CHƯƠNG 12: PHÁT TÂM BỒ ĐỀ

Nguyên Tác: Generating Bodhichitta
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

PHƯƠNG PHÁP TU TẬP TUẦN TỰ

Chúng ta cần một cách tiếp cận từng bước trong quá trình tu tập tâm linh để có thể tiến bộ trong sự phát triển tinh thần và tâm thức, hướng tới một trạng thái tâm được rèn luyện cao và đạt được sự chứng ngộ sâu sắc. Chúng ta thấy quá trình phát triển dần dần này ở khắp nơi, cả trong thế giới vật chất lẫn trong nội tâm của tâm trí. Thực tế, sự phát triển theo từng bước dường như là một quy luật tự nhiên, như một hệ quả của quy luật nhân quả. Sự chuyển hóa tâm thức và phát triển tâm linh dần dần này phải diễn ra trên nền tảng của điều mà Phật giáo gọi là sự hợp nhất giữa phương tiện (upaya) và trí tuệ (prajna). Tâm Kinh là một sự trình bày tuyệt vời về trí tuệ, và chúng ta đã xem xét nó một cách sâu sắc. Bây giờ, hãy dành sự chú ý đến phương tiện, cụ thể là trong việc phát triển lòng từ bi.

Để trí tuệ về tính Không có thể trở thành một phương thuốc hoàn toàn hiệu quả nhằm đối trị cả những phiền não tâm lý lẫn những chướng ngại vi tế đối với tri thức, thì cần phải có yếu tố bổ trợ là bồ đề tâm (bodhichitta)—tức là ý nguyện vị tha đạt đến giác ngộ vì lợi ích của tất cả chúng sinh. Bồ đề tâm, phương diện “phương tiện” của con đường, là một yếu tố then chốt cần thiết để đạt được trí tuệ toàn tri của sự giác ngộ viên mãn—tâm của một vị Phật hoàn toàn tỉnh thức. Hơn nữa, có thể nói rằng bồ đề tâm chính là đặc điểm xác định của một vị Bồ Tát, hay như Tâm Kinh gọi là “thiện nam tử” hoặc “thiện nữ nhân.”

Một người có thể có sự hiểu biết sâu sắc và đúng đắn về tính Không, thậm chí đã đạt được sự giải thoát khỏi luân hồi; tuy nhiên, chừng nào còn thiếu bồ đề tâm (bodhichitta), thì người đó vẫn chưa phải là một vị Bồ Tát. Để khởi sinh bồ đề tâm này, chỉ đơn thuần mong muốn một cách từ bi rằng các chúng sinh khác được hạnh phúc và thoát khỏi khổ đau là chưa đủ. Điều cần thiết là phải có một cảm thức cam kết sâu sắc rằng chính bản thân mình sẽ đảm nhận trách nhiệm giải thoát tất cả chúng sinh khỏi khổ đau. Để nuôi dưỡng lòng từ bi mạnh mẽ như vậy, trước hết cần phát triển một cảm giác gần gũi và đồng cảm với các chúng sinh khác; nếu không có sự thân thiết chân thật, thì bồ đề tâm đích thực không thể sinh khởi. Chúng ta sẽ xem xét kỹ hơn sự “thân thiết” này bao hàm những gì ở phần dưới.

Các bậc đại sư Ấn Độ của tu viện Nalanda đã trình bày hai phương pháp chính để khởi sinh bồ đề tâm (bodhichitta): phương pháp bảy điểm nhân quả và phương pháp bình đẳng hóa và hoán đổi mình với người.

PHƯƠNG PHÁP BẢY ĐIỂM NHÂN QUẢ

Trong phương pháp bảy điểm nhân quả, bạn quán tưởng tất cả chúng sinh như chính người mẹ yêu quý của mình, hoặc như một người mà bạn hết mực thương yêu—một người đối với bạn là hiện thân của lòng tử tế và ân cần sâu sắc.

Để thực hành khía cạnh này của phương pháp, hãy khơi dậy những cảm xúc thương yêu vốn sinh khởi đối với mẹ của mình, hoặc với một người khác có lòng yêu thương và chăm sóc như mẹ; rồi mở rộng những cảm xúc ấy đến tất cả mọi chúng sinh, quán chiếu rằng mỗi chúng sinh đều đã từng đối xử với ta bằng sự yêu thương và nuôi dưỡng như vậy. Khi chúng ta thật sự nhận ra sự liên kết mật thiết của mình trong dòng sinh tử vô thủy, ta sẽ hiểu rằng mọi chúng sinh đều đã từng là cha mẹ của mình và đã đối đãi với ta bằng chính lòng yêu thương và dưỡng dục ấy.

Chúng ta có thể quan sát ý nghĩa của loại lòng tử tế này bằng cách nhìn vào thế giới động vật. Chẳng hạn, nếu quan sát kỹ các loài chim, ta sẽ thấy rằng cho đến khi con non có thể tự chăm sóc bản thân, chim mẹ luôn che chở chúng dưới đôi cánh và nuôi dưỡng chúng. Bất kể liệu nó có thật sự sở hữu điều mà con người gọi là lòng từ bi hay không, thì chỉ riêng hành động ấy thôi cũng đã là một biểu hiện rõ ràng của lòng tử tế to lớn từ người mẹ. Con non hoàn toàn phụ thuộc vào mẹ; chúng hành xử như thể mẹ là người bảo vệ duy nhất, nơi nương tựa duy nhất, và nguồn cung cấp duy nhất của mình. Hơn nữa, chim mẹ tận tâm đến mức, nếu cần thiết, sẵn sàng hy sinh cả mạng sống của mình để bảo vệ con. Chính tinh thần này là điều chúng ta cần nuôi dưỡng đối với tất cả chúng sinh.

Việc quán chiếu về dòng sinh tử vô thủy giúp chúng ta nhận ra rằng tất cả chúng sinh, theo một cách nào đó và ở những mức độ khác nhau, đều đã từng đối xử với ta theo cách như vậy. Khi thấu hiểu điều này, ta phát triển một cảm nhận sâu sắc về sự đồng cảm và lòng biết ơn đối với các chúng sinh khác; từ đó, ta có thể cảm nhận một sự gần gũi chân thật hơn với họ. Khi cảm nhận được sự gần gũi ấy, ta có thể nhận ra lòng tử tế của họ đối với mình, bất kể hiện tại họ đang hành xử với ta như thế nào. Đó chính là điều được gọi là sự thân thiết chân thật với tất cả chúng sinh.

Nhưng, giống như mọi thứ khác, sự thân thiết này được phát triển một cách dần dần. Giai đoạn đầu tiên là nuôi dưỡng tâm xả (equanimity) đối với tất cả chúng sinh. Trong trạng thái tâm thức bình thường hằng ngày, cảm xúc và thái độ của chúng ta đối với người khác dao động rất mạnh—ta cảm thấy gần gũi với một số người và xa cách với những người khác; thậm chí cảm xúc đối với cùng một người cũng có thể thay đổi từ cực này sang cực khác chỉ vì một thay đổi nhỏ trong hoàn cảnh. Nhưng nếu chưa thanh lọc tâm khỏi các phiền não, thì cảm giác gần gũi thường ngày của chúng ta tất yếu sẽ dựa trên si mê, trên sự chấp thủ. Sự gần gũi dựa trên chấp thủ thực ra có thể cản trở việc khởi sinh lòng từ bi chân thật. Vì vậy, trước hết chúng ta bắt đầu bằng việc nuôi dưỡng tâm xả. Sau đó, khi đã phát triển được tâm xả, chúng ta nuôi dưỡng một cảm giác gần gũi với người khác dựa trên lý trí đúng đắn thay vì dựa trên chấp thủ.

Theo thời gian, chúng ta nuôi dưỡng một cảm giác thân thiết sâu sắc đến mức không thể chịu đựng được khi thấy những chúng sinh khác đang đau khổ. Cuối cùng, lòng từ bi lớn lao của chúng ta — ước nguyện chân thành muốn thấy người khác thoát khỏi khổ đau — trở nên mạnh mẽ đến mức chúng ta tự cam kết rằng chính mình sẽ giúp họ giải thoát khỏi khổ đau đó. Tương tự, chúng ta phát triển tâm từ ái — mong muốn người khác được hạnh phúc — và một lần nữa, tự nguyện đảm nhận trách nhiệm mang lại điều ấy. Sau cùng, khi đã nuôi dưỡng được lòng bi mẫn (compassion-karuna) và tâm từ ái (loving-kindness-maitri) mạnh mẽ đi kèm với ý thức cam kết cá nhân, chúng ta khởi sinh “tâm vị tha phi thường”, hướng đến việc tự mình giải thoát tất cả chúng sinh khỏi khổ đau. Khi đã vun bồi được tâm nguyện phi thường này, chúng ta có thể quán chiếu xem liệu mình thật sự có đủ khả năng đem lại lợi ích tối hậu cho người khác hay không. Đại luận sư Ấn Độ Pháp Xứng đã nói trong tác phẩm Thích Lượng Luận (Pramanavarttika):

“Nếu những yếu tố liên quan đến phương tiện vẫn còn mơ hồ, thì sẽ khó có thể giải thích chúng cho người khác.

Từ quan điểm Phật giáo, cách hiệu quả nhất để bảo đảm lợi ích tối hậu cho tất cả chúng sinh là dẫn dắt họ đến quả vị giác ngộ (Phật quả). Tuy nhiên, để có thể dẫn họ đến mục tiêu ấy, bản thân chúng ta phải có cả tri thức lẫn sự chứng ngộ thật sự về nó. Quán chiếu theo cách này, chúng ta nhận ra rằng để bảo đảm lợi ích tối hậu cho tất cả chúng sinh, chính mình phải đạt được giác ngộ.”

Chính tư tưởng này — đỉnh cao của pháp tu bảy điểm — chính là tâm Bồ-đề (bodhichitta). Nó bao hàm cả ước nguyện mang lại lợi ích cho người khác và ước nguyện đạt đến Phật quả nhằm thực hiện mục đích đó.

BÌNH ĐẲNG VÀ HOÁN ĐỔI GIỮA MÌNH VÀ NGƯỜI

Một phương pháp khác — bình đẳng và hoán đổi giữa mình và người — bao gồm việc nuôi dưỡng sự nhận thức sâu sắc về tính đồng nhất (bình đẳng) căn bản giữa bản thân và người khác. Thực vậy, xét về khát vọng tự nhiên muốn tìm cầu hạnh phúc và vượt qua khổ đau, thì bản thân và người khác hoàn toàn giống nhau. Chúng ta nên nuôi dưỡng suy nghĩ: “Cũng như chính tôi có quyền thực hiện ước nguyện căn bản là được hạnh phúc và vượt qua khổ đau, thì người khác cũng vậy; cũng như tôi có tiềm năng để thực hiện ước nguyện ấy, thì người khác cũng vậy.”

Sự khác biệt giữa bản thân và tất cả những người khác chỉ nằm ở số lượng: một bên chỉ là một cá nhân, còn bên kia là vô số chúng sinh. Vì vậy, ta tự hỏi: nhu cầu của bên nào là lớn hơn?

Thường khi nghĩ đến lợi ích của bản thân so với lợi ích của người khác, chúng ta cho rằng hai điều này không liên quan với nhau. Nhưng thực tế không phải vậy. Vì mỗi người đều là một phần của cộng đồng — một mạng lưới xã hội phức tạp — nên bất kỳ biến cố tiêu cực nào xảy ra trong đời sống của một cá nhân cũng đều ảnh hưởng đến toàn thể cộng đồng. Ngược lại, bất cứ điều gì tác động đến cộng đồng cũng sẽ ảnh hưởng đến từng thành viên riêng lẻ.

Hơn nữa, hãy xét theo lập luận sau: nếu bằng cách liên tục nuôi dưỡng những ý niệm tự ái và tự chấp, chúng ta có thể thỏa mãn những khát vọng vị kỷ để đạt được hạnh phúc cho riêng mình, thì vì chúng ta đã làm như vậy không ngừng nghỉ từ khi sinh ra và trong vô số kiếp sống, chắc hẳn chúng ta đã phải đạt được thành công từ lâu rồi. Nhưng dĩ nhiên, chúng ta đã không đạt được. Do đó, chúng ta buộc phải kết luận rằng việc sử dụng tâm trí theo lối quen thuộc là lấy bản thân làm trung tâm sẽ không bao giờ mang lại hạnh phúc tối hậu, cũng như không thể giải thoát chính “cái tôi” mà chúng ta trân quý khỏi khổ đau.

Ngược lại, Tịch Thiên nói trong Hướng dẫn Bồ-tát đạo rằng nếu, vào một thời điểm nào đó trong quá khứ, chúng ta đã đảo ngược cách sống của mình, từ bỏ tâm chấp ngã và thay vào đó phát khởi tâm quý trọng lợi ích của người khác, rồi tu hành với cách nhìn đã thay đổi ấy, thì đến bây giờ chúng ta đã đạt được trạng thái giác ngộ viên mãn.

Ngài viết:

“Nếu trong một quá khứ xa xưa nào đó, ngươi đã thực hành những việc như vậy, thì ngoài hạnh phúc của sự viên mãn Phật quả, sẽ không có tình trạng hiện tại này.”

TỰ NGÃ CHẤP THỦ VÀ TÂM QUÝ TRỌNG NGƯỜI KHÁC

Trong Bảo Hành Vương Chính Luận (Ratnavali), Long Thọ  nói rằng đối với những ai mong muốn đạt đến trạng thái toàn tri của một vị Phật, việc duy trì ba nguyên tắc nền tảng là điều thiết yếu: lòng đại bi – là cội rễ; bồ-đề tâm – phát sinh từ đại bi; và trí tuệ chứng ngộ tánh Không – yếu tố then chốt bổ trợ cho hai yếu tố còn lại.

Tất cả những bậc đại giác ngộ, như Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, đều đã nhận ra những khiếm khuyết của tâm tự ái (chấp ngã) và đồng thời nhận ra lợi ích của việc nuôi dưỡng tâm quý trọng hạnh phúc của người khác. Ngược lại, chúng ta vẫn tiếp tục sống trong một vòng luân hồi khổ đau, trôi chảy không dứt như những đợt sóng trên đại dương—chưa kịp kết thúc một đợt sóng thì một đợt khác đã lại khởi lên. Dù chúng ta than phiền về khổ đau, chúng ta vẫn bị cuốn vào vòng luân hồi ấy bởi vì chúng ta đã giao phó toàn bộ hạnh phúc của mình cho thái độ vô cùng vị kỷ này, và bởi vì chúng ta đã kết thân với thái độ phản bội của sự chấp thủ vào tự ngã như một thực thể tồn tại độc lập.

Ở gốc rễ của mọi khổ đau có hai lực mạnh mẽ: chấp ngã—sự bám chấp mê lầm vào một cái “tôi” tồn tại một cách tự tính—và tư tưởng tự kỷ chỉ biết trân trọng lợi ích của riêng mình. Hai thái độ này cư trú sâu thẳm trong những ngõ ngách sâu kín nhất của trái tim chúng ta, và ở đó chúng liên kết với nhau, nắm giữ quyền thống trị không bị thách thức đối với đời sống của chúng ta. Trừ khi chúng ta chủ động tìm cách hoàn thiện sự hiểu biết về tánh Không và lòng từ bi đối với người khác, thì sự thống trị ấy sẽ vẫn cứng rắn và bất biến như kim cương.

Điều quan trọng là chúng ta không được hiểu sai lý tưởng vị tha của việc trân quý chúng sinh khác. Chúng ta không nên hiểu rằng điều đó có nghĩa là phải hoàn toàn hy sinh hay từ bỏ lợi ích của bản thân mình. Thực ra, nếu nhìn vào thực hành bồ-đề tâm, ta thấy rằng sự nuôi dưỡng chí nguyện vị tha này luôn đi kèm với nguyện vọng đạt được giác ngộ viên mãn, điều vốn rốt ráo chính là sự thành tựu cao nhất của lợi ích bản thân. Sự giác ngộ viên mãn có hai phương diện, được biểu hiện qua sự hợp nhất của “sắc thân” (rupakaya) và “pháp thân” (dharmakaya). Pháp thân biểu trưng cho sự thành tựu lợi ích của chính mình, trong khi sắc thân biểu trưng cho sự thành tựu lợi ích của tất cả chúng sinh. Tương tự, đại luận sư Tây Tạng Tông Khách Ba (Tsongkhapa) cũng chỉ ra rằng khi một người giúp đỡ chúng sinh khác, thì những mong muốn của chính họ cũng được hoàn thành như một kết quả tất yếu. Thực tế, theo đuổi lợi ích lớn nhất của người khác lại chính là cách thông minh nhất để theo đuổi lợi ích của bản thân.

THỰC HÀNH CHO VÀ NHẬN (TONGLEN)

Trên nền tảng đã phát triển sự đồng cảm sâu sắc đối với người khác, hành giả có thể thực hành tong len (Tông-len), trong tiếng Tây Tạng có nghĩa là “cho và nhận”. Trong thực hành này, người ta tưởng tượng việc nhận lấy tất cả khổ đau và những khổ đau tiềm tàng của người khác về nơi mình, đồng thời trao cho họ toàn bộ hạnh phúc và tiềm năng tích cực của bản thân. Thực hành “nhận” chủ yếu giúp tăng cường lòng bi mẫn, trong khi thực hành “cho” chủ yếu giúp tăng trưởng lòng từ ái. Có thể còn là vấn đề cần xem xét mức độ hiệu quả của thực hành này trong việc trực tiếp mang lại lợi ích cho đối tượng thiền quán, dù điều đó có thể xảy ra trong những trường hợp có mối liên hệ nghiệp lực mạnh mẽ giữa các cá nhân. Tuy nhiên, điều chắc chắn là thực hành tong len có tác động rất lớn trong việc tăng cường dũng khí và quyết tâm của chính hành giả để hoàn thành lý tưởng bồ-tát. Hơn nữa, tong len làm suy giảm sức mạnh của tâm tự ái, đồng thời làm tăng sức mạnh của tư tưởng quý trọng lợi ích của người khác. Khi được rèn luyện qua phương pháp “hoán đổi và bình đẳng giữa mình và người khác”, thực hành này cũng có thể làm phát sinh thái độ vị tha phi thường, và cuối cùng là bồ-đề tâm.

PHÁT TÂM BỒ ĐỀ

Một lần nữa, tôi muốn nhấn mạnh rằng sự phát triển của bồ-đề tâm là một quá trình tiệm tiến.

Nó bắt đầu ở mức độ hiểu biết mang tính trí thức, chủ yếu hình thành từ việc lắng nghe hoặc học hỏi giáo pháp. Khi chúng ta tiếp tục suy ngẫm về bồ-đề tâm ở cấp độ trí thức, đến một thời điểm nào đó, chúng ta có thể bắt đầu cảm nhận một niềm xác tín sâu sắc hơn đối với những lý tưởng cao quý của bồ-đề tâm. Khi đó, chúng ta có thể nói rằng mình đã đạt đến một mức độ kinh nghiệm mang tính quán chiếu. Khi tiếp tục đi sâu hơn vào sự quán chiếu và hiểu biết này, chúng ta sẽ đạt đến điểm mà ở đó ta thật sự hiểu đúng, ít nhất là về mặt lý tưởng hay tinh thần của bồ-đề tâm.

Khi hiểu được điều này, chúng ta có khả năng thực hành trọn vẹn các tiến trình tư duy nhằm phát khởi bồ-đề tâm và cảm nhận một tác động nội tâm mạnh mẽ; đến thời điểm đó, chúng ta sẽ đạt được bồ-đề tâm khởi sinh do nỗ lực—tuy nhiên, loại bồ-đề tâm “mô phỏng” này vẫn chưa phải là bồ-đề tâm chân thật. Chỉ thông qua việc tu tập lâu dài hơn nữa, chúng ta mới có thể đạt đến điểm mà bồ-đề tâm khởi sinh một cách tự nhiên, không cần gắng sức. Lúc này, chúng ta không còn phải trải qua một tiến trình tư duy có chủ ý để bồ-đề tâm phát khởi; chỉ một ý niệm khơi gợi đơn giản hoặc một tác nhân bên ngoài cũng có thể làm phát sinh cảm xúc mạnh mẽ ấy. Bồ-đề tâm chân thật này chính là bồ-đề tâm của một vị bồ-tát, và khi đạt được điều đó, bản thân người ấy trở thành một vị bồ-tát.

LỜI KẾT

Khi loạt bài giảng này ban đầu được trình bày, tôi đã có cơ hội tuyệt vời được lắng nghe tụng niệm từ các thành viên của nhiều truyền thống Phật giáo khác nhau vào đầu mỗi buổi. Về mặt lịch sử, Phật giáo Nguyên thủy (Theravada), truyền thống chính của Sri Lanka và Đông Nam Á, là truyền thống lâu đời hơn trong số những người đi theo bậc Thầy từ bi và thiện xảo nhất của chúng ta, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, và họ đã bảo tồn giáo pháp của Đức Phật bằng ngôn ngữ Pali. Tôi cũng đã nghe tụng niệm từ các thành viên của truyền thống Phật giáo Trung Hoa, vốn chủ yếu dựa trên truyền thống Phạn ngữ (Sanskrit) và ở một mức độ nào đó là Pali. Sau đó là phần tụng niệm từ các thành viên của truyền thống Phật giáo tu viện Việt Nam. Hầu hết các truyền thống Phật giáo khác nhau này đều có trước Phật giáo Tây Tạng. Vì vậy, một cách thích hợp, cuối cùng tôi đã có cơ hội lắng nghe tụng niệm Tây Tạng.

Tôi đã vô cùng xúc động và cũng rất biết ơn khi được tham dự một dịp quý báu như vậy, nơi các đại diện của nhiều truyền thống Phật giáo khác nhau—tất cả đều là đệ tử của cùng một bậc Thầy, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni—cùng cử hành tụng niệm trên một pháp đài chung. Cần lưu ý rằng tại Trung Quốc, Phật giáo từ lâu đã là một trong những tôn giáo chủ đạo của đất nước này. Việc tụng đọc kinh điển Phật giáo bằng tiếng Hoa đã làm nổi bật những khát vọng tâm linh của hàng triệu con người ở quốc gia đó, những người vẫn tiếp tục có niềm tin vào giáo pháp của Đức Phật. Trong vài thập kỷ vừa qua, Phật Pháp (Buddhadharma) đã chịu nhiều tổn hại lớn tại quốc gia vĩ đại ấy.

Tuy nhiên, các truyền thống văn hóa phong phú của Trung Quốc, bao gồm cả niềm tin Phật giáo, vẫn còn rất sống động cho đến ngày nay. Theo thời gian, mặc dù nhiều hệ tư tưởng và hệ thống mới hơn thất bại, các giá trị của Phật giáo, cũng như của tất cả các tôn giáo lớn trên thế giới, vẫn tiếp tục hiện hữu trong xã hội loài người, và trong đời sống cùng trái tim của từng cá nhân. Tôi cho rằng đây là một dấu hiệu của hy vọng cho đại gia đình nhân loại, bởi trong các giá trị của tôn giáo chúng ta ẩn chứa những chìa khóa cho một thế giới công bằng và hòa bình hơn cho các thế hệ mai sau. Tôi cầu nguyện rằng những phương diện tích cực của các tôn giáo trên thế giới sẽ ngày càng tăng trưởng trong tâm thức của những người thực hành, và rằng tôn giáo sẽ không còn bị sử dụng như nền tảng cho xung đột và bất hòa, mà thay vào đó trở thành phương tiện cho sự thấu hiểu sâu sắc hơn và hợp tác giữa các cư dân trên trái đất; và rằng thông qua nỗ lực của từng cá nhân, mỗi chúng ta có thể đem lại sự an lạc cho tất cả chúng sinh./.

 

 

 

 

 

PHẬT PHÁP TRONG THỜI ĐẠI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI)

Dharma in the Age of AI

Tác giả:  Anam Thubten Rinpoche
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Trong suốt lịch sử, những cuộc cách mạng vĩ đại đã định hình lại thân phận con người theo những cách khiến việc quay trở lại quá khứ là điều không thể. Chúng không chỉ thay đổi cách chúng ta sống; chúng còn biến đổi những giá trị mà chúng ta trân trọng, cách chúng ta tương tác với nhau và cách chúng ta duy trì sự tồn tại. Bằng cách đó, chúng dần dần tái tạo chúng ta – một cách sâu sắc đến nỗi, dù vẫn là Homo sapiens (con người thông minh), chúng ta gần như không thể nhận ra so với tổ tiên của mình.

Mỗi sự chuyển đổi như vậy đều mang bản chất kép. Bên cạnh tiến bộ và những khả năng, còn xuất hiện những rủi ro mới và những sự mơ hồ về mặt đạo đức. Thế giới mà chúng ta đang sống ngày nay là kết quả tích lũy của những biến động này, từ các cuộc cách mạng nông nghiệp và công nghiệp đến thời đại công nghệ hiện nay. Nếu không có chúng, bản sắc, xã hội và cách suy nghĩ của chúng ta sẽ hoàn toàn khác. Chúng ta là kết quả của nhiều sự chuyển đổi đã xảy ra kể từ buổi bình minh của nền văn minh nhân loại, chứ không chỉ một vài sự kiện lớn. Chúng ta không thể biết mình sẽ là ai trong thế kỷ tới hay thậm chí là thập kỷ tới. Suy nghĩ này có thể khiến chúng ta nổi da gà vì nỗi sợ hãi về điều chưa biết – một nỗi ám ảnh về bản thể luận đối với một bộ não được lập trình để tìm kiếm sự dự đoán.

Ngay trước mắt chúng ta, một trong những thách thức tiến hóa lớn nhất đang diễn ra, được thúc đẩy bởi sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo. Nó dường như có khả năng nhận thức gần như toàn tri, nhưng lại được tạo ra bởi con người, những người không hề biết tất cả. Hầu hết chúng ta không thể nói tiếng Pháp hay tiếng Phần Lan, hoặc thuộc lòng các quy tắc chia động từ tiếng Latinh. Trí tuệ nhân tạo có thể khiến chúng ta cảm thấy trí thông minh của mình kém cỏi và vụng về. Chúng ta có thể hy vọng rằng công nghệ mạnh mẽ này sẽ mang lại lợi ích cho nhân loại.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thay thế nhiều công việc trước đây do con người đảm nhiệm, gây ra sự xáo trộn trong mọi ngành nghề. Xu hướng này không thể bị ngăn chặn bởi các tổ chức hay cơ quan chính trị. Sự phát triển mạnh mẽ này có thể gây bất an cho nhiều người không thuộc tầng lớp siêu giàu; hầu hết mọi người chỉ đang sống chật vật từ lương tháng này sang tháng khác. Trong thời kỳ ảm đạm này, người ta có thể hy vọng rằng nhà nước sẽ đảm bảo họ được chăm sóc, có đủ tiền để trang trải cuộc sống và có những khoảng thời gian vui vẻ, chẳng hạn như đi ăn ngoài và đi nghỉ mát định kỳ.

Vậy còn vị thế của Phật pháp trong thế giới đang thay đổi này thì sao? Nhiều người đang sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tìm hiểu về giáo lý Phật giáo. Ví dụ, nếu muốn biết một thuật ngữ hay khái niệm Phật giáo, chúng ta có thể nhận được câu trả lời chi tiết ngay lập tức. Điều này khác biệt hoàn toàn so với cách học tập trước đây. Ngày xưa, trong các tu viện Phật giáo Tây Tạng, khi không hiểu điều gì trong kinh điển, cách duy nhất để tìm ra câu trả lời là hỏi người biết câu trả lời. Thậm chí còn không có từ điển; nghề viết văn hay học giả vô cùng danh giá và được kính trọng.

Ngày nay, chúng ta có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để dịch một bài kinh Phật từ tiếng Tây Tạng sang tiếng Anh hoặc bất kỳ ngôn ngữ nào khác, mặc dù nó không hoàn hảo và cần sự can thiệp của con người. AI có thể thực hiện nhiều chức năng khác nhau, chẳng hạn như viết bài giảng hoặc bình luận theo yêu cầu. Trong một số trường hợp, AI trả lời các câu hỏi về Phật pháp giỏi đến mức một số người còn nói đùa rằng AI sẽ trở thành vị thầy Phật pháp mới, người sẽ giác ngộ cho mọi người. Cá nhân tôi không tin vào ý tưởng này, một phần vì nó nghe có vẻ không hợp lý. Ai đó có thể hỏi "Tứ Diệu Đế là gì?" bằng cách gõ câu hỏi trên điện thoại thông minh và nhận được câu trả lời chi tiết. Không có gì sai với điều này, và nó nên được coi là một ứng dụng có lợi.

Nhưng việc tin rằng trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hoặc sẽ soi sáng cho chúng ta về mặt tâm linh bằng cách dẫn dắt chúng ta trên con đường Phật pháp thiêng liêng không gây được sự đồng cảm sâu sắc với nhiều người trong chúng ta. Liệu chúng ta có thể quy y AI không? Liệu chúng ta có thể được thụ giới làm nhà tu hành bởi AI không? Liệu chúng ta có thể nhận được sự gia trì Mật tông từ AI không? Theo truyền thống, chúng ta nhận được những điều này từ một người sống, chứ không phải từ những vật vô tri vô giác. AI không thể thay thế con người trong nhiều lĩnh vực thực hành Phật giáo. Chúng ta đừng dễ dàng đặt AI ngang hàng với những đấng thiêng liêng.

Mặc dù trí tuệ nhân tạo (AI) có thể vượt trội hơn trí tuệ con người trong nhiều lĩnh vực, nhưng nó vẫn đang được chúng ta huấn luyện và ảnh hưởng. Chúng ta có khả năng và nghĩa vụ đạo đức để bổ sung thêm khía cạnh trí tuệ và lòng từ bi vào hệ sinh thái của nó. Vấn đề này có thể được thảo luận giữa những người rất quan tâm đến mối quan hệ giữa Phật pháp và AI. Hiện đã có những vị thầy Phật pháp ở phương Tây đang dẫn dắt cuộc đối thoại về cách thực hiện ý tưởng cao cả này.

Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ mang đến những thay đổi bất ngờ cho mọi khía cạnh của cuộc sống, và có lẽ nhanh hơn chúng ta dự đoán. Nó sẽ ảnh hưởng đến cách chúng ta thực hành Phật pháp và văn hóa của các tăng đoàn ở khắp mọi nơi. Chúng ta phải sẵn sàng đối phó với cuộc cách mạng công nghệ này, đồng thời không được đánh mất những điều thiêng liêng: lòng thành kính đối với Tam Bảo, phước lành của dòng truyền thừa, và tình huynh đệ giữa những người cùng bước trên con đường giải thoát nội tâm.

Nhiều người trong chúng ta, những người thuộc về truyền thống thiêng liêng, có một trái tim khao khát – và nở rộ từ – sự kết nối giữa người với người như một phần không thể thiếu của Phật pháp. Đó có thể là sự kết nối của chúng ta với các bậc thầy Phật pháp hoặc với những người bạn cao quý trong cộng đồng. Chúng ta sẽ tiếp tục giữ gìn phép màu của sự kết nối giữa người với người, như một ngọn lửa tuyệt đẹp cháy trên bàn thờ trái tim mình./.

 

 

 

 

https://www.buddhistdoor.net/features/dharma-in-the-age-of-ai/

 

Đức Đạt Lai Lạt Ma Chỉ Ra Trọng Tâm Của Phật Pháp Khi Phật Tử Trên Toàn Thế Giới Cử Hành Lễ Phật Đản.

 Dalai Lama Points to the Heart of the Buddhadharma as Buddhists Around the World Observe Vesak

Tác giả: Craig Lewis
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Trong khi các Phật tử trên toàn thế giới cử hành ngày Phật Đản 5 tháng 5, kỷ niệm ngày sinh, giác ngộ và nhập Niết bàn của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã gửi lời chúc mừng đến các Phật tử trên toàn cầu.

Nhắc đến tầm quan trọng mang tính biểu tượng của Bodh Gaya, nơi Đức Phật giác ngộ, thông điệp của vị lãnh đạo tinh thần Tây Tạng đã nhắc nhở kịp thời về bản chất cốt yếu của Phật pháp, nhấn mạnh việc thực hành lòng từ bi và trí tuệ, cũng như sự quan tâm đến hạnh phúc của tất cả chúng sinh:

Nhân dịp kỷ niệm ngày đản sanh, thành đạo và niết bàn của Đức Phật, tôi hân hạnh gửi lời chúc mừng đến các Phật tử trên toàn thế giới.

Kim Cang tòa, hay còn gọi là chỗ ngồi cứng như kim cương ở Bồ Đề Đạo Tràng trong kinh điển Phật giáo, là địa điểm hành hương linh thiêng nhất gắn liền với Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, vị Thầy khai sáng và từ bi của truyền thống tâm linh của chúng ta. Chính tại đây, Đức Phật đã đạt được Giác Ngộ (Đại Bồ Đề), sau đó Ngài đã truyền dạy Tứ Diệu Đế, Ba Mươi Bảy Yếu Tố Giác Ngộ và những giáo lý khác. Chìa khóa trong giáo lý của Ngài là những lời chỉ dạy về việc rèn luyện tâm trí vì lợi ích của chúng sinh vô tận như không gian.

Cốt lõi của giáo lý Đức Phật là sự kết hợp giữa thực hành lòng từ bi và trí tuệ. Thực hành bồ đề tâm, tinh thần vị tha của sự giác ngộ, là bản chất của toàn bộ giáo lý của Ngài. Càng quan tâm đến hạnh phúc của người khác, chúng ta càng coi trọng người khác hơn chính mình. Chúng ta sẽ nhận ra sự phụ thuộc lẫn nhau và nhớ rằng tất cả 8 tỷ người trên thế giới ngày nay đều có chung mong muốn được hạnh phúc và tránh khổ đau.

Do đó, nhân dịp đặc biệt này, tôi kêu gọi các huynh đệ và tỷ muội tâm linh hãy sống một cuộc đời ý nghĩa, tận tâm vì hạnh phúc của người khác. Lòng nhân ái là chìa khóa dẫn đến hòa bình và hòa thuận trên thế giới.

Với lời cầu nguyện và những lời chúc tốt đẹp nhất,

Đức Đạt Lai Lạt Ma

(His Holiness the 14th Dalai Lama of Tibet)

Lễ Vesak, hay còn gọi là Phật Đản (hoặc không chính thức là ngày sinh của Đức Phật), kỷ niệm ba sự kiện quan trọng trong cuộc đời của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, cũng là sự ra đời của Phật giáo: sự giáng sinh, thành đạo (Niết-bàn hữu dư y: sopadhishesa-nirvana), và đại bát niết bàn (Niết-bàn vô dư y: mahaparinirvana). Ngày lễ này, một ngày lễ quốc gia ở nhiều nước châu Á, được hàng triệu Phật tử trên khắp thế giới cử hành. Mặc dù ngày lễ có thể khác nhau giữa các quốc gia và các truyền thống Phật giáo, nhưng nó được tổ chức rộng rãi nhất vào hoặc xung quanh ngày trăng tròn trong tháng Năm.

Ngày này thường được coi là thời gian để suy ngẫm, thiền định và chia sẻ Phật pháp, nguồn cảm hứng tâm linh và trí tuệ từ bi đã nuôi dưỡng hàng triệu người trong suốt 2.600 năm qua.

Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres cũng chia sẻ một thông điệp ngắn gọn nhân dịp lễ Phật Đản, kêu gọi lòng khoan dung và sự cảm thông vì một thế giới hòa bình, ông nhận xét: “Trong thời điểm xung đột này, những lời dạy của Đức Phật về lòng khoan dung, lòng từ bi và phụng sự nhân loại là nguồn an ủi và sức mạnh… Chúng ta hãy cùng nhau hàn gắn những khác biệt, vượt lên trên lợi ích cá nhân hẹp hòi và cùng nhau đoàn kết vì một thế giới hòa bình hơn cho tất cả mọi người.” (Liên hợp quốc)

Tại Washington, DC, Nhà Trắng đã tổ chức lễ Phật Đản thường niên lần thứ ba, tiếp tục một truyền thống mới được Tổng thống Mỹ Joe Biden khởi xướng vào năm 2021.* Trong khi các lễ kỷ niệm trước đây tại Nhà Trắng được tổ chức với quy mô nhỏ do đại dịch COVID-19, thì năm nay, các đại sứ và đại diện từ các đại sứ quán của Campuchia, Ấn Độ, Indonesia, Mông Cổ, Nepal, Sri Lanka và Thái Lan, cũng như các đại diện chính thức của ba trường phái Phật giáo chính: Đại thừa, Phật giáo Lý và Kim cang thừa.

Ngoại trưởng Hoa Kỳ Antony Blinken cũng chia sẻ thông điệp riêng của mình nhân dịp Phật Đản, trong đó có đoạn: “Dịp này mang đến cho tất cả chúng ta cơ hội suy ngẫm về những lời dạy của Đức Phật và tái khẳng định cam kết của mình đối với các giá trị phổ quát như lòng từ bi, sự khoan dung và phẩm giá con người.” (Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ)/.

 

https://www.buddhistdoor.net/news/dalai-lama-points-to-the-heart-of-the-buddhadharma-as-buddhists-around-the-world-observe-vesak/

 

PHẬT MÔN VIỄN CẢNH: KHÔI PHỤC TINH THẦN VESAK TRONG MỘT THẾ GIỚI BIẾN ĐỘNG

 Buddhistdoor View: Reclaiming the Spirit of Vesak in a Chaotic World

Tác giả: Buddhistdoor Global
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Vào thời điểm đầy biến động này, những lời dạy của Đức Phật về sự khoan dung, lòng từ bi và phụng sự nhân loại là nguồn an ủi và sức mạnh. Khi chúng ta bước đi trên con đường hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn, hãy cùng nắm bắt tinh thần của lễ Vesak.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres,

Khi các Phật tử trên khắp thế giới đã kỷ niệm Vesak vào ngày 5 tháng 5, chúng ta thấy mình được kêu gọi suy ngẫm về ý nghĩa của ngày lễ này và cuộc đời mà nó tôn vinh. Vesak, còn được biết đến với tên Buddha Jayanti, Buddha Purnima, hoặc đơn giản là Ngày sinh của Đức Phật, kỷ niệm sự ra đời (Skt: jati), sự giác ngộ (Skt: bodhi hoặc sopadhishesa-nirvana), và sự viên tịch (Skt: mahaparinirvana) của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Nhưng ngày lễ không được tổ chức vì bản thân Đức Phật, mà thay vào đó vì thông điệp của Ngài về năng lực phổ quát trong mọi chúng sinh đối với trí tuệ và lòng từ bi. Chúng ta kỷ niệm ba sự kiện trong cuộc đời này trong một ngày vì chúng nhắc nhở chúng ta về một hành trình tiểu sử mà chúng ta cũng có thể noi theo. Chúng ta cũng được sinh ra và chúng ta cũng sẽ qua đời. Chúng ta nhớ rằng Đức Phật không phải là một thực thể siêu nhiên. Nhưng giữa hai sự kiện này, Ngài đã theo đuổi một con đường gian khổ, cuối cùng dẫn đến sự giác ngộ của Ngài.

Sự nhận thức và biến đổi tâm thức được gọi là sự giác ngộ là mục tiêu tối thượng của tất cả Phật tử. Một số người sẽ đi theo con đường tương tự như Đức Phật lịch sử, Siddhartha Gautama, từ bỏ đời sống gia đình và sống giản dị trong nhiều năm. Những người khác sẽ vẫn là cư sĩ và cống hiến bất kỳ tài sản nào họ có thể cho một tu viện với hy vọng tạo nghiệp lành. Những người khác sẽ theo vô số con đường khác nhau. Khi Phật giáo phát triển ở Ấn Độ và xa hơn nữa, nó đã trở thành một tôn giáo cung cấp rất nhiều con đường—tất cả đều được cho là dẫn đến cùng một sự giác ngộ cuối cùng.

Mặc dù có thể khó để xác định bất kỳ cốt lõi cụ thể nào trong lời dạy của Đức Phật, Tứ Diệu Đế dường như là một ứng cử viên xứng đáng:

1-Chân lý về khổ đau 

2-Nguồn gốc của khổ đau 

3-Sự chấm dứt của khổ đau 

4-Con đường dẫn đến sự chấm dứt của khổ đau 

Một trong những cách diễn tả hay nhất về duhkha (khồ đau) là như một bánh xe bị lệch trục. Đối với người đọc hiện đại, có lẽ hình ảnh một chiếc bánh xe bị xì là phù hợp nhất. Không phải lúc nào mọi thứ cũng tồi tệ, mà đúng hơn là luôn có một cảm giác có thể nhận thấy rằng mọi thứ hoàn toàn có thể tốt hơn. Ngay cả những niềm vui của chúng ta cũng chứa duhkha ở chỗ chúng sẽ kết thúc và, vì chúng ta không nhận thức được điều này, chúng ta có xu hướng bám víu vào chúng thay vì buông bỏ.

Sự bám víu hay khát khao đối với những trải nghiệm cụ thể chính là nguồn gốc của khổ đau. Nó ăn sâu trong chúng ta như cơn khát nước. Chúng ta có thể không nhận ra nó trong một thời gian, nhưng rồi nó lại quay trở lại hết lần này đến lần khác, buộc chúng ta phải tìm cách dập tắt nó bằng bất cứ cách nào có thể.

Đây là hai sự thật tiêu cực. Đó là những sự thật khó khăn mà chúng ta phải chấp nhận trong cuộc sống của mình. Nhưng chúng không phải là kết thúc của câu chuyện Phật giáo.

Tin tốt đầu tiên là có sự chấm dứt khổ đau. Điều này là có thể. Chúng ta cũng có thể đạt được sự giác ngộ mà Đức Phật đã đạt được cách đây 2.500 năm. Và cuối cùng, có con đường dài và đầy thử thách dẫn đến sự chấm dứt khổ đau. Đây là những chân lý tích cực. Giống như hai cánh của một con chim, chúng ta cần cả mặt tích cực và mặt tiêu cực để bay.

Trong thế giới hiện đại của chúng ta, đầy ắp tin tức liên tục từ khắp nơi trên thế giới, các thông báo dồn dập từ những ứng dụng trên điện thoại thông minh, và sự bất định chính trị dường như vô tận, cuộc đời của Đức Phật và Tứ Diệu Đế mà Ngài giảng dạy có thể đóng vai trò như một lời nhắc nhở mạnh mẽ về con đường của chúng ta với tư cách là những Phật tử—dù có thể khác nhau đến đâu. Trong nhiều nền văn hóa Phật giáo, câu chuyện này thường xuyên được giảng dạy. Lễ Vesak đơn giản chỉ mang lại một cơ hội để đi sâu vào câu chuyện này hết mức có thể. Chúng ta có thể theo dõi hành trình này thông qua một video của Sergey Roy, ghi lại những con phố ở Colombo, Sri Lanka, trong dịp Vesak:

Nếu chúng ta có thời gian, chúng ta cũng có thể xem cuộc diễu hành lễ hội đèn lồng này từ Seoul, để chứng kiến màn trình diễn của ánh sáng rực rỡ, trang phục đầy màu sắc, mặt nạ, khiêu vũ, tụng niệm, và nhiều hơn nữa. Nghệ thuật ở đây phục vụ mục đích đưa chúng ta vào câu chuyện về Đức Phật, bậc giác ngộ người đã mở ra con đường để những người còn lại chúng ta noi theo. Nó cũng có thể gắn kết chúng ta sâu sắc hơn với văn hóa của mình nếu chúng ta là người Hàn Quốc hoặc—như ở trên—người Sri Lanka. Nếu chúng ta đến từ một nền văn hóa khác, chúng ta có thể tôn vinh và bày tỏ lòng biết ơn đối với hàng triệu người đã đi trước chúng ta, duy trì và phát triển Buddhasasana, những truyền thống sống động cho phép chúng ta gặp gỡ Phật giáo trong chính cuộc sống của mình.

Như Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã nói trong thông điệp Phật Đản: “Những lý tưởng được tôn vinh trong ngày thiêng liêng này có sự cộng hưởng sâu sắc với các mục tiêu của Liên Hợp Quốc: sự thấu hiểu giữa các dân tộc, việc theo đuổi hòa hợp, thúc đẩy hòa bình.” (Liên Hợp Quốc)

Là một loài người, sự hiểu biết lẫn nhau của chúng ta vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. Chỉ 300 năm trước, các cuộc chiến tranh diễn ra khắp hầu hết các châu lục và rất ít người quan tâm hoặc có đủ nguồn lực để tìm hiểu về những người khác nhau. Nhiều điều đã thay đổi. Và dù chiến tranh vẫn tiếp diễn, chúng ta hiểu rõ hơn sự vô ích của chinh phục.

Cuối cùng, sự hài hòa và bình an mà chúng ta tìm kiếm trước hết phải được nuôi dưỡng từ bên trong. Đây cũng là thông điệp của Đức Phật và món quà của Ngài dành cho thế giới. Chúng ta không thể không bị ảnh hưởng bởi thế giới xung quanh, và tất cả chúng ta đều muốn thay đổi mọi thứ theo những cách mà chúng ta nghĩ là tốt nhất, nhưng chừng nào tâm trí của chính chúng ta còn rối loạn, bị thúc đẩy bởi tham lam hay ác cảm, thì những nỗ lực của chúng ta sẽ luôn không đạt được kết quả như mong muốn.

Dọn sạch những mạng lưới của tham ái, sân hận và vô minh chính là công việc của con đường Phật giáo. Trong ngày lễ này, chúng ta tôn vinh bậc giác ngộ và niềm tin rằng chính chúng ta cũng có thể thực hiện công việc cần thiết để đạt được mục tiêu. Mong rằng tất cả chúng ta đều tinh tấn và hoan hỷ trong nỗ lực./.

https://www.buddhistdoor.net/features/buddhistdoor-view-reclaiming-the-spirit-of-vesak-in-a-chaotic-world/

 

 

 

THỜI GIAN: BERGSON, ĐỨC PHẬT VÀ SINH NHẬT BỊ QUÊN CỦA CHỒNG TÔI

 Temporal : Bergson, the Buddha, and My Husband’s Missing Birthday 

Tác giả: Linda Leaming
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

Namgay with the astrological chart related to his birth. Image courtesy of the author

***

Khi Namgay và tôi kết hôn 26 năm trước, chúng tôi đã có kế hoạch đến thăm Hoa Kỳ. Vì vậy anh ấy cần một hộ chiếu. Tôi ngồi cùng anh ấy để giúp điền các giấy tờ cần thiết. Chúng tôi làm khá suôn sẻ cho đến khi đến phần ngày sinh của anh ấy, vốn thực ra là câu hỏi ngay sau tên.

Namgay không biết sinh nhật của mình là khi nào.

Người đàn ông tôi kết hôn không biết ngày sinh của chính mình. Namgay nói rằng nó đã được viết ở đâu đó trên một tờ giấy, được một nhà chiêm tinh ghi lại khi anh ấy được sinh ra, ghi chi tiết tất cả những sự kiện quan trọng trong cuộc đời anh ấy và, có lẽ, cả khi anh ấy sẽ chết.

Liệu anh ấy có thể lấy tờ giấy không?

Anh ấy không nhớ nó ở đâu.

Điều này không phải là hiếm ở Bhutan. Nhiều người ở đây không biết chính xác họ được sinh ra khi nào. Họ không được sinh ra trong các bệnh viện nơi ngày tháng được ghi lại, đó là lý do tại sao rất nhiều người Bhutan tổ chức sinh nhật của họ vào ngày 1 tháng 1, thời điểm bắt đầu của lịch dương. Thực ra ở Bhutan có năm lễ đón năm mới lớn, gắn với lịch nông nghiệp và có lẽ là với các điểm chí, hoặc các ngày đó cũng có thể hoàn toàn ngẫu nhiên. Chúng diễn ra từ tháng 12 đến tháng 2 và tất cả, trừ ngày 1 tháng 1 theo lịch Gregorian, đều là các ngày lễ di động—những ngày lễ tôn giáo diễn ra vào một ngày khác nhau mỗi năm thay vì một ngày cố định trong lịch, giống như Lễ Phục Sinh, vốn thay đổi dựa trên lịch âm và luôn rơi vào Chủ nhật đầu tiên sau trăng tròn đầu tiên sau điểm xuân phân.

Ernest Hemingway đã thổi một đời sống thứ hai cho cụm từ này, khi đặt tên cuốn hồi ký về Paris những năm 1920 của ông là *A Moveable Feast* (Lễ Di Động). Khi nhắc đến Paris, ông muốn nói rằng bạn có thể mang theo ý niệm về nó đến bất cứ nơi đâu trong cuộc đời.

À, đó đúng là một sự lạc đề thật sự.

Tôi đề nghị rằng chúng tôi chỉ cần cho Namgay một ngày sinh mới. Hộ chiếu cần ngày sinh, và chúng tôi cần tiếp tục hồ sơ. Ngày đó tình cờ là 17 tháng 2, nên tôi đã ghi nó xuống. Và trong 26 năm tiếp theo, ngày 17 tháng 2 là ngày sinh của Namgay. Nó được ghi trong hộ chiếu của anh ấy, trên thẻ căn cước, và trong mọi giấy tờ khác mà anh ấy sở hữu. Chúng tôi tổ chức sinh nhật vào ngày đó.

Vài tuần trước, vào buổi sáng ngày 17 tháng 2, tôi đánh thức anh ấy bằng một câu vui vẻ “Chúc mừng sinh nhật!” Anh ấy mỉm cười. Chúng tôi uống cà phê. Đó là khởi đầu của một ngày sinh nhật hoàn toàn dễ chịu.

Sau đó ông ấy đi đến một chiếc hộp kim loại nhỏ ông giữ trong tủ và lục tìm. Ông lấy ra một tờ giấy được gấp lại. Đó là loại giấy Bhutan làm từ vỏ cây Daphne, đã cũ, mềm, phủ đầy những ký tự tượng hình thanh nhã của chữ Choki. Đó là những ghi chép của nhà chiêm tinh—tờ được viết khi Namgay ra đời; tờ mà ông đã không thể tìm thấy suốt 26 năm trước. Hay bất kỳ năm nào kể từ đó.

Ông nhìn nó một lúc rồi đưa nó ra trước mặt để tôi có thể thấy.

Sinh nhật của Namgay, hóa ra, là ngày 27 tháng 4. Không phải ngày 17 tháng 2. Chúng tôi đã tổ chức nhầm sinh nhật suốt 26 năm, mặc dù Namgay chỉ hơi quan tâm đến sự thật này. Tôi có rất nhiều câu hỏi, trong đó điều quan trọng nhất là tại sao anh ấy lại chờ lâu đến vậy? Tại sao năm nay? Tại sao bây giờ?

Đó là lúc tôi bắt đầu nghĩ về Bergson.

Nhà triết học người Pháp, Henri Bergson, viết vào thời điểm chuyển giao thế kỷ 20, đã đề xuất ý tưởng lớn của ông—ý tưởng đã giúp ông giành Giải Nobel Văn học năm 1927—về thời gian. Cụ thể, ông cho rằng chúng ta, những người hiện đại, đã hiểu sai nghiêm trọng về khái niệm thời gian.

Trong cuốn sách Time and Free Will (Thời Gian và Tự Do Ý Chí) của mình, Bergson đã phân biệt hai loại thời gian. Có thời gian đồng hồ: thời gian của lịch, hộ chiếu và sinh nhật, mà ông xem như một ẩn dụ không gian, thời gian được trải ra như một chiếc thước, được chia thành các đơn vị đo lường bằng nhau. Và sau đó là điều ông gọi là durée, hay thời lượng: thời gian như chúng ta thực sự trải nghiệm, từ bên trong.

Thời lượng không thể đo lường một cách chặt chẽ. Nó mang tính định tính, không phải định lượng. Nó chảy trong “những sắc thái của tồn tại.” Nó liên tục, linh hoạt, tích lũy; nó ít giống một chiếc thước đo hơn và giống một bản nhạc hơn, nơi mỗi nốt nhạc mang ký ức của tất cả những nốt trước đó và dự đoán tất cả những nốt sẽ đến. Bạn không thể bước ra ngoài thời lượng để đo nó mà không phá hủy chính thứ bạn đang cố đo. Một ngày sinh nhật, trong thời gian đồng hồ, là một điểm cố định. Trong thời lượng, nó là một giọt nước trong một dòng sông đang chảy.

Lập luận của Bergson là tư duy phương Tây đã trở nên quá say mê thời gian đồng hồ, với ý niệm về số lượng, đo lường, và ý tưởng rằng thời gian là thứ có thể được chia cắt và xác định rõ ràng, đến mức chúng ta đã đánh mất sự tiếp xúc với thời gian như nó thực sự được trải nghiệm. Chúng ta đã nhầm bản đồ với lãnh thổ.

Triết học Phật giáo đã đưa ra một phiên bản của lập luận này trong hơn 2.500 năm.

Khái niệm Phật giáo về anitya, tính vô thường, cho rằng không có gì là cố định, không có gì đứng yên, mọi thứ sinh khởi và tan biến trong một dòng trở thành liên tục. Cái mà chúng ta gọi là bản ngã không phải là một đối tượng ổn định di chuyển trong thời gian mà là một quá trình đang triển khai trong thời gian, từng khoảnh khắc một. Bản ngã được sinh ra vào một ngày nào đó trong tháng Tư hoặc tháng Hai (chúng ta vẫn đang xác định điều này), không phải là cùng một bản ngã đang uống cà phê sáng nay. Cả hai đều tồn tại trong dòng chảy và dòng chảy thì luôn chuyển động (hằng chuyển như bộc lưu).

Những quan niệm của Phật giáo Tây Tạng về thời gian còn đi xa hơn. Thời gian là tuần hoàn, không phải tuyến tính. Nó xoắn ốc. Nó tự gấp lại chính nó. Lịch Bhutan, với chín tháng cũng như năm năm mới theo vùng của chúng ta, và việc các nhà chiêm tinh của họ vẽ nên hình dạng của một đời người tại thời điểm sinh ra, không phải là những nỗ lực thất bại nhằm tuân theo lịch Gregorian. Đó là một mối quan hệ hoàn toàn khác với thời gian, và là mối quan hệ quan tâm nhiều hơn đến chất lượng và tính chất của một khoảnh khắc hơn là các tọa độ của nó.

Giấy của một nhà chiêm tinh và một tờ đơn xin hộ chiếu không khác nhau là mấy—cả hai đều là những nỗ lực nhằm cố định một đời người trên trang giấy. Chỉ có một cái là đẹp hơn và mang rủi ro cao hơn.

Về phần mình, Namgay không thực sự bận tâm đến bất kỳ điều nào trong số này. Anh là một Phật tử, một người Bhutan, và một nghệ sĩ, vì vậy anh luôn có một mối quan hệ rất dễ dàng với thời gian. Anh không xem ngày sinh của mình như một mốc cố định phải được xác định chính xác và kỷ niệm hàng năm. Tôi nghĩ anh trải nghiệm nó theo cách mà Bergson hẳn đã muốn tất cả chúng ta trải nghiệm thời gian: như một thứ chảy qua và bao quanh chúng ta, chứ không phải một thứ mà chúng ta đứng trên đó.

Tờ giấy của nhà chiêm tinh lại được đặt trở vào trong chiếc hộp kim loại. Chúng ta có thể tổ chức sinh nhật của Namgay vào tháng Tư, hoặc bất cứ khi nào chúng ta rảnh để chuyển ngày trong lịch Bhutan sang lịch Gregorian, hoặc chúng ta cũng có thể chỉ để nguyên vào tháng Hai. Con gái chúng tôi Kinlay đã lên tiếng, cho rằng điều đó không công bằng. Cô bé nói rằng chúng ta phải giữ ngày 17 tháng Hai vì anh ấy không thể được ăn mừng hai lần.

Thói quen cũ cố định những ý niệm của chúng ta theo thời gian. Đáng để dừng lại, ít nhất trong khoảng thời gian cần để đọc đoạn này, để suy ngẫm về chất lượng hơn là số lượng. Hai mươi sáu năm là một khoảng thời gian dài. Sinh nhật sai giờ đây có thời lượng riêng của nó. Nó đã tích lũy. Nó đã trở thành, theo cách riêng của nó, có thật và, dám nói rằng, một bữa tiệc có thể di chuyển./.

https://www.buddhistdoor.net/features/temporal-rules-bergson-the-buddha-and-my-husbands-missing-birthday/

 

CHƯƠNG 11: ĐẠT ĐƯỢC KẾT QUẢ

Nguyên Tác: Chapter 11: Attaining The Result
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

TÍNH KHÔNG CỦA MỌI HIỆN TƯỢNG

Hãy quay trở lại với văn bản của Bát Nhã Tâm Kinh:

Vì vậy, này Xá Lợi Phất, trong tính Không không có sắc, không có thọ, không có tưởng, không có hành, và không có thức. Không có mắt, không có tai, không có mũi, không có lưỡi, không có thân, và không có ý. Không có hình sắc, không có âm thanh, không có mùi, không có vị, không có xúc chạm, và không có các đối tượng của tâm. Không có giới của mắt, và cũng không có các giới khác cho đến không có giới của ý, kể cả không có giới của ý thức.

Câu đầu tiên ở đây khẳng định lại tính Không của ngũ uẩn, trong khi câu tiếp theo mở rộng tính Không này đến sáu căn — năm giác quan và ý căn. Câu kế tiếp tiếp tục mở rộng tính Không đến các đối tượng bên ngoài — tức sáu trần gồm sắc, thanh, hương, vị, xúc và các pháp (đối tượng của tâm). Câu cuối cùng còn mở rộng hơn nữa — đến tính Không của mười tám giới, và kết lại với việc “không có giới của ý thức.”

Tất cả mọi sự vật và hiện tượng, kể cả các pháp vô vi như không gian, đều được bao hàm trong những phạm trù này; do đó, mọi pháp đều không có tự tính (tồn tại cố hữu nội tại).

Sau đó, bản văn tiếp tục:

“Không có vô minh, không có sự diệt tận của vô minh, và cứ như vậy cho đến không có già và chết, cũng không có sự diệt tận của già và chết.”

Đây là sự phủ định mang tính tổng quát đối với mười hai chi phần của thuyết Duyên khởi, theo trình tự vận hành của chúng trong chuỗi tồn tại của một chúng sinh chưa giác ngộ. Mặc dù chỉ có hai chi phần được nêu cụ thể, nhưng cụm từ “và cứ như vậy” hàm ý phủ định toàn bộ mười hai chi: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, và lão tử.

Sự phủ định mười hai chi phần này mô tả tiến trình đạt đến Niết-bàn. Mặc dù cả tiến trình tái sinh trong vòng luân hồi và tiến trình giải thoát khỏi nó đều tồn tại trên bình diện quy ước, nhưng chúng không tồn tại trên bình diện tối hậu; vì vậy chúng được phủ định ở đây.

Bản văn tiếp tục:

Tương tự như vậy, không có khổ, không có tập, không có diệt, cũng không có đạo; không có trí tuệ, không có chứng đắc, và thậm chí cũng không có cả không-chứng-đắc.

Đoạn này bắt đầu bằng sự phủ định — một lần nữa từ quan điểm của việc chứng ngộ trọn vẹn tính Không — đối với lần chuyển Pháp luân thứ nhất, tức Tứ diệu đế: chân lý về khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, và con đường đưa đến sự diệt khổ. Như vậy, sự tu tập thiền định cũng bị phủ định.

Tiếp theo, kết quả của sự tu tập này cũng bị phủ định — “không có trí tuệ, không có chứng đắc” — bằng cách khẳng định tính Không của kinh nghiệm chủ thể. Cuối cùng, ngay cả sự phủ định này cũng lại bị phủ định — “không có cả không-chứng-đắc”. Ngay cả trạng thái sáng tỏ phát sinh từ sự thấu triệt hoàn toàn Bát Nhã Ba La Mật Đa cũng tự thân không có tự tính.

Tất cả những phẩm tính của tâm của một người đã đạt đến Niết-bàn hoặc chứng đắc các năng lực siêu việt của một vị Phật — tất cả đều là Không và đều được phủ định ở đây.

NIẾT-BÀN

Bản văn tiếp tục:

“Vì vậy, này Xá Lợi Phất, do các vị Bồ-tát không có gì để chứng đắc, nên nương tựa vào Bát Nhã Ba La Mật Đa và an trụ trong đó. Vì trong tâm không còn chướng ngại, nên không có sợ hãi, và do vượt qua hoàn toàn mọi sai lầm, các vị sẽ đạt đến cứu cánh của Niết-bàn.”

Trong bối cảnh của Bát Nhã Tâm Kinh, chúng ta hiểu Niết-bàn là bản tính tối hậu của tâm, ở giai đoạn mà tâm đã hoàn toàn được thanh tịnh khỏi mọi phiền não. Như đã thấy trước đó, chính vì tâm vốn thanh tịnh bẩm sinh — tức là có Phật tánh — nên khi loại bỏ các chướng ngại che lấp sự sáng tỏ, giác ngộ sẽ hiển lộ; do đó, tính Không của tâm được xem là nền tảng của Niết-bàn, tức “Niết-bàn tự nhiên” của nó. Khi một cá nhân trải qua tiến trình thanh lọc tâm bằng cách áp dụng các phương thuốc đối trị đối với các phiền não, theo thời gian, tâm sẽ trở nên hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả những chướng ngại này.

Tính Không của tâm không nhiễm ô này chính là Niết-bàn chân thật, hay sự giải thoát. Vì vậy, một người chỉ có thể đạt được giải thoát — Niết-bàn đích thực — thông qua việc hiện thực hóa bản tính tối hậu của tâm trong trạng thái hoàn toàn viên mãn và không còn phiền não.

Như Long Thọ giải thích trong Căn Bản Trung Luận, tính Không vì thế vừa là phương tiện để loại trừ các phiền não, vừa là trạng thái kết quả mà người ta đạt đến sau khi đã loại trừ chúng. Long Thọ viết:

“Thông qua sự đoạn diệt của nghiệp và các phiền não, người ta được giải thoát. Nghiệp, phiền não và sự khái niệm hóa đều sinh khởi từ sự hý luận (sự phóng diễn, phân biệt), và chính nhờ tính Không mà mọi hý luận được chấm dứt.”²⁷

Vì tất cả các phương diện của con đường dẫn đến giác ngộ — năng lực bẩm sinh để đạt giác ngộ thông qua con đường, bản thân con đường, và kết quả của con đường giác ngộ — đều không có tự tính cố hữu, nên tất cả đều mang “Niết-bàn tự nhiên”.

Thông qua việc tu tập tuệ giác về “Niết-bàn tự nhiên” này, người hành giả có thể đoạn trừ và vượt qua khổ đau phát sinh từ sự nhận thức sai lầm về sự vật và hiện tượng, tức là từ vô minh căn bản. Không chỉ khổ đau được loại bỏ, mà cả khuynh hướng chấp ngã của vô minh và các dấu ấn do nghiệp vô minh trong quá khứ để lại cũng có thể được đoạn tận.

Như vậy, người ta có thể hoàn toàn loại bỏ vô minh trong hiện tại, các dấu ấn của nó trong quá khứ, và khuynh hướng dẫn đến vô minh trong tương lai. Vượt thoát hoàn toàn mọi vô minh, bản kinh cho chúng ta biết rằng hành giả sẽ tự nhiên không còn sợ hãi, và an trú trong Niết-bàn vô trụ tối hậu của một vị Phật.

Tất cả chư Phật trong ba thời (quá khứ, hiện tại và vị lai) cũng đều đã đạt được sự giác ngộ viên mãn, vô thượng, chánh đẳng chánh giác, nhờ nương vào Bát Nhã Ba La Mật Đa thâm sâu này.

Ở đây, trong cụm “tất cả chư Phật trong ba thời”, thuật ngữ “Phật” thật ra được dùng để chỉ các Bồ-tát ở cấp độ cao nhất của sự chứng ngộ tâm linh, ngay trước khi thành Phật; cấp độ này được gọi là “Phật địa”.

Một Bồ-tát ở cấp độ này, nhờ an trú nhất tâm trong một trạng thái thiền định gọi là “định Kim cang” (adamantine meditative absorption), sẽ có được sự tương tự với tất cả các phẩm tính giác ngộ của một vị Phật. Bằng cách an trú trong định này, vị Bồ-tát ấy, nương vào Bát Nhã Ba La Mật Đa, sẽ đạt đến sự giác ngộ tối hậu của một vị Phật.

THẦN CHÚ CỦA BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

Cho đến đây, Bát Nhã Tâm Kinh được xem là phần giải thích về tính Không dành cho những hành giả có căn cơ trung bình. Sau đó, bản kinh trình bày một cách cô đọng giáo nghĩa về tính Không dưới dạng một thần chú, dành cho những người có căn cơ thượng thừa. Bản văn viết:

Vì vậy, cần biết rằng thần chú của Bát Nhã Ba La Mật Đa — thần chú của đại trí tuệ, thần chú vô thượng, thần chú sánh ngang với điều không gì sánh bằng, thần chú có khả năng dập tắt mọi khổ đau — là chân thật vì nó không hư dối.

Bát Nhã Ba La Mật Đa tự thân được gọi ở đây là một “thần chú”. Ý nghĩa từ nguyên của “mantra” là “bảo hộ tâm”.

Do đó, thông qua việc chứng đạt Bát Nhã Ba La Mật Đa, tâm của hành giả sẽ được bảo vệ hoàn toàn khỏi những nhận thức sai lầm, khỏi các phiền não phát sinh từ những nhận thức sai lầm ấy, và khỏi khổ đau do các phiền não tạo ra.

Bát Nhã Ba La Mật Đa được gọi là “thần chú của đại trí tuệ” vì khi thấu hiểu trọn vẹn ý nghĩa của nó, ba độc là tham ái, sân hận và vô minh sẽ được loại trừ. Nó được gọi là “thần chú vô thượng” vì không có phương pháp nào cao hơn Bát Nhã Ba La Mật Đa trong việc cứu thoát con người khỏi hai cực đoan là luân hồi sinh tử và sự an lạc tách biệt của Niết-bàn cá nhân. Nó được gọi là “thần chú ngang bằng với điều không gì sánh bằng” vì trạng thái giác ngộ của Phật là không gì sánh bằng, và nhờ sự chứng ngộ sâu xa của thần chú này, hành giả đạt được trạng thái tương đồng với cảnh giới ấy.

Cuối cùng, Bát Nhã Ba La Mật Đa được biết đến như “thần chú dập tắt mọi khổ đau” vì nó dập tắt các khổ đau hiện hành và đồng thời loại bỏ mọi khuynh hướng dẫn đến khổ đau trong tương lai.

Bát Nhã Ba La Mật Đa là chân lý tối hậu, do đó có thể nói “nó là chân thật”. Trong phạm vi chân lý tối hậu, không có sự sai biệt như trong thực tại quy ước giữa hiện tướng và thực tại, vì vậy chân lý tối hậu hiển lộ này là “không hư dối”.

Tính không hư dối này cũng hàm ý rằng, thông qua việc hiện thực hóa thần chú này, Bát Nhã Ba La Mật Đa có thể đưa hành giả đến sự giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau và các nguyên nhân của khổ đau. Từ phương diện này, cũng có thể nói rằng nó là chân lý.

Thần chú của Bát Nhã Ba La Mật Đa được tuyên thuyết như sau:

“Tadyatha, gate gate, paragate, parasamgate, bodhi svaha!”

“Này Xá Lợi Phất, các vị Bồ-tát, những bậc đại sĩ, nên tu học trong Bát Nhã Ba La Mật Đa theo cách này.”

Trong tiếng Phạn, “tadyatha” nghĩa đen là “như vậy” hoặc “đúng như thế”, dùng để mở đầu cho phần tiếp theo; “gaté gate” nghĩa là “đi, đi”; “paragaté” là “đi qua bờ bên kia”; “parasamgaté” là “đi hoàn toàn sang bờ bên kia”; và “bodhi svaha” có thể hiểu là “an trụ vững chắc trong nền tảng của giác ngộ”.

Vì vậy, toàn bộ thần chú có thể được dịch là: “Đi, đi, đi qua bờ bên kia, đi hoàn toàn sang bờ bên kia, an trụ trong nền tảng của giác ngộ.”

Ta cũng có thể hiểu thần chú này theo nghĩa ẩn dụ là “Hãy sang bờ bên kia”, tức là từ bỏ bờ bên này của luân hồi — trạng thái tồn tại chưa giác ngộ, nơi chúng ta đã nương tựa từ vô thủy — để vượt sang bờ bên kia của Niết-bàn tối hậu và sự giải thoát hoàn toàn.

NGHĨA ẨN TÀNG CỦA BÁT NHÃ TÂM KINH

Thần chú chứa đựng ý nghĩa ẩn tàng, hay nghĩa thâm sâu, của Bát Nhã Tâm Kinh, cho thấy cách hiểu về tính Không liên hệ như thế nào với năm giai đoạn của con đường dẫn đến Phật quả. Trong thần chú này, “đi” lần thứ nhất có thể hiểu là lời khuyến tấn bước vào con đường tích lũy công đức; “đi” lần thứ hai là khuyến tấn bước vào giai đoạn chuẩn bị tâm thức để quán chiếu sâu về tính Không. “Đi qua bờ bên kia” chỉ con đường kiến đạo — sự trực nhận không qua trung gian về tính Không. Hành giả khi thấy như vậy trở thành một bậc Thánh giả (arya, bậc thánh). “Đi hoàn toàn sang bờ bên kia” chỉ con đường tu tập (gom trong tiếng Tây Tạng, nghĩa là “sự làm quen”), trong đó hành giả ngày càng thâm nhập và thuần thục với tính Không qua thực hành liên tục. Phần cuối của thần chú, “bodhi svaha”, là lời khuyến tấn để an lập vững chắc trong nền tảng của giác ngộ, tức là bước vào Niết-bàn tối hậu.

Chúng ta có thể liên hệ năm giai đoạn trên con đường thành Phật — tích lũy, chuẩn bị, kiến đạo, tu đạo và vô học — với các phần khác nhau trong nội dung chính của Bát Nhã Tâm Kinh. Phần trình bày bốn câu về tính Không ở đoạn đầu kinh — “sắc tức là không, không tức là sắc; không không khác sắc, sắc cũng không khác không” — trình bày cách thực hành tính Không ở hai giai đoạn đầu: tích lũy và chuẩn bị. Phần nói về tính Không của tám phương diện hiện tượng — “tất cả các pháp đều là không, không có tự tính,” v.v. — trình bày cách phát sinh tuệ giác về tính Không ở giai đoạn kiến đạo. Câu “không có vô minh, không có sự diệt của vô minh,” v.v. giải thích phương pháp thực hành tính Không ở giai đoạn tu đạo.

Phần tiếp theo, “Vì vậy, này Xá Lợi Phất, do các vị Bồ-tát không có gì để chứng đắc, nên nương tựa vào Bát Nhã Ba La Mật Đa và an trụ trong đó,” giải thích sự thực hành tính Không ở cấp độ cuối cùng của Bồ-tát đạo, nơi vị Bồ-tát an trú trong định kim cang.

Sự chuyển tiếp thực sự từ giai đoạn này sang giai đoạn khác diễn ra khi hành giả an trú trong trạng thái quân bình thiền định. Ở giai đoạn đầu, tức khi hành giả đang ở con đường tích lũy, sự hiểu biết về tính Không chủ yếu đến từ sự hiểu biết mang tính trí tuệ về tính Không và bản chất của các hiện tượng. Những hành giả Bồ-tát có trí tuệ sắc bén có thể đạt được sự hiểu biết đáng kể về tính Không trước khi phát khởi tâm Bồ-đề; trong khi những người ít thiên về tư duy phân tích hơn có thể trước hết phát triển nguyện vọng giải thoát tất cả chúng sinh. Dù theo cách nào, sự hiểu biết sâu sắc về tính Không sẽ ảnh hưởng mạnh mẽ đến các phương diện thực hành khác, củng cố và bổ trợ cho chúng. Một sự hiểu biết sâu về tính Không có thể dẫn đến tâm xả ly mạnh mẽ, tức là mong muốn tự giải thoát khỏi khổ đau của luân hồi, và đồng thời cũng có thể trở thành nền tảng để phát triển lòng từ bi mạnh mẽ đối với tất cả chúng sinh.

Ở giai đoạn tích lũy, sự chứng ngộ về tính Không chủ yếu được hình thành từ việc học hỏi, suy tư và hiểu biết mang tính trí tuệ; và thông qua thiền quán về những gì đã học, sự hiểu biết ấy trở nên ngày càng sâu sắc hơn, cho đến khi cuối cùng đạt được sự sáng rõ hoàn toàn của tuệ giác. Tại thời điểm này, hành giả bước vào giai đoạn chuẩn bị. Ở đây, tuệ giác về tính Không của cá nhân, tuy chưa phải là trực nhận trực tiếp, nhưng không còn mang tính trí thức hay khái niệm nữa, mà trở thành kinh nghiệm trực tiếp mang tính trải nghiệm.

Trong giai đoạn chuẩn bị, sự hiểu biết về tính Không trở nên ngày càng sâu sắc, vi tế và rõ ràng hơn. Việc sử dụng khái niệm trong thiền quán dần dần suy giảm. Khi tất cả các nhận thức nhị nguyên về chủ thể và đối tượng, về thực tại quy ước, và về tự tính cố hữu được loại bỏ, hành giả bước vào con đường kiến đạo. Ở giai đoạn này, không còn sự phân tích giữa chủ thể và đối tượng; giống như kinh nghiệm chủ quan và đối tượng của nó hòa nhập làm một, như nước đổ vào nước, và sự thiền quán về tính Không trở nên trực tiếp, không qua trung gian.

Khi kinh nghiệm trực tiếp về tính Không ngày càng sâu sắc, hành giả từng bước đối trị các phiền não trong giai đoạn tu tập, hay còn gọi là giai đoạn thuần thục. Trong giai đoạn này, hành giả tiến qua cái gọi là bảy địa Bồ-tát bất tịnh. Chúng được gọi là “bất tịnh” vì các phiền não chưa được đoạn tận hoàn toàn cho đến địa thứ tám.

Ở địa thứ tám, thứ chín và thứ mười, hành giả còn tiếp tục đoạn trừ cả những khuynh hướng vi tế và các dấu ấn còn sót lại của phiền não. Cuối cùng, khi hành giả loại bỏ được chướng ngại ngăn cản việc đồng thời nhận thức cả chân lý tối hậu và chân lý quy ước trong một khoảnh khắc nhận thức duy nhất, thì trí tuệ toàn tri của một vị Phật sẽ hiển lộ.

TẤT CẢ HÃY HỶ HOAN

Việc tụng niệm thần chú của trí tuệ viên mãn khép lại câu trả lời của Quán Tự Tại Bồ Tát đối với câu hỏi của Xá Lợi Phất ở phần mở đầu của Bát Nhã Tâm Kinh. Cho đến thời điểm này, chúng ta đã bàn về phần kinh văn mang tính linh cảm (khải thị), và từ đây trở đi, chúng ta sẽ nói về phần biểu đạt của sự hoan hỷ, thuộc loại kinh văn được thuyết giảng, tức những lời dạy do chính Đức Phật nói ra.

“Khi ấy, Thế Tôn xuất khỏi trạng thái thiền định sâu xa ấy và tán thán Thánh Quán Tự Tại Bồ Tát, vị Bồ Tát, bậc Đại sĩ, rằng: “Thật là tuyệt diệu! Thật là tuyệt diệu!”

“Này thiện nam tử cao quý, đúng là như vậy; nên là như vậy. Người ta phải thực hành trí tuệ ba-la-mật sâu xa đúng như ông đã khai thị. Vì khi ấy, ngay cả các Như Lai cũng sẽ hoan hỷ.”

Cho đến thời điểm này, Đức Phật đã an trú sâu trong trạng thái thiền định về sự hiển lộ của cái thâm sâu. Không hề có bất kỳ ý hướng chủ động nào từ phía Ngài, Đức Phật đã khơi dậy để Quán Tự Tại Bồ Tát và Xá Lợi Phất tham gia vào cuộc đối thoại vừa nêu. Khi cuộc đối thoại của họ kết thúc, Đức Phật tán thán và xác nhận sự biểu đạt của Quán Tự Tại. Sự xác nhận này cho thấy rằng trạng thái thiền định của Đức Phật thực chất là sự hòa hợp giữa hai phương diện: sự an trụ sâu xa trong thiền định về tánh Không—chân lý tối hậu—và sự tỉnh giác trọn vẹn đối với thế giới hiện tượng đang liên tục vận hành—chân lý quy ước. Sự nhận biết đồng thời này là một phẩm chất đặc thù của tâm trí một vị Phật.

Bát Nhã Tâm Kinh kết thúc như sau:

Khi Thế Tôn nói những lời ấy, Tôn giả Xá Lợi Phất, Thánh Quán Tự Tại Bồ Tát, bậc Đại sĩ, cùng toàn thể đại chúng, bao gồm các cõi trời, loài người, a-tu-la và càn-thát-bà, tất cả đều hoan hỷ và tán thán những gì Thế Tôn đã thuyết giảng.

Khi chúng ta đọc và nỗ lực thấu hiểu trọn vẹn chiều sâu ý nghĩa của một bản kinh như thế này, chúng ta có thể bắt đầu cảm nhận được những tình cảm sâu xa được thể hiện trong các lời đảnh lễ Đức Phật. Từ những tầng sâu thẳm nhất của sự chứng ngộ, Tông-khách-ba (Tsongkhapa), vị hành giả và học giả vĩ đại thế kỷ XIV, đã viết những dòng sau, bày tỏ lòng ngưỡng mộ chân thành và sự tri ân vô hạn đối với giáo pháp của Đức Phật về chân lý thâm sâu của tính Không:

Và tuy vậy, khi con suy ngẫm về lời dạy của Ngài, một ý nghĩ khởi lên trong con:
“À, vị đạo sư này, được bao quanh bởi hào quang ánh sáng và rực rỡ với các tướng tốt lớn và nhỏ, đã thuyết giảng như thế bằng âm thanh phạm âm hoàn hảo của Ngài.”

Ôi Đức Phật, hình ảnh Ngài phản chiếu trong tâm con mang lại sự an ủi cho trái tim mệt mỏi của con, như ánh trăng mát dịu rưới xuống cho kẻ đang bị thiêu đốt bởi nóng bức.²⁸./.

***