha không" (gzhan stong) hay "tự không" (rang stong)? Nói một cách tổng quát, khái niệm thứ nhất chỉ ý tưởng cho rằng chân lý tối hậu trống rỗng (không) đối với các cấu uế vốn dĩ tự tính là khác biệt với chân lý tối hậu; trong khi đó, khái niệm thứ hai hàm ý rằng mọi sự vật, bao gồm cả chân lý tối hậu, đều trống rỗng đối với tự tính (bản chất vốn có) của chính nó.

Sự đa dạng về các góc nhìn đối với Uttaratantra (Đại thừa Vô thượng Tục Luận) tại Tây Tạng là kết quả của nhiều biến động lịch sử trong nền Phật giáo Tây Tạng từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV. Trong số này bao gồm sự hưng thịnh và suy vong của tu viện Sangpu (gsang phu ne’u thog) với tư cách là một học viện kinh viện; sự hưng thịnh và suy vong của phái Sakya (sa skya) với vai trò là một trung tâm giáo dục tăng già; việc thực hiện các bản dịch tiếng Tạng mới cho các luận thư Ấn Độ; và sự gia tăng mức độ phổ biến cùng thẩm quyền giáo lý của luận điển Madhyamakāvatāra (Nhập Trung Luận).

Các chuyển biến về chính trị, xã hội và thể chế đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc xác định một bức tranh toàn diện, đầy đủ về tính động thái văn bản (textual dynamism) của quá trình hình thành luận thư Uttaratantra (Tối Thượng Tục Luận) tại Tây Tạng. Tuy nhiên, dù công nhận tầm quan trọng của các yếu tố ngoại văn bản (extratextual elements) như các bước chuyển dịch về chính trị và thể chế, cuốn sách này lại tập trung vào mạng lưới quan hệ nội văn bản và liên văn bản (intra- and intertextual network) của các bản chú giải Tây Tạng về luận thư Uttaratantra. Do đó, trong các chương tiếp theo, tôi sẽ dẫn dắt người đọc vào cuộc hành trình mà tôi đã thực hiện để lắng nghe những tiếng nói khác biệt luận bàn về bản chất của Uttaratantra; những tiếng nói đã đóng góp to lớn cho lịch sử tư tưởng của Phật giáo Tây Tạng. Việc lắng nghe các luồng ý kiến phản biện nhau về tính xác thực của Uttaratantra sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn tầm quan trọng của luận thư này, cũng như các tiến trình và sự tương tác qua lại của những cuộc trao đổi đã định hình nên văn bản. Tôi hy vọng rằng tác phẩm này sẽ bổ khuyết cho các nghiên cứu học thuật hiện có về lịch sử của Trung Quán tông (Madhyamaka) tại Tây Tạng.

BỐI CẢNH LỊCH SỬ VĂN BẢN
Thời điểm chính xác luận thư Uttaratantra (Tối Thượng Tục Luận) được viết ra hiện vẫn chưa được xác định. Tuy nhiên, truyền thống Phật giáo Tây Tạng bối hợp phần văn vần (kệ ngôn) là do Đức Di Lặc (Maitreya) thuyết giảng cho ngài Vô Trước (Asaṅga) (khoảng thế kỷ thứ IV hoặc thứ V) tại cõi tịnh độ Đâu Suất (Tuṣita) của Đức Di Lặc. Theo truyền thống này, ngài Vô Trước – một nhà luận giải Phật giáo có tầm ảnh hưởng lớn – sau đó đã viết phần chú giải bằng văn xuôi cho các bài kệ trên sau khi trở về từ cõi Đâu Suất.10

Luận thư này được chia thành năm chương, bao gồm bảy chủ đề khác nhau. Chương đầu tiên thảo luận về Phật, Pháp, Tăng và Phật tính (sangs rgyas kyi khams; buddhadhātu).

Dưới đây là mô tả tóm tắt về từng chủ đề trong bốn chủ đề đầu tiên. Phật nhìn chung ý chỉ đấng đã viên thành tự lợi (mục tiêu cá nhân) là sự liễu ngộ hoàn toàn về Pháp thân (chos sku; dharmakāya), và tha lợi (mục tiêu vì chúng sinh) là sự liễu ngộ về Sắc thân (gzugs sku; rūpakāya). Pháp trong bối cảnh này mang hai tự tính: sự tịch diệt của các phiền não cấu uế và con đường Bồ Tát (Bồ Tát đạo) dẫn đến sự tịch diệt đó. Tăng là một cộng đồng các vị Bồ Tát – những bậc thấy rõ các hiện tượng như bối cảnh thực tại cứu cánh của chúng, đồng thời cũng thấy rõ các biểu hiện khu biệt của các hiện tượng ấy. Nói cách khác, đó là một cộng đồng Bồ Tát tương ứng vừa liễu ngộ được thực tại cứu cánh của muôn pháp, vừa nhận biết được các khía cạnh đa dạng của thực tại thế tục. Phật tính (Phật chủng tính), đối tượng chính của sự liễu ngộ, nhìn chung ý chỉ tự tính thanh tịnh cứu cánh của tâm vốn tạm thời bị che lấp bởi các phiền não cấu uế. Phần lớn chương đầu tiên được dành để thảo luận về Phật tính từ mười phương diện11, và lý do vì sao Phật tính lại tồn tại trong tất cả chúng sinh dựa trên ba nguyên do12 thông qua chín ẩn dụ13. Do đó, chương này trở thành chương quan trọng nhất trong tất cả, vì nó khắc họa chân thật về Phật tính hay Như Lai Tạng – chủ đề nền tảng nhất của luận thư Uttaratantra, và cũng là tâm điểm chính trong cuốn sách của tôi.

Ba chương tiếp theo của luận thư Uttaratantra lần lượt khám phá về bản tính của giác ngộ, các công đức chất lượng giác ngộ (Phật đức) và các Phật sự giác ngộ (diệu dụng giác ngộ). Ba chủ đề này chính là quả vị giác ngộ đạt được thông qua bốn nhân tố nguyên nhân đã được mô tả chi tiết ở chương đầu tiên. Bản tính của giác ngộ là thực tại cứu cánh của tâm, trạng thái hoàn toàn tự tại khỏi mọi phiền não cấu uế ở giai đoạn quả vị, và được mô tả qua tám phương diện.14 Các công đức chất lượng giác ngộ chỉ sáu mươi tư công đức tỉnh thức15 đi kèm với việc chứng đắc quả vị giác ngộ hay Phật quả, chẳng hạn như mười lực của Phật (Thập lực), ba mươi hai tướng tốt (Ba mươi hai tướng hảo), v.v. Cuối cùng, các Phật sự giác ngộ của chư Phật diễn ra một cách tự nhiên tự hiển hiện và không gián đoạn vì lợi lạc của chúng sinh. Như vậy, luận thư bao gồm bảy chủ đề này giải thích cách thức các cá nhân có thể đạt được giác ngộ trong hệ thống Đại thừa thông qua việc liễu ngộ ba đối tượng quy y Đại thừa và Như Lai Tạng. Do đó, luận thư này chính là một bản đồ sơ khai về đạo lộ và quả vị (Đạo và Quả) của truyền thống Đại thừa. Chương cuối cùng (chương thứ năm) của Uttaratantra giải thích về những lợi ích to lớn của việc khởi sinh niềm tin nơi Như Lai Tạng, nơi sự giác ngộ, và các công đức liên quan.

Luận văn này đã thu hút trọn vẹn trái tim và tâm trí của nhiều nhà tư tưởng Tây Tạng ngay từ khi mới được truyền vào Tây Tạng từ Ấn Độ vào cuối thế kỷ XI. Cho đến ngày nay, cả phần văn bản gốc bằng thơ lẫn phần luận giải bằng văn xuôi đều tiếp tục duy trì ảnh hưởng mạnh mẽ đối với các bậc thầy và tăng ni Tây Tạng: tăng chúng Tây Tạng thuộc các tông phái Nyingma (Cổ Mật), Kagyü (Cửu Nhĩ), Sakya (Tát Ca), và Jonang (Giác Nang) của Phật giáo Tây Tạng vẫn tiếp tục nghiên cứu và truyền thừa dòng hiến giải của tác phẩm này cho đến ngày nay.16  Mặc dù việc truyền thừa và nghiên cứu hệ thống tác phẩm Uttaratantra (Đại Thừa Tối Thượng Luận) cùng phần luận giải đi kèm ít phổ biến hơn trong tông phái Geluk (Cách Lỗ) ngày nay, nhưng tăng chúng phái Geluk vẫn quen thuộc với chủ đề chung của luận văn này. Họ thuộc lòng nhiều câu kệ từ văn bản gốc và thường trích dẫn chúng tại các sân tranh biện, trong các bài giảng về Ba ngôi quy y Đại thừa (Tam bảo), hoặc khi tranh luận về khái niệm Như Lai tạng (tathāgata-essence).

Chính thông qua các truyền thống truyền thừa Uttaratantra này của Tây Tạng mà các học giả hiện đại đã biết đến tác phẩm này vào nửa đầu thế giới thứ hai mươi: đầu tiên là qua cuốn Sublime Science of the Great Vehicle to Salvation (Tối Thượng Khoa Học của Đại Thừa Hướng Đến Giải Thoát) [17] của Eugene Obermiller — một bản dịch tiếng Anh có tính đột phá từ bản tiếng Tây Tạng của luận văn này; và sau đó là qua các bản chép tay bằng tiếng Phạn được Rāhula Sāṅkṛtyāyana tìm thấy tại Tây Tạng, về sau được Edward Johnston biên tập lại. Kế đến, vào năm 1966, học giả người Nhật Jikido Takasaki đã đối chiếu các bản chép tay tiếng Phạn này với cả hai bản dịch tiếng Tây Tạng và tiếng Hán để thực hiện một bản dịch tiếng Anh cho phần mà ông coi là văn bản cốt lõi trong công trình A Study on the Ratnagotravibhāga (Nghiên cứu về Đại Thừa Tối Thượng Luận) [19] của mình. Những công trình tiên phong tiên khởi này đã tạo động lực cho David Ruegg, Susan Hookham, và Klaus-Dieter Mathes [22] viết nên các tác phẩm quan trọng liên quan đến khái niệm Như Lai tạng (tathāgata-essence) được đề cập trong Uttaratantra, dựa chủ yếu trên các nguồn tài liệu Tây Tạng sơ kỳ. Chính qua những tiến trình này mà các học giả nghiên cứu Phật học, cũng như độc giả Phật giáo quốc tế nói chung, đã biết đến tác phẩm Uttaratantra.

Mặc dù luận văn này có nguồn gốc từ Ấn Độ và đã được dịch sang tiếng Hán vào thế kỷ thứ sáu bởi Lặc-na-ma-đề (Ratnamati) — thậm chí từ trước cả khi Tây Tạng biết đến Phật giáo — nhưng ban đầu nó không đạt được mức độ phổ biến tại Ấn Độ hay Trung Hoa như sau này tại Tây Tạng. Luận văn này không được trích dẫn trong bất kỳ tác phẩm Phật giáo Ấn Độ sơ kỳ nào, ngoại trừ một vài văn bản Ấn Độ từ thế kỷ thứ sáu/thứ bảy về Như Lai tạng hiện chỉ còn tồn tại trong các bản dịch tiếng Hán.23 Tuy nhiên, sau vài thế kỷ, Uttaratantra đã giành được, hoặc có lẽ là giành lại, vị thế quan trọng của mình trong lịch sử văn học Phật giáo tại Ấn Độ. Vào thế kỷ thứ mười một ở Bắc Ấn, các học giả Ấn Độ là Tinh Tú Hải (Ratnākaraśānti, thế kỷ X–XI),24 Trí Cát Tường Hữu (Jñānaśrīmitra, khoảng 980–1050),25 và Từ Hộ (Maitrīpa, 986–1063)26 đã bắt đầu trích dẫn Uttaratantra trong các tác phẩm của họ.27 Tát-già-na (Sajjana, thế kỷ XI) và Tỳ-lô-giá-na-bảo (Vairocanarakṣita, thế kỷ XI/XII) thậm chí đã viết các bộ luận giải hoàn chỉnh cho Uttaratantra trong giai đoạn này.28

Đồng thời, Tây Tạng cũng đang tái phục hưng sau giai đoạn được gọi là "thời kỳ tăm tối", tiếp sau triều đại của vua Lang Darma (trị vì khoảng năm 838–842),29 thời kỳ mà Phật giáo tổ chế bị suy thoái do sự tan rã của Đế quốc Tây Tạng.30 Đến thế kỷ thứ mười một, Tây Tạng đã khôi phục lại việc nhập khẩu và dịch thuật các kinh điển Phật giáo, xây dựng các tu viện cùng đền chùa, và truyền giới cho tăng chúng đến mức nhanh chóng tái lập, thậm chí vượt qua cả các hoạt động tôn giáo – văn hóa Phật giáo sơ kỳ của thế kỷ thứ tám và thứ chín — giai đoạn mà truyền thống gọi là thời kỳ Tiền hoằng Đại pháp (bstan pa snga dar) tại Tây Tạng. Chính trong một môi trường trí thức như vậy, tác phẩm Uttaratantra cùng phần luận giải đi kèm đã được dịch từ tiếng Phạn sang tiếng Tây Tạng. Trong vòng chưa đầy một trăm năm, Ngài Atiśa (khoảng 982–1054) và Naktso dịch giả (1011–1064),31 Ngok (1059–1109) và luận sư Sajjana,32 cùng với Patsap (khoảng 1055–1141) đã thực hiện ít nhất ba trong số những bản dịch tiếng Tây Tạng đầu tiên;33 tiếp theo đó là ba bản dịch tiếng Tây Tạng nữa được hoàn thành trong khoảng hai thế kỷ kế tiếp.34 Đáng tiếc là ngày nay chỉ còn tồn tại một bản dịch tiếng Tây Tạng hoàn chỉnh duy nhất, đó là bản dịch do Ngok và Sajjana thực hiện.

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng vào thế kỷ thứ mười một tại Bắc Ấn, các bậc thầy và học giả Ấn Độ đã thổi luồng sinh khí mới vào tác phẩm Uttaratantra vốn đang mai một lúc bấy giờ, bằng cách trích dẫn, viết các bộ luận giải, và truyền trao tác phẩm này cho các môn đồ Ấn Độ và Tây Tạng. Đồng thời, các học giả Tây Tạng khi làm việc cùng các đại đức (paṇḍitas) Ấn Độ đã đưa luận văn này vào Tây Tạng thông qua nhiều bản dịch được thực hiện bởi một số danh tăng, học giả Phật giáo xuất chúng nhất thời bấy giờ. Những bản dịch đó đã thành công trong việc dẫn nhập Uttaratantra vào Tây Tạng, đồng thời mở đường cho giai đoạn đầu của sự truyền thừa và hưng thịnh của tác phẩm này. Bổ sung cho các bản dịch, một truyền thống luận giải và khẩu truyền của Tây Tạng cũng đã phát triển trong hai thế kỷ mười một và mười hai, bảo đảm cho Uttaratantra một vai trò trung tâm trong các tiến trình phát triển về mặt tư tưởng học thuật và thực hành quán chiếu trong nhiều thế kỷ tiếp theo.

Trong giai đoạn đầu của sự truyền thừa từ Ấn Độ, theo các nhà tư tưởng Tây Tạng như Gö Lotsawa (1392–1481) và Jamgön Kongtrül (1813–1899), dường như đã xuất hiện hai phương thức truyền giảng giáo lý của luận văn này tại Tây Tạng.35 Một hệ thống hiến giải chủ yếu dựa trên cái mà họ gọi là "truyền thống hành trì thiền định" (sgom lugs), và hệ thống còn lại bắt nguồn từ cái gọi là "truyền thống biện chứng triết học" (mtshan nyid kyi lugs).36 Hai cách tiếp cận sơ kỳ này tương ứng còn được gọi là "hiến giải thông qua phương tiện hiện lượng/nhận thức trực tiếp" (mngon sum gyi lam gyis bshad pa) và "hiến giải thông qua phương tiện tỷ lượng/suy luận logic" (rjes dpag gilam gyis bshad pa),37 hoặc là "truyền thống hành trì thiền định" và "truyền thống văn tư/học thuật" (thos bsam gyi lugs).38 Các bộ luận giải do Ngok và Chapa (1109–1169) viết được coi là khuôn mẫu cho phương thức hiến giải đầu tiên, trong khi các tác phẩm của Tsen Khawoché (sinh năm 1021) và Zu Gawé Dorjé (thế kỷ XI)39 trở thành hình mẫu cho truyền thống chú giải thứ hai. Đáng tiếc là các văn bản của hai học giả sơ kỳ sau này hiện không còn nữa.40 Mặc dù cả Tsen Khawoché và Ngok đều nhận sự truyền thừa Uttaratantra từ cùng một bậc thầy là luận sư Sajjana ở Kashmir,41 họ đã phát triển những phương pháp giảng dạy riêng dựa trên mối quan tâm đặc biệt cũng như nền tảng kiến thức khác nhau của họ về các kinh điển Phật giáo khác.42 Chẳng hạn, Ngok chỉ là một thiếu niên khi đến Ấn Độ. Khi trở về Tây Tạng, ông không chỉ nghiên cứu và hoằng dương Uttaratantra mà còn cả một số văn bản quan trọng khác về Nhân minh học (Lượng học) và Trung quán tông. Mặt khác, Tsen Khawoché đã ở độ tuổi giữa năm mươi khi đến Kashmir, có rất ít nền tảng về truyền thống học thuật Phật giáo, và được ghi nhận là đã nói với luận sư Sajjana rằng: "Giờ đây tôi đã già rồi! Tôi không thể tinh thông nhiều sách vở nữa. Tôi nguyện lấy Giáo pháp của Đức Di Lặc Từ Tôn làm lời nguyện lúc lâm chung."43 Hai dòng hiến giải này đã mở đường cho các nhà chú giải Tây Tạng hậu kỳ về bộ luận này. Chính thông qua các phương tiện truyền thừa này mà luận văn đã thu hút trọn vẹn trái tim và tâm trí của các học giả Tây Tạng, biến tác phẩm Ấn Độ này thành một "Uttaratantra bản địa Tây Tạng" thực thụ với các bộ luận giải và phương pháp sư phạm độc lập của riêng mình. Giờ đây, chúng ta sẽ chuyển sang tìm hiểu về các tác gia đó và những cách diễn giải của họ về Uttaratantra./.