CHƯƠNG 10: DIỆU DỤNG CỦA PHẬT (PHẬT HẠNH)

BẢO TÁNH LUẬN

Nguyên tác: Chapter 10 Buddha activity
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Phật Hạnh (Hoạt động của Đức Phật)

[280] Chương này phân định rõ hai phương diện của Phật hạnh: Vô công dụng hạnh (Phật hạnh tự nhiên nhi nhiên, không cần tác ý) và Bất đoạn tận hạnh (Phật hạnh tương tục, chẳng khi nào ngắt quãng). Chư Phật luôn hành hoạt một cách tự tại, không gượng ép. Các Ngài thấu triệt tường tận căn cơ của chúng sinh, hiểu rõ tâm tính, tập khí ưu trội cũng như những nguyện vọng sâu kín của từng hữu tình. Chính nhờ sự minh định về chủng tính và căn tánh này, các Ngài luôn biết cách vận dụng những phương tiện thiện xảo phù hợp nhất để giáo hóa và dẫn dắt.

• Thân giáo (Thị hiện oai nghi): Với những người dễ cảm ứng trước thân hành, chư Phật sẽ thị hiện phong thái tự tại, an nhiên và vô cùng điềm tĩnh. Khi chiêm bái đức tướng thanh tịnh ấy, lòng tin nơi họ sẽ nảy nở, dẫn dắt họ bước vào cửa đạo.

• Thần biến (Thị hiện thần thông): Với những người vốn bị thu phục bởi sự siêu việt, chư Phật sẽ thị hiện các phép mầu nhiệm để nhiếp phục tâm ý họ.

• Khẩu giáo (Thuyết pháp): Với những người có duyên với giáo lý, chư Phật sẽ trực tiếp thuyết giảng diệu pháp để khai mở trí tuệ.

Chư Phật còn thấu suốt tiến trình tâm linh của mỗi người: ai đã sẵn sàng cho các cấp độ tu tập cao hơn, và ai đã hội đủ nhân duyên để đạt đến giải thoát rốt ráo. Từ đó, Ngài an trí họ vào đúng đạo lộ tương ứng với năng lực và sở nguyện của mỗi người.

Tri thời tiết: Chư Phật thấu suốt tường tận thời điểm và xứ sở mà sự hiện diện của các Ngài là cần thiết. Vô tác: Sự thấu thị này diễn ra một cách tự nhiên, lìa bỏ mọi sự tính toán hay phân biệt của ý thức hệ. Các Ngài ứng hiện một cách vô công dụng hạnh (không nỗ lực) ngay đúng khoảnh khắc tương ứng, bằng những phương thức hoàn hảo và khế hợp tuyệt đối với nhu cầu của chúng sinh - Khế lý khế cơ.

[281] Hoạt động của chư Phật là không ngừng nghỉ. Phẩm tính của chư Phật là sự tổng hợp của mọi thiện đức đạt được qua thiền định, và các con đường khác nhau của chư Phật giống như một đại dương chứa đầy châu báu.

Chư Phật cũng được ví như mặt trời. Các Ngài đã viên mãn hai sự tích lũy công đức và trí tuệ; điều này được so sánh với mặt trời, bởi vì rau cỏ, cây cối và muôn loài đều cần ánh sáng mặt trời để sinh trưởng. Cũng vậy, nhờ ánh sáng hoàn hảo từ hai sự tích lũy của chư Phật, tất cả chúng sinh đều có thể được dẫn dắt đến sự trưởng thành tâm linh.

Cuối cùng, chư Phật được ví như hư không, vì các Ngài không có khởi đầu, không có trung gian và không có kết thúc; các Ngài sâu thẳm và rộng lớn bởi đã chứng đạt trọn vẹn mọi thừa (yana).

Ba ví dụ này cho thấy điều gì làm nên một vị Phật. Các Ngài thấy được hạt giống Phật tánh trong tâm của tất cả chúng sinh, và các Ngài thấy rằng không có sự khác biệt giữa chúng sinh đang ở cảnh giới cao hay thấp. Các Ngài cũng thấy rằng không có sự khác biệt giữa người đang thực hành con đường tu tập hay không; hạt giống ấy hiện hữu nơi mọi chúng sinh mà không hề phân biệt.

Kho tàng này hiện đang bị che phủ bởi những ô nhiễm, nhưng các Ngài biết cách khai mở nó khỏi lớp vỏ bao bọc. Những đám mây chướng ngại có thể được xua tan bởi lòng từ bi của chư Phật, giống như cơn gió thổi tan mọi đám mây che khuất mặt trời. Chi tiết hơn:

[282] Phật hạnh là tự nhiên, không dụng công (vô công dụng hạnh), bởi nhờ Thế tục trí (tận sở hữu trí- tri thức về sự đa dạng), các Ngài không cần phải suy tính rằng: “Ta đang làm việc này cho ai?” hay “Ta nên thực hiện việc này bằng cách nào?”. Các Ngài tự khắc biết rõ đối tượng cần giáo hóa và phương tiện cần vận dụng để hành động.

Thông qua Thắng nghĩa trí (như sở hữu trí - tri thức về bản chất như thị), các Ngài thấu triệt rằng vạn pháp là không hữu, không sinh, và không có thực thể tự tính. Do đó, khi hành động, các Ngài không bao giờ do dự hay phân vân liệu mọi thứ có thật hay không.

Nhờ thấu triệt chân không, các Ngài biết chính xác cách thức cần hành động. Theo cách đó, Phật hạnh diễn ra một cách tự nhiên, lìa mọi vọng tưởng, đồng thời lại đáp ứng chính xác nhu cầu của chúng sinh mà các Ngài đang cứu độ.

[285] Có sáu điểm mô tả hoạt động không ngừng của Đức Phật:
1. Giải thoát — hay sự tự do dứt khoát khỏi luân hồi (samsara).
2. Đạt được tự do nhờ hai sự tích lũy (phước đức và trí tuệ).
3. Thành quả của sự tự do này — tức là sự thành tựu Phật quả.
4. Tất cả chúng sinh đều có thể đạt được thành quả ấy.
5. Sự thành tựu thành quả đó (nhấn mạnh tiến trình đạt đến giác ngộ).
6. Tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, nhưng họ không thể nhận ra vì Phật tánh bị che phủ bởi các chướng ngại; và cuối cùng là sự loại bỏ những chướng ngại này.

Nói chi tiết hơn:

[286]
• Thứ nhất, thông qua hoạt động của chư Phật, các Ngài giúp tất cả chúng sinh bước vào con đường tu tập, giải thoát họ khỏi luân hồi (samsara). Nhờ hoạt động giác ngộ ấy, một chúng sinh sẽ đạt đến địa vị Bồ-tát thứ nhất, rồi thứ hai, và tiếp tục như vậy cho đến khi vượt thoát khỏi luân hồi.
• Thứ hai, tự do được đạt tới bằng cách bước vào con đường Bồ-tát và thực hành hai sự tích lũy: phước đức (đức hạnh) và trí tuệ (tuệ giác).
• Thứ ba, thành quả của những chúng sinh đã an trụ ở các địa vị Bồ-tát khác nhau chính là trạng thái của một vị Phật.
• Thứ tư, khi chúng sinh nỗ lực tiến bộ qua các địa vị Bồ-tát, họ sẽ đối diện với các chướng ngại về nhận thức và cảm xúc, cũng như những dấu ấn tiềm thức do nghiệp để lại.
• Thứ năm, mọi chướng ngại đều được đoạn trừ khi giác ngộ viên mãn được thành tựu.
• Thứ sáu, đại bi của chư Phật cung cấp đầy đủ mọi điều kiện cần thiết để phá trừ những chướng ngại ấy.

[287]
Sáu điểm này được minh họa bằng sáu ẩn dụ.
1• Ba loại tự do đạt được nhờ sự làm chủ mười địa Bồ-tát được ví như đại dương.
2• Việc thực hành hai sự tích lũy (phước đức và trí tuệ) được tượng trưng bằng mặt trời.
3• Sự thành tựu Phật quả được biểu trưng bằng không gian (hư không), và 4. tất cả chúng sinh có thể đạt được thành tựu ấy được ví như kho tàng.
5• Các loại chướng ngại khác nhau được tượng trưng bằng mây.
6. Sáu ví dụ bổ trợ cho nhau để làm rõ lộ trình giác ngộ.

[288] Lý do sử dụng những ví dụ so sánh này như sau: Mười địa trong lộ trình Bồ-tát được biểu trưng bằng (thứ nhất) hình ảnh đại dương, bởi vì khi chúng sinh tiến vào các địa tiếp nối nhau trên con đường này, họ được phú cho vô số công đức (phẩm tính) giống như những viên ngọc quý. Trạng thái của một vị Bồ-tát ở địa thứ mười (Thập địa) được ví với một đại dương bao la, vì đại dương chứa đựng rất nhiều loại ngọc báu tuyệt diệu; những ngọc báu này được so sánh với các phẩm tính về thiền định, các năng lực ghi nhớ hoàn hảo (đà-la-ni), nhận thức trực giác, và những năng lực tương tự mà một vị Bồ-tát ở cấp độ này sở hữu.

Nhị tư lương (hai sự tích lũy) được biểu trưng bằng (thứ hai) hình ảnh mặt trời, bởi vì nếu không có mặt trời thì sẽ không có hơi ấm và không sinh vật nào có thể tăng trưởng; do đó, các điều kiện cho sự sống sẽ khiếm khuyết. Tương tự như vậy, nhị tư lương giống như mặt trời ở chỗ chúng là hai yếu tố thiết yếu cần thiết để đạt được giải thoát.

Thứ ba, sự giác ngộ được ví như hư không (không gian) bởi vì nó không có điểm bắt đầu, điểm giữa hay điểm kết thúc; do đó người ta không thể nói hư không là cái này hay cái kia, vì hư không không có sự tồn tại hữu hình (đặc kiến). Phật quả cũng tương tự như vậy: vô cùng bao la, vô cùng thâm diệu và không thể dùng bất cứ cách nào để mô tả vẹn toàn.

Việc sở hữu Phật tánh được ví như (thứ tư) một kho báu chôn vùi trong lòng đất, bởi vì một kho báu có thể cung cấp mọi nhu cầu vật chất cho con người. Nhưng nếu nó bị đất đá vùi lấp, nó chỉ tồn tại ở dạng "tiềm năng". Tuy nhiên, nếu một người nỗ lực đào kho báu đó lên khỏi mặt đất, người đó có thể có được mọi thứ mình mong muốn.

Tương tự như vậy, Phật tánh luôn hiện hữu bên trong tất cả chúng sinh nhưng lại bị che phủ bởi các phiền não (nhiễm ô). Nếu một người loại bỏ được tất cả những phiền não đó bằng sự nỗ lực tích lũy nhị tư lương (phước đức và trí tuệ), người đó cuối cùng có thể chứng đắc Phật quả.

[290] Trong ví dụ thứ năm, các chướng ngại (phiền não chướng) được ví như những tầng mây. Mây xuất hiện trên bầu trời và đôi khi che khuất ánh mặt trời, nhưng chúng không phải là một phần bản chất của bầu trời hay mặt trời. Chúng chỉ là những hiện tượng nhất thời và có thể bị xua tan. Khi mây che phủ, ta không thể cảm nhận được ánh nắng; nhưng khi mây tan đi, mặt trời lại hiện ra với vẻ thanh tịnh nguyên sơ. Tương tự như vậy, có những tạp nhiễm nhất thời đang che lấp Phật tánh của chúng ta, nhưng chúng có thể bị loại bỏ vì chúng không phải là một phần vốn có trong tinh túy Phật tính đó.

Ví dụ thứ sáu so sánh lòng đại bi của chư Phật với một luồng gió lớn. Chừng nào mây còn che khuất mặt trời, ánh sáng không thể chiếu soi. Chừng nào tạp nhiễm còn hiện hữu, chúng sinh không thể đạt được giải thoát. Họ cần đến lòng từ bi của Đức Phật để loại bỏ những tạp nhiễm đang che màn chân tính của mình; lòng từ bi này giống như một luồng gió mạnh, thổi quét sạch mọi tạp nhiễm của chúng sinh.

[291] Hoạt động của chư Phật có tính chất không gián đoạn, bởi ngay từ thuở ban đầu, các Ngài đã phát nguyện đạt đến Phật quả vì lợi ích của tất cả chúng sinh. Thứ hai, chư Phật thấy được sự tương đồng giữa mình và các chúng sinh khác, và hiểu rằng nếu các Ngài có thể thành tựu Phật quả, thì mọi chúng sinh cũng đều có thể trở thành một vị Phật. Lý do thứ ba cho sự không gián đoạn này là số lượng chúng sinh là vô hạn, và chư Phật sẽ không bao giờ ngừng hành động để giúp đỡ họ cho đến khi luân hồi chấm dứt. Vì vậy, chừng nào vẫn còn chúng sinh trong luân hồi, hoạt động của chư Phật vẫn sẽ tiếp tục.

[292] Có chín ví dụ để giải thích về tính chất tự nhiên (vô công dụng hạnh) và không gián đoạn trong các hoạt động của một vị Phật đối với chúng sinh:
• Ví dụ thứ nhất: Về tính chất tự nhiên, sử dụng hình ảnh mang tính biểu tượng về Thiên chủ Indra (Đế Thích) — vị thần đứng đầu cõi Tam Thập Tam Thiên trong thần thoại Ấn Độ.
• Ví dụ thứ hai: Về Trống Trời, minh họa cho việc giáo pháp của Đức Phật có thể vang vọng khắp nơi mà Ngài không cần phải dụng công. Trống Trời hiện hữu tại cõi Tam Thập Tam và là một ví dụ thực tế tại cõi này (dù cách trình bày có phần mang màu sắc huyền thoại).
• Ví dụ thứ ba: Về Những đám mây, vốn không cần nỗ lực ý thức nào để tạo ra mưa; ví dụ này minh họa cho cách thức vận hành của tâm Phật.
• Ví dụ thứ tư: Sử dụng hình ảnh Phạm Thiên (Brahma) để minh họa cho tất cả các hóa thân của Đức Phật.
• Ví dụ thứ năm: So sánh Jnana (Trí tuệ) của Phật với Ánh nắng mặt trời. Giống như mặt trời chiếu rọi khắp nơi, trí tuệ của Phật thấu suốt mọi sự vật một cách hoàn hảo và rõ ràng.

Ba ví dụ cuối cùng: Minh họa cho sự mầu nhiệm và bất khả tư nghì của Thân, Khẩu, Ý của Phật trong việc cứu giúp chúng sinh một cách tự nhiên:

• Ví dụ thứ sáu (Ý): Tâm của Phật được minh họa bằng Viên ngọc như ý.
• Ví dụ thứ bảy (Khẩu): Giáo pháp của Phật được ví như Tiếng vang, minh họa cho sự bất khả tư nghì của Pháp — thứ có thể được nghe thấy ở khắp mọi nơi bởi những người hữu duyên, nhưng Đức Phật không cần khởi lên ý nghĩ chủ quan nào để tạo ra nó.
• Ví dụ thứ tám (Thân): Minh họa cho sự hóa thân bất khả tư nghì của Phật thông qua hình ảnh Không gian — hiện hữu ở mọi nơi, mọi lúc và dưới mọi hình thức tùy theo nhu cầu của chúng sinh.

[293] Ví dụ về Thiên chủ Đế Thích (Indra) và Mặt đất Lưu ly
Sự hóa thân vật lý (Thân) của Đức Phật được so sánh với một ví dụ giả định về Thiên chủ Indra:

• Bối cảnh: Hãy tưởng tượng toàn bộ mặt đất trên thế giới biến thành lưu ly (lapis lazuli) trong suốt như một tấm gương. Nó phản chiếu rõ nét cõi trời phía trên — nơi Thiên chủ Indra đang ngự trị giữa quyến thuộc là vô số thiên nữ xinh đẹp.
• Hoạt cảnh: Trong cung điện mang tên "Thắng Chiến" (Perfectly Victorious), Ngài đang tận hưởng vô vàn lạc thú thế gian. Vì mặt đất lưu ly quá đỗi trong trẻo, nên mọi sự việc diễn ra trên cõi trời đều được phản chiếu sống động xuống mặt đất.
• Tác động: Khi chúng sinh dưới trần gian nhìn thấy những hình ảnh phản chiếu này, họ nảy sinh tâm nguyện tha thiết muốn cầu nguyện và tích tập công đức để có thể được thọ hưởng những lạc thú như vậy.
• Ý nghĩa: Điều cốt lõi ở đây là mọi việc diễn ra mà không cần bất kỳ hành động hay ý định trực tiếp nào từ phía Indra. Chính hình ảnh phản chiếu tự thân nó đã thúc đẩy các thiện hạnh.

Phụ chú: Ví dụ này ẩn dụ rằng Đức Phật không cần khởi niệm hay dụng công, nhưng hóa thân của Ngài vẫn hiện diện khắp nơi như hình ảnh phản chiếu, dẫn dắt chúng sinh hướng về nẻo thiện.

[299] Tương tự như vậy, các vị Bồ-tát với đầy đủ đức tin, sự tinh tấn, trí tuệ và đang dấn thân tu tập các thiện hạnh có thể trực tiếp chiêm bái Báo thân (sambhogakaya). Điều này trái ngược với những chúng sinh phàm phu—những người không có cơ duyên được diện kiến Hóa thân (nirmanakaya) tối thượng, mà chỉ có thể biết đến giáo pháp của Đức Phật thông qua những dấu ấn Ngài để lại sau khi đã nhập diệt. Vì thế, những vị Bồ-tát có lòng tin cùng các phẩm hạnh cao quý này có thể thấy Đức Phật với đầy đủ 32 tướng tốt và các vẻ đẹp tùy hình tướng. Họ sẽ được thấy chư Phật trong các oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi và khi Ngài đang tuyên thuyết giáo pháp của sự an lạc.

Đôi khi, họ sẽ thấy Ngài trong trạng thái thiền định tĩnh lặng không lời, và cũng có lúc họ sẽ được chiêm bái những thần thông diệu dụng. Những chúng sinh có đầy đủ thiện căn đức hạnh sẽ thấy được Đức Phật mà không cần Ngài phải khởi ý niệm rằng: "Ta phải làm điều này." Chính việc trải nghiệm về sự thị hiện của Đức Phật này sẽ truyền cảm hứng cho họ đạt đến quả vị Phật; từ đó, họ sẽ khởi tâm sùng mộ nhiệt thành và nỗ lực tu tập trong mọi hành vi để chính mình cũng trở thành một vị Phật.

Mọi sự thị hiện của đức Phật đều hoàn toàn không xuất phát từ tác ý hay sự suy tính của Ngài; tuy nhiên, chúng sinh trong thế gian vẫn có thể thấy và nghe đức Phật chuyển pháp luân, đưa vô số hữu tình bước vào con đường giác ngộ. Khi phàm phu nhìn thấy thân tướng và nghe lời dạy của đức Phật, họ không nhận ra rằng đó chính là những hình bóng xuất hiện trong tâm thức của chính mình. Dẫu họ chưa thấu hiểu điều này, nhưng trải nghiệm đó vô cùng quan trọng vì giúp gieo mầm hạt giống giải thoát vào tâm trí của những người căn cơ còn thấp. Sau đó, tùy theo kinh nghiệm tu tập, dần dần họ sẽ bước vào Đại thừa và cuối cùng có thể diện kiến "đức Phật nội tại" — tức là Pháp thân (Dharmakaya) — bằng con mắt của trí tuệ (Jnana).

[306] Mở rộng ví dụ này: nếu tất cả những nơi hiểm trở đáng sợ như vách đá hay vực thẳm đều bị xóa bỏ và được bao phủ bởi lưu ly hoàn toàn không chút tạp chất, tạo nên một tấm gương báu tinh xảo, thì người ta có thể nhìn thấy các cõi tịnh độ hiện ra trong đó. Tuy nhiên, theo thời gian, mặt đất ấy sẽ dần mất đi độ bóng và hình ảnh phản chiếu của cõi tịnh độ cũng bắt đầu tan biến theo. Thế nhưng, nhờ đã từng tận mắt chứng kiến những hình ảnh phản chiếu đó, chúng sinh sẽ được truyền cảm hứng; rất nhiều thiện nam tín nữ sẽ tiếp tục tu tập và cúng dường để được sinh về cõi tịnh độ ấy.

[308] Tương tự như vậy, khi đức Phật hiển hiện trên bề mặt lưu ly thanh tịnh của tâm thức, các cá nhân sẽ được truyền cảm hứng để đạt đến quả vị ngang bằng với Ngài. Theo đó, những khúc ca của các bậc Chiến Thắng (tức các vị Bồ-tát) sẽ nuôi dưỡng tâm Bồ-đề (Bodhicitta), từ đó nảy sinh một nguyện ước mãnh liệt và niềm hỷ lạc lớn lao để vun bồi mọi phẩm hạnh của sự thấu suốt, ngõ hầu đạt được giác ngộ viên mãn.

[309] Những sự phản chiếu này có thể thay đổi bởi vì khi mặt đất vô cùng thuần khiết, đá lưu ly sẽ sáng như một tấm gương; nhưng khi mặt đất kém tinh khiết hơn, hình ảnh phản chiếu đó sẽ biến mất. Tương tự như vậy, khi chúng sinh có đức tin, lòng tôn kính sâu dày và nhiều phẩm chất thanh tịnh, họ có thể thấy được Đức Phật; nhưng khi tâm họ kém thanh tịnh, họ không còn có thể thấy Ngài được nữa. Vì thế, Thiên chủ Đế Thích và chư Phật luôn luôn hiện hữu, còn việc các Ngài có xuất hiện hay không là tùy thuộc vào độ thanh tịnh của chúng sinh.

[310] Trong ví dụ thứ hai, chiếc trống của chư Thiên chỉ là một thuật ngữ ám chỉ sự hiển lộ tự nhiên của âm thanh giáo pháp (Dharma). Nhờ vào thiện nghiệp từ trước của chư Thiên mà âm thanh giáo pháp có thể được nghe thấy một cách tự nhiên ở một số tầng trời. Người ta có thể nghe thấy âm vang không dứt của các từ "vô thường", "khổ", "vô ngã" và "an lạc" mà không cần có bất kỳ ai ở đó để tạo ra những âm thanh này.

[312] Ví dụ này minh họa cho việc lời thuyết pháp của Đức Phật có thể hiển hiện mà không cần bất kỳ sự nỗ lực hay tác ý nào từ phía Ngài. Những bậc tu hành có căn cơ tâm linh cao có thể nghe thấy giáo pháp của Đức Phật ở bất cứ đâu. Tuy nhiên, phạm âm của Đức Phật vượt xa tiếng trống của chư Thiên; bởi lẽ tiếng trống trời không thể nghe được bởi những loài không phải thiên tộc, trong khi lời thuyết pháp của Đức Phật thì có thể thấu đến tất cả chúng sinh.

[321] Ví dụ thứ ba so sánh tâm của Đức Phật với những đám mây. Tại một quốc gia có mùa mưa, những đám mây liên tục trút xuống những cơn mưa lớn suốt mùa hè, giúp cho mùa màng tươi tốt. Tương tự như vậy, tâm từ bi của Đức Phật không ngừng tuôn đổ cơn mưa giáo pháp để "mầm lá thiện lành" của chúng sinh được nảy nở. Cơn mưa này chính là mưa Tứ Diệu Đế: (1) Nếu một người bị bệnh, thì (2) người đó phải tìm ra nguyên nhân của căn bệnh để chữa trị. Tiếp theo, (3) người đó phải sẵn lòng tiếp nhận lộ trình điều trị, và (4) sau đó phải uống thuốc. Xét theo bốn sự thật (Tứ Diệu Đế):
• (1) Khổ đế: Ta phải hiểu rằng có sự khổ.
• (2) Tập đế: Ta phải tìm ra nguyên nhân của nỗi khổ này, đó chính là nghiệp và phiền não.
• (3) Diệt đế: Khi ta triệt tiêu được nguyên nhân của khổ, khổ đau sẽ chấm dứt.
• (4) Đạo đế: Sự thật về con đường thoát khổ giống như một liều thuốc giúp giải thoát chúng ta khỏi khổ đau.

Đó chính là ý nghĩa của việc nói rằng Đức Phật rưới cơn mưa Tứ Diệu Đế xuống khắp chúng sinh.

[334] Cách thức Đức Phật hóa hiện được minh họa qua ví dụ thứ tư về Phạm Thiên. Trong ba cõi của sinh tử luân hồi là Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới, Phạm Thiên cư ngụ tại cung trời riêng của Ngài thuộc Sắc giới. Ngài luôn ở đó và không hề có ý định hóa thân ở bất kỳ nơi nào khác. Tuy nhiên, hóa thân của Ngài vẫn có thể được nhìn thấy ở tất cả các cõi trời khác mà không cần đến bất kỳ tác ý chủ quan nào từ phía Phạm Thiên.

Tương tự như vậy, Đức Phật hiện thân dưới dạng Báo thân (Sambhogakaya) đối với những bậc có căn cơ tâm linh đã thuần thục, và dưới dạng Hóa thân (Nirmanakaya) đối với những người có căn cơ thấp hơn, trong khi tự thân Đức Phật vẫn luôn an trụ trong Pháp thân (Dharmakaya).

[336] Sau khi quán chiếu năm điềm báo (ngũ tiền triều), Đức Phật Thích Ca Mâu Ni của chúng ta đã rời khỏi cung trời Đâu Suất để giáng trần. Thân mẫu của Ngài đã nằm mộng thấy một con voi trắng sáu ngà, và sau đó Ngài được hạ sinh tại vườn Lâm-tỳ-ni. Tiếp đó, Ngài đã trải qua nhiều năm tại cung điện của phụ vương để học tập nhiều kỹ năng khác nhau và tận hưởng cuộc sống bên bạn bè cùng các cung phi.

Sau khi thấu hiểu sự khổ huyễn của luân hồi (samsara), Ngài rời bỏ cung điện và trải qua sáu năm khổ hạnh rừng già. Kế đó, Ngài nhiếp phục mọi ma quân, đạt được quả vị Phật dưới gốc cây bồ đề. Sau khi thành đạo, Ngài đến vùng Varanasi, tại vườn Lộc Uyển, Ngài đã chuyển pháp luân lần đầu tiên. Do đó, trong khi Đức Phật thị hiện trước những người có căn cơ tâm linh sẳn sàng thời bấy giờ, Ngài cũng đồng thời quán chiếu trong Pháp thân (dharmakaya) — minh chứng rằng Đức Phật có thể hóa thân dưới nhiều hình tướng khác nhau mà chưa từng rời xa Pháp thân thanh tịnh.

[337] Ví dụ thứ năm minh họa cách thức vận hành Trí tuệ (Jnana) của Đức Phật thông qua hình ảnh mặt trời. Mặt trời chẳng cần khởi tâm phân biệt mà vẫn có thể cùng lúc soi sáng khắp mọi nơi trên trái đất. Tuy nhiên, các loài hoa khác nhau lại phản ứng khác nhau với ánh nắng: hoa sen thì nở rộ, còn hoa Kumuta (hoa súng ban đêm) lại tự nhiên khép cánh. Tương tự như vậy, chư Phật tỏa rạng hào quang giáo pháp đến "đóa hoa tâm" của chúng sinh; có những người sẽ mở lòng, khởi sinh lòng thành kính và thực hành giáo huấn, trong khi những người khác lại phản ứng như hoa Kumuta—khép kín tâm thức và tiếp tục trôi lăn trong luân hồi. Khi điều này xảy ra, đó không phải là lỗi của chư Phật, cũng giống như ta không thể trách mặt trời khi hoa Kumuta khép cánh lại vậy.

Khi chư Phật chuyển pháp luân, các Ngài không hề có bất kỳ tạp niệm hay mục tiêu riêng biệt nào trong tâm; chẳng hạn như các Ngài không hề nghĩ rằng: "Ta phải thiết lập giáo pháp tại Ấn Độ trước tiên để nó hưng thịnh tại nơi này," và những ý nghĩ tương tự. Thay vào đó, các Ngài thuyết Pháp bất cứ khi nào cần thiết và cho bất kỳ ai có thể thụ hưởng lợi lạc từ đó. Thông qua năng lực tự nhiên của Phật sự (buddha activity), các giáo huấn được truyền trao, chúng sinh tiếp nhận và thực hành theo đó để đạt đến giải thoát.

Điểm nhấn về triết học:
Đoạn này nhấn mạnh rằng Phật pháp không phải là một hệ tư tưởng được "quảng bá" có chủ đích mà là một sự vận hành tất yếu của trí tuệ khi gặp đúng nhân duyên.

[340] Ví dụ về mặt trời vẫn còn những hạn chế, bởi lẽ sự vận hành Bản trí (Jnana) của Đức Phật còn đi xa hơn thế rất nhiều. Mặt trời chỉ có thể xua tan bóng tối vật lý thông thường, trong khi Bản trí của Đức Phật có thể phá tan màn đêm của vô minh và mang lại tri kiến xác thực về thực tính của vạn hữu (tất cả các hiện tượng).

Điểm nhấn triết học:
Trong khi mặt trời giúp chúng ta thấy đường để đi lại trong thế giới hữu hình, thì Jnana (Bản trí) giúp chúng ta "thấy" được con đường thoát khỏi sinh tử. Đây là sự chuyển hóa từ cái nhìn nhị nguyên sang cái nhìn nhất thể toàn diện.

[346] Ví dụ thứ sáu minh họa về sự mầu nhiệm trong tâm thức của Đức Phật. Đó là một sự mầu nhiệm bởi lẽ nó vô cùng vi diệu và nằm ngoài mọi sự suy lường (bất khả tư nghì). Tâm ấy được ví như một viên ngọc như ý (wish-fulfilling gem). Khi có được viên ngọc như ý, người ta sẽ nhận được bất cứ điều gì họ mong cầu. Mặc dù mỗi người có thể mong muốn nhiều thứ khác nhau, nhưng nguyện vọng của họ đều được viên thành mà viên ngọc ấy không hề cần đến một suy nghĩ hay ý định chủ quan nào.

Tương tự như vậy, có vô số chúng sinh với những khát vọng, mong cầu và thiên hướng khác nhau; chư Phật sẽ ban cho họ bất cứ giáo huấn nào phù hợp với nhu cầu của họ—miễn là điều đó dẫn dắt họ đến một sự hiện hữu cao thượng hơn. Có những chúng sinh cần đến giáo pháp Tiểu thừa (Hinayana), số khác cần giáo pháp Đại thừa (Mahayana), và có những người lại cần đến giáo pháp Kim Cang thừa (Vajrayana); tất cả những giáo huấn này đều tuôn chảy một cách tự nhiên mà không cần đến bất kỳ ý nghĩ chủ quan hay sự tác ý nào từ phía chư Phật.

[350] Ví dụ thứ bảy so sánh sự mầu nhiệm trong hoạt động khẩu nghiệp của Đức Phật — vốn bất khả tư nghì và vô cùng vi diệu — với một tiếng vang. Âm thanh của tiếng vang phát sinh là do năng lực nhận thức của người khác, trong khi bản thân tiếng vang đó hoàn toàn không có tư duy hay ý định nào. Tiếng vang không đến từ bên trong, cũng chẳng đến từ bên ngoài. Tương tự như vậy, lời thuyết pháp của Đức Phật hiển hiện tùy theo mức độ trưởng thành tâm linh của mỗi cá nhân, trong khi bản thân âm thanh của giáo pháp lại không hề có ý nghĩ hay sự nỗ lực nào. Nó không trú ngụ bên trong cũng chẳng ở bên ngoài thân của Đức Phật.

Điểm thú vị:
Ẩn dụ này giải thích tại sao trong cùng một pháp hội, mỗi người nghe Phật thuyết pháp lại có thể hiểu theo một cách khác nhau, phù hợp với trình độ của riêng mình. Đó chính là đặc tính "Phật dĩ nhất âm diễn thuyết pháp, chúng sinh tùy loại các đắc giải" (Phật dùng một âm thanh thuyết pháp, chúng sinh tùy theo loài mà đều hiểu được).

[352] Ví dụ thứ tám so sánh sự mầu nhiệm trong thân tướng của Đức Phật — vốn bất khả tư nghì và vô cùng vi diệu — với hư không. Hư không không hề có thực thể, nhưng lại là nền tảng cho mọi sự vật, hiện tượng diễn ra. Tương tự như vậy, thân của Đức Phật không có sự tồn tại thực hữu (vật chất), nhưng lại hiện hữu ở khắp mọi nơi để cứu giúp chúng sinh. Ngoài ra, Đức Phật cũng không hề khởi niệm rằng: "Ta sẽ thị hiện trong hình tướng này và tại địa điểm cụ thể này," nhưng bất cứ khi nào chúng sinh đã sẵn sàng (đủ duyên), một hóa thân của Đức Phật sẽ hiển hiện để cứu độ họ.

Điểm nhấn triết học:
Ẩn dụ này củng cố quan điểm rằng Đức Phật không bao giờ rời xa trạng thái giác ngộ tĩnh tại, nhưng vì lòng bi mẫn, Ngài vẫn có thể hiện diện ở vô số nơi cùng một lúc để dẫn dắt chúng sinh.

[354] Ví dụ thứ chín so sánh lòng đại bi của Đức Phật với mặt đất. Mặt đất, dù không hề có suy nghĩ hay ý định nào, vẫn cung cấp nền tảng cho muôn loài sinh trưởng, và một khi chúng đã lớn lên, đất lại cho phép mọi sự tiếp tục sinh tồn. Như vậy, mặt đất chính là căn bản của sự sống mà không cần đến bất kỳ sự tác ý nào. Tương tự như vậy, chư Phật sở hữu tri kiến trọn vẹn và trực tiếp về thực tính của vạn hữu; một cách tự nhiên, các công đức từ Thân, Khẩu và Ý của các Ngài tạo nên một mảnh đất màu mỡ để mọi thiện hạnh và phẩm chất tốt đẹp được nảy nở, đồng thời cho phép những phẩm chất ấy hưng thịnh trên thế gian này.

Tổng kết 9 ví dụ:
Chuỗi ví dụ này (từ mặt trời, hoa sen, tiếng vang, hư không đến mặt đất) đều nhằm phá tan quan điểm nhị nguyên cho rằng Phật là một thực thể hữu hạn đang "làm việc". Thay vào đó, Ngài là một trạng thái giác ngộ vĩ đại, tương tác với thế giới một cách tự nhiên và hoàn hảo.

MỤC ĐÍCH CỦA CÁC VÍ DỤ NÀY

[356] Trong đời sống thường nhật, khi muốn đạt được một điều gì đó, chúng ta đều phải nỗ lực thực hiện. Do đó, khi nghe về Phật hạnh (các hoạt động của chư Phật), chúng ta có thể nảy sinh những nghi ngờ, bởi thật khó để hình dung về một loại hoạt động mà không cần đến sự dụng công. Chín ví dụ này được đưa ra nhằm xóa tan những hoài nghi đó, giúp ta hiểu cách mà các hoạt động của Đức Phật diễn ra một cách hoàn toàn tự nhiên và không chút nỗ lực.

[357] Chín ví dụ này đã được thuyết giảng chi tiết trong kinh Thánh Trí Quang Minh Trang Nghiêm (Ornament of the Light of Jnana sutra). Việc nghiên cứu các ví dụ này mang lại hai lợi ích chính: thứ nhất là nhằm xóa tan mọi hoài nghi về tính vô công dụng hạnh(sự hoạt động không cần nỗ lực) của Đức Phật; và ở tầng bậc sâu sắc hơn, là để giúp các vị Bồ-tát nhanh chóng đạt được quả vị Phật.

[360] Chín ví dụ này minh họa cho sự hiện thân của thân, khẩu, và tính biến mãn (lan tỏa khắp nơi) của tâm Phật; các hóa thân của Đức Phật; những phẩm tính bao trùm của thánh trí (jnana); khía cạnh mầu nhiệm của thân, khẩu, ý; và lòng bi mẫn của Ngài.

[363] Trong đời sống thông thường, chúng ta chỉ biết đến những hoạt động gắn liền với nỗ lực về thể chất hoặc tâm trí. Điều này hoàn toàn tương phản với Đức Phật, bậc có mọi hoạt động đều vô công dụng hạnh (không cần nỗ lực), bởi Ngài đã thoát khỏi mọi ý niệm về việc phải hoàn thành hoạt động đó. Sự vắng bóng của tư duy này là do Đức Phật sở hữu Như sở hữu trí (Như thực trí -jnana of how-it-is) – trí tuệ cho phép Ngài thấu triệt rằng vạn pháp đều là "Không". Ngài không cần phải khởi ý nghĩ rằng: "Bây giờ ta sẽ hành động theo cách này." Và với Tận sở hữu trí (jnana of variety - trí tuệ thấu suốt sự đa dạng của vạn hữu), Đức Phật có thể hành động một cách hoàn toàn tự nhiên, không gắng gượng và đầy ngẫu hứng.

[365] Trong các ví dụ này, sự thị hiện thân tướng của Đức Phật được biểu trưng bằng nền đá lưu ly; lời giáo huấn của Đức Phật được ví như tiếng trống của chư Thiên; và tâm thức của Đức Phật được tượng trưng bởi những tầng mây, và còn nhiều hình ảnh ẩn dụ khác nữa.

[372] Có người sẽ nghĩ rằng: "Chỉ cần một ví dụ là đủ rồi, tại sao phải đưa ra tận chín ví dụ?" Lý do là bởi hạnh nguyện và hoạt động của chư Phật (Phật hạnh) quá đỗi vi diệu, không một ví dụ đơn lẻ nào có thể lột tả hết được. Mỗi ví dụ đều có những hạn chế riêng, và chính những hạn chế đó đòi hỏi phải có thêm một ví dụ khác để bổ khuyết.

Trong ví dụ thứ nhất về nền đá lưu ly, hạn chế nằm ở chỗ hình ảnh phản chiếu của Thiên chủ Đế Thích (Indra) chỉ đơn thuần là sự phản chiếu về mặt hình sắc. Nhưng khi Đức Phật thị hiện, sự phản chiếu đó luôn đi kèm với tiếng nói của Chánh pháp (Pháp âm) — điều này dẫn đến việc cần một ví dụ khác về âm thanh của giáo pháp.

Ví dụ thứ hai về tiếng trống của chư Thiên, minh họa cho sự thị hiện tự nhiên (không cần nỗ lực) trong lời thuyết giảng của Đức Phật. Tuy nhiên, nó vẫn chưa đủ trọn vẹn vì tiếng trống đôi khi có ích, đôi khi không, tùy thuộc vào việc người nghe có chú tâm hay không. Ngược lại, mọi lời giáo huấn từ kim khẩu của Đức Phật luôn luôn giúp chúng sinh đạt đến sự trưởng thành về tâm linh vào bất cứ lúc nào.

[373] Ví dụ thứ ba về đám mây mưa vẫn chưa đủ trọn vẹn, bởi lẽ một đám mây mưa chỉ có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho vạn vật (như tưới mát, giúp cây cỏ xanh tươi), nhưng nó không thể tiêu trừ những cấu uế (phiền não). Trong khi đó, hoạt động của Đức Phật còn mang lại lợi ích lâu dài là làm giảm trừ những nghiệp bất thiện của chúng sinh; do đó, cần có ví dụ thứ tư về Phạm Thiên (Brahma). Phạm Thiên có thể tạo ra ảnh hưởng tích cực rất lớn đối với những người ở gần ông, nhưng ông vẫn không thể sánh được với Đức Phật, vì ông không có khả năng đoạn diệt tận gốc rễ hạt giống của những ác nghiệp và phiền não.

[374] Trong ví dụ thứ năm, mặt trời xua tan bóng tối, nhưng nó chỉ có thể làm điều đó vào ban ngày; khi đêm đến, bóng tối lại quay trở lại. Trong khi đó, hoạt dụng của Đức Phật (Buddha activity) có thể xua tan vĩnh viễn bóng tối của vô minh. Điều này dẫn đến sự cần thiết của ví dụ thứ sáu để biểu thị tính chất bất tận trong công hạnh của Ngài. Trong ví dụ thứ bảy, viên ngọc như ý là một thực thể hữu hình (rắn chắc), trong khi Đức Phật thực hiện các hoạt dụng của mình trong trạng thái hoàn toàn "không tự tính". Sự khác biệt này tạo ra nhu cầu về một ví dụ khác để hiển lộ tính Không.

[375] Tiếng vang trong ví dụ thứ bảy minh họa cho tính chất vô tự tính (không thực hữu), nhưng một tiếng vang nhất thiết phải có con người và vách đá để phản chiếu âm thanh; trong khi đó, hoạt dụng của Đức Phật luôn hiện hữu mà không phụ thuộc vào bất kỳ điều kiện ngoại cảnh nào. Vì vậy, trong ví dụ thứ tám, không gian được dùng để so sánh với hoạt dụng của Phật vì nó luôn ở đó và có bản chất không thay đổi. Tuy nhiên, người ta không thể nói không gian là nguồn gốc nảy sinh của mọi thiện hạnh; trong khi đó, hoạt dụng của Đức Phật chính là nền tảng (địa căn) nảy sinh mọi hạnh phúc và mọi phẩm tính cao quý của quả vị Phật. Do đó, chúng ta cần đến ví dụ thứ chín về đại địa (mặt đất).

[376] Ví dụ cuối cùng so sánh hoạt dụng của Đức Phật với đại địa (mặt đất), cho thấy rằng hoạt dụng của Ngài chính là nền tảng (địa căn) mà từ đó tất cả các phẩm tính của sự giác ngộ được nảy sinh. Hoạt dụng của Đức Phật là mảnh đất nuôi dưỡng những phẩm tính rốt ráo của một vị Phật, các cấp độ tu tiến của Bồ-tát (thập địa), các công năng của thiền định, và vô lượng công đức của chư Phật./.

TẤM GƯƠNG TRỐNG RỖNG: VÌ SAO CHÁNH NIỆM KIỂU "MÌ ĂN LIỀN" ĐI NGƯỢC LẠI TINH THẦN PHẬT GIÁO

The Empty Mirror: Why McMindfulness Betrays the Heart of Buddhism

Tác giả: Kooi F. Lim, The Buddhist Channel,
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***

"McMindfulness ám chỉ một phiên bản 'mì ăn liền': nhanh chóng, rập khuôn, và rốt cuộc chỉ là những 'calo rỗng' của một truyền thống nuôi dưỡng tâm hồn sâu sắc."

 "From Temples to Dojos: Zen’s Influence on Samurai and the Martial Arts",

Kuala Lumpur, Malaysia — Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên của sự chú ý. Tâm trí ta phân tán, dây thần kinh ta căng thẳng. Để đáp lại, một liều thuốc công hiệu đã được đưa ra: chánh niệm.

Nó được chào bán cho chúng ta trong các buổi hội thảo doanh nghiệp, qua những ứng dụng điện thoại mượt mà và những cuốn sách bán chạy nhất, hứa hẹn mang lại sự tập trung, điềm tĩnh và hiệu suất đỉnh cao. Một phiên bản song hành, thường được gọi là “Zen” (Thiền), cũng được viện dẫn để mô tả một trạng thái hiệu quả, tách biệt và lạnh lùng.

Đây chính là vương quốc của 'mì ăn liền' - McMindfulness và McZen — những kỹ thuật đã bị thương mại hóa, bị tiệt trùng và tước bỏ đi cốt lõi đạo đức. Đánh đồng những thứ này với giáo lý Sati (Chánh niệm) của Phật giáo là một sự nhầm lẫn nguy hiểm. Nó giống như việc ca ngợi độ sắc bén của một thanh kiếm trong tay kẻ hành hình, mà hoàn toàn lờ đi những vệt máu mà nó đã đổ xuống.

Ý Nghĩa Thực Sự Của Chánh Niệm Trong Phật Giáo (Sati)

Trong những lời dạy nguyên thủy của Đức Phật, Sati — hay "Sự tỉnh giác và ghi nhớ" — không bao giờ là một công cụ tách biệt. Nó là một mắt xích không thể thiếu trong Bát Chánh Đạo, không thể tách rời khỏi các yếu tố đi kèm về đạo đức và trí tuệ.

Samma-sati, hay Chánh niệm, chỉ được gọi là "đúng đắn" (Chánh) khi được dẫn dắt bởi:
• Chánh kiến: Sự hiểu biết về nghiệp và Tứ Diệu Đế.
• Chánh tư duy: Ý chí từ bỏ (ly dục), lòng từ ái và sự không hại.

Mục đích của Chánh niệm không đơn thuần là để giữ bàn tay vững chãi hay làm tâm trí tĩnh lặng, mà là để tận diệt tận gốc rễ của khổ đau: tham, sân và si.

Chánh Niệm Phi Đạo Đức

Khi Chánh niệm bị tách rời khỏi khung đạo đức này, nó trở thành một dạng tập trung kỹ năng cao nhưng trống rỗng về mặt đạo đức.

Nó có thể giúp một tay súng bắn tỉa giữ nhịp thở ổn định khi tước đoạt một mạng người [1], hoặc giúp một kẻ thâu tóm doanh nghiệp giữ sự tập trung cao độ khi thực hiện một vụ thâu tóm tàn bạo [2]. Đây không phải là sự giải thoát; đó là một hình thức xiềng xích tinh vi.

Tại Nhật Bản, các tầng lớp võ sĩ (samurai) và một số nhóm ninja đã áp dụng phương pháp tọa thiền (zazen) của Thiền tông, kỹ thuật kiểm soát hơi thở và trạng thái mushin (vô tâm) để giữ sự chú ý kiên định, giảm bớt sợ hãi và hành động quyết đoán dưới áp lực cực độ [3].

Sự Giao Thoa Giữa Thiền Và Võ Sĩ Đạo

Các thiền sư đã kết nối kiếm thuật với các ẩn dụ về sự chứng ngộ, nhấn mạnh vào tính tức thời (immediacy), kỷ luật và sự chấp nhận cái chết. Các Dojo (Đạo trường - nơi tu tập) đã hòa quyện thiền định với Kenjutsu (Kiếm thuật) và cung thuật [4]; những văn bản như thư của Thiền sư Takuan Sōhō gửi các kiếm khách đã đóng khung khái niệm "bất chấp thủ" (không bám chấp) ngay trong trận chiến.

Tuy nhiên, chiều sâu đạo đức ở đây rất khác biệt: trong khi một số nơi kết hợp cả giới luật và lòng từ bi, thì những nơi khác lại biến Thiền thành một công cụ phục vụ cho sự phục tùng và khả năng sát thương.

Những Bài Học Lạnh Người Từ Lịch Sử

Mối nguy hại lịch sử của việc tách rời này đã được các học giả như Brian Victoria ghi lại một cách đầy ám ảnh. Trong tác phẩm có tầm ảnh hưởng lớn của mình, "Zen at War" (Thiền trong chiến tranh) và những bài viết sau đó về "Zen Terror in Prewar Japan" (Khủng bố Thiền tại Nhật Bản tiền chiến) [5], Victoria đã tiết lộ cách các giáo lý Thiền tông bị vũ khí hóa một cách có hệ thống.

Sự Biến Tướng Của Bất Nhị Và Vô Ngã

Một số thiền sư đã áp dụng sai lệch các khái niệm về Bất nhị (Non-duality) và Vô ngã (No-self) để đưa ra những lời biện giải tâm linh cho bạo lực đế quốc. Họ rao giảng rằng việc giết chóc trong chiến tranh có thể là một hành động "vô ngã" hướng tới giác ngộ, một biểu hiện của cái gọi là "Thanh gươm từ bi" [6].

Các kỹ thuật thiền định và kiểm soát hơi thở của Thiền tông đã được dạy cho binh sĩ để tăng cường sự can trường và lòng vâng phục, biến họ thành những công cụ hiệu quả hơn của nhà nước. Đây không phải là sự biến dạng ngẫu nhiên của một kỹ thuật trung lập; đó là hệ quả trực tiếp và bi thảm của việc tách rời thực hành thiền định khỏi giới luật căn bản của Phật giáo: Ahimsa (Bất hại).

Lời Cảnh Tỉnh Cuối Cùng

Hình thức của Thiền vẫn được bảo tồn, nhưng "trái tim" của nó — Lòng từ bi — đã bị khoét rỗng.

"Đây là lời cảnh báo tối hậu chống lại việc đề cao sự tập trung tĩnh lặng (calm focus) hơn là sự sáng suốt về đạo đức (moral clarity)."

Điểm nhấn rút ra:

• Vô ngã sai lạc: Khi cái "Tôi" bị xóa bỏ nhưng không có lòng từ bi lấp đầy, con người dễ dàng trở thành cỗ máy thực hiện mệnh lệnh mà không có sự phản kháng của lương tri.
• Vỏ bọc tâm linh: Sự tĩnh lặng của tâm trí (Samadhi) nếu thiếu đi Giới luật (Sila) và Tuệ giác (Panna) về nỗi đau của chúng sinh thì chỉ là một trạng thái vô cảm đáng sợ.

"Mcmindfulness" Trong Huấn Luyện Quân Sự Hoa Kỳ

Hiện thân hiện đại của hiện tượng này cũng không kém phần gay gắt. Quân đội Hoa Kỳ, bao gồm các đơn vị đặc tinh như SEALs, đã đưa vào chương trình "Huấn luyện tâm trí dựa trên chánh niệm" (MMFT) [7]. Các chương trình này dạy binh sĩ cách đếm nhịp thở, quét cơ thể (body scan) và nhận thức trong giây phút hiện tại để nâng cao hiệu quả tác chiến: nhằm ổn định nhịp tim khi bị hỏa lực tấn công, trì hoãn phản xạ giật mình và làm sắc bén khả năng xác định mục tiêu.

Mục tiêu ở đây là hoàn thành nhiệm vụ, chứ không phải là sự chấm dứt khổ đau (Dukkha). Khi một tay súng bắn tỉa sử dụng kỹ thuật chánh niệm để làm tĩnh lặng tâm trí trước khi bóp cò, anh ta đang trau dồi một kỹ năng vi phạm trực tiếp vào giới luật đầu tiên: không sát sinh.

Sự Đối Lập Hoàn Toàn Với Chánh Niệm Thực Thụ

Đây chính là sự phản đề (antithesis) của Samma-sati (Chánh niệm). Bởi vì:
• Chánh niệm thực thụ: Được thiết kế để canh giữ tâm ý, ngăn chặn các trạng thái bất thiện (tham, sân, si) phát khởi.
• Chánh niệm quân sự: Lại tối ưu hóa sự biểu hiện của các trạng thái đó để đạt được mục đích sát thương.

Việc sử dụng các kỹ thuật này để giúp một cá nhân trở thành một "cỗ máy chiến đấu" hiệu quả hơn là một sự tách rời hoàn toàn khỏi gốc rễ đạo đức của Phật giáo. Thay vì giải thoát con người khỏi nghiệp lực, nó lại giúp họ tạo ra nghiệp một cách tỉnh táo và hiệu quả hơn.

Sự trỗi dậy của "McMindfulness"

Làm thế nào chúng ta lại đi đến bước này? Sự trỗi dậy của McMindfulness phần lớn là một câu chuyện về quá trình thế tục hóa và các lực lượng thị trường. Trong nỗ lực đáng hoan nghênh nhằm làm cho thiền định trở nên dễ tiếp cận hơn, các chương trình như Giảm căng thẳng dựa trên Chánh niệm (MBSR) đã tái định nghĩa các thực hành này như những công cụ lâm sàng, dựa trên bằng chứng khoa học [8].

Để thâm nhập vào các bệnh viện, tập đoàn và quân đội, các phương pháp thực hành này đã bị tước bỏ nền tảng đạo đức và triết học rõ rệt — chính là những yếu tố tạo nên phương hướng và mục đích cho chúng.

Hệ quả là chúng ta có một "sản phẩm" có khả năng mở rộng và dễ dàng mua bán, vốn rất phù hợp với một nền văn hóa đang bị ám ảnh bởi việc tối ưu hóa bản thân và năng suất lao động. Tiền tố "Mc" (như McDonald) ở đây cực kỳ chuẩn xác: nó tượng trưng cho một phiên bản "calo rỗng", được tiêu chuẩn hóa và nhanh gọn từ một truyền thống nuôi dưỡng tâm linh sâu dày.

Những Đặc Điểm Của Mcmindfulness:

• Tính thương mại: Chánh niệm trở thành một món hàng được đóng gói để phục vụ cho sự an tâm nhất thời của cá nhân.
• Sự thiếu vắng đạo đức: Tập trung vào việc "cảm thấy tốt hơn" (feel better) thay vì "trở nên tốt hơn" (be better) về mặt nhân cách.
• Phục vụ hệ thống: Thay vì giúp con người nhận diện và thay đổi những cấu trúc gây đau khổ (dukkha), nó lại dạy họ cách "thích nghi" để làm việc hiệu quả hơn trong chính những cấu trúc đó.
Đây là một góc nhìn rất phê phán về cách xã hội hiện đại đang "tiêu thụ" tâm linh.

Mục Đích Tối Hậu Của Thực Hành Chánh Niệm Chân Chính

Sự khác biệt cốt yếu nằm ở mục đích, chứ không phải phương tiện. Đức Phật đã dạy rằng: “Bất cứ điều gì một người thường hay suy nghĩ và tư duy, tâm người ấy sẽ có xu hướng thiên về hướng đó.” (Kinh Song Tầm - MN 19).

Việc rèn luyện sự chú ý (tập trung) có một sức mạnh to lớn. Nếu sức mạnh đó bị trói buộc vào tham, sân, hay si, nó chỉ đơn giản là làm xích xiềng thêm vững chắc. Sati (Niệm) chân chính luôn hướng về sự giải thoát. Nó ghi nhớ Giáo pháp (Dhamma), thấu suốt bản chất vô thường và đầy khổ đau của các pháp hữu vi, từ đó nuôi dưỡng lòng từ bi vô lượng.

Lời Kêu Gọi Sự Tỉnh Giác

Vì vậy, chúng ta phải luôn cảnh giác. Bất kỳ phương pháp thực hành nào tự xưng là "Chánh niệm" đều phải được đặt dưới một phép thử đơn giản:
• Nó có rõ ràng khuyến khích việc từ bỏ tham, sân và si không?
• Nó có nuôi dưỡng Metta (Tâm Từ) và Karuna (Tâm Bi) không?
• Nó có dựa trên nền tảng của các Giới luật đạo đức, đặc biệt là Chánh mạng và Bất hại (không gây hấn, tổn thương) không?

Nếu không, đó có thể là một kỹ thuật tâm lý hữu ích, nhưng chúng ta tuyệt đối không được làm hoen ố chiều sâu con đường của Đức Phật bằng cách gọi nó là Sati. Làm như vậy là nhầm lẫn giữa một "công cụ" với "Chân lý". Và trong sự nhầm lẫn đó, chúng ta không chỉ có nguy cơ hiểu sai, mà còn đang tiếp nối chính cái nỗi khổ đau mà Đức Phật đã nỗ lực để chấm dứt.

Tổng Kết Bài Viết

Xuyên suốt bài viết, chúng ta thấy một ranh giới mong manh nhưng cực kỳ quan trọng:
1. Chánh niệm (Samma-sati): Là một phần của hệ sinh thái Đạo đức - Trí tuệ - Định lực. Mục tiêu là giải thoát và lòng từ bi.
2. Chánh niệm thế tục (McMindfulness): Là một kỹ thuật tách rời, thường được dùng để tăng hiệu suất hoặc xoa dịu cá nhân.
Việc gọi tên đúng bản chất của sự thực hành không chỉ là vấn đề thuật ngữ, mà là vấn đề trách nhiệm đạo đức với chính mình và cộng đồng./.

Phụ Thích:


1."Navy SEAL Sniper Explains How to Win With Your Mind", https://sofrep.com/news/navy-seal-sniper-explains-how-to-win-with-your-mind
2."Why Mindfulness Training Programs Are Essential During Mergers and Acquisitions", https://www.zigpoll.com/content/how-can-mindfulness-training-programs-be-integrated-into-merger-and-acquisition-processes-to-enhance-employee-adaptability-and-reduce-stress
3. "From Temples to Dojos: Zen’s Influence on Samurai and the Martial Arts", https://budojapan.com/culture-event/241015
4. "Zen in the Art of Archery", https://en.wikipedia.org/wiki/Zen_in_the_Art_of_Archery
5. Review of "Zen Terror in Prewar Japan" by Brian Daizen Victoria, https://www.asianetworkexchange.org/article/id/9624/
6. Yasutani Haku’un (1885–1973), founder of the Sanbō Kyōdan lineage. Victoria quotes Yasutani supporting Japan’s war, praising loyalty and selfless sacrifice, and treating killing done without attachment as consonant with Zen training. Another often mentioned is Harada Daiun Sogaku (1871–1961), Yasutani’s teacher, portrayed as endorsing warrior ideals and urging total commitment to the state. Takuan Sōhō (1573–1645) is sometimes retrospectively invoked because his treatise “Fudōchishinmyōroku” discusses swordsmanship and “no-mind,” though applying this as a blanket sanction for killing is debated.
7. "The role of mindfulness and resilience in Navy SEAL training", https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11057574
8. "Mindfulness-Based Stress Reduction: The Ultimate MBSR Guide", https://positivepsychology.com/mindfulness-based-stress-reduction-mbsr

https://buddhistchannel.tv/index.php?id=8,13654,0,0,1,0

SEE LEARNING: TRỞ THÀNH CÔNG DÂN TOÀN CẦU

 Học tập Xã hội, Cảm xúc và Đạo đức, Đại học Emory, Khung Chương trình

Tóm lược

SEE Learning: (1) Becoming a Global Citizen
Social, Emotional and Ethical Learning, Emory University, Abridged Framework
Tác giả: Matt Lindén
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***

(1) Học tập Xã hội, Cảm xúc và Đạo đức (SEE Learning) là một chương trình được phát triển bởi Center for Contemplative Science and Compassion-Based Ethics tại Emory University. Mục tiêu của chương trình là nuôi dưỡng những cá nhân có sức khỏe cảm xúc lành mạnh và có trách nhiệm đạo đức, cũng như các nhóm xã hội và cộng đồng rộng lớn hơn.

Trong phần thứ ba và cũng là phần cuối này, SEE Learning: Trở thành Công dân Toàn cầu, chúng ta đi đến việc hiểu rằng thế giới có tính tương thuộc lẫn nhau; rằng tất cả con người đều có chung một mong muốn được hạnh phúc; và rằng mỗi chúng ta đều có thể góp phần tạo nên sự thay đổi ở cấp độ toàn cầu.
***

Thế giới mà chúng ta đang sống ngày càng trở nên phức tạp, toàn cầu hóa và phụ thuộc lẫn nhau. Những thách thức mà các thế hệ hiện tại và tương lai phải đối mặt có phạm vi rộng lớn và ảnh hưởng sâu xa. Việc tìm ra giải pháp cho những thách thức này chắc chắn đòi hỏi một cách tư duy và giải quyết vấn đề mới — mang tính hợp tác, liên ngành và định hướng toàn cầu. Chỉ riêng lòng trắc ẩn (từ bi) thôi là chưa đủ để dấn thân vào thế giới. Chúng ta cần bổ sung lòng trắc ẩn bằng việc ra quyết định có trách nhiệm, dựa trên sự hiểu biết về các hệ thống rộng lớn hơn mà trong đó chúng ta đang sinh sống.

Lĩnh vực Toàn cầu ban đầu có thể khiến ta cảm thấy choáng ngợp, nhưng thực chất nó được xây dựng trên cùng những kiến thức và kỹ năng đã được khám phá trong các lĩnh vực Cá nhân và Xã hội — chỉ là được mở rộng ra cộng đồng, xã hội và cộng đồng toàn cầu của chúng ta. Có những dấu hiệu cho thấy, tương tự như cách chúng ta có thể hiểu hành vi của chính mình và của người khác, khả năng hiểu cách các hệ thống vận hành cũng là một năng lực bẩm sinh. Bằng cách đào sâu nhận thức này và áp dụng tư duy phản biện vào các tình huống phức tạp, sự dấn thân có đạo đức có thể hình thành. Quá trình giải quyết vấn đề khi đó trở nên toàn diện hơn, tránh được xu hướng chia nhỏ các vấn đề thành những mảnh rời rạc, tách biệt nhau.

Lĩnh vực Toàn cầu được khám phá thông qua các chủ đề sau:
• Trân trọng tính tương thuộc duyên sanh lẫn nhau
• Nhận diện Nhân tính chung
• Tham gia Cộng đồng và Toàn cầu

Trân trọng tính Tương thuộc duyên sanh lẫn nhau

Tương thuộc duyên sanh lẫn nhau là khái niệm cho rằng sự vật và sự kiện không tự phát sinh một cách độc lập, mà phụ thuộc vào nhiều sự vật và sự kiện khác để tồn tại.

Ví dụ, một bữa ăn đơn giản mà chúng ta dùng hằng ngày thực chất đến từ rất nhiều nguồn và nhiều con người khác nhau, nếu ta lần theo nguồn gốc của các nguyên liệu theo dòng thời gian và không gian.

Tính tương thuộc cũng có nghĩa là sự thay đổi ở một lĩnh vực sẽ dẫn đến những thay đổi ở nơi khác. Mọi kết quả đều có nguyên nhân, và trên thực tế có thể phát sinh từ sự đa dạng của nhiều nguyên nhân và điều kiện khác nhau.

Mục đích của việc suy ngẫm về tính tương thuộc duyên sanh không phải là để hình thành một sự hiểu biết khô khan về cách các hệ thống toàn cầu vận hành, mà là để liên hệ kiến thức đó với những mối quan tâm của chúng ta đối với bản thân, người khác và hành tinh.

Chúng ta có thể khám phá tính tương thuộc duyên sanh từ hai góc nhìn:
• Hiểu về các Hệ thống Tương thuộc
• Cá nhân trong Bối cảnh Hệ thống

Hiểu về các hệ thống tương thuộc liên quan đến việc chuyển từ sự tập trung vào “bên trong” (bản thân) và “người khác” sang sự chú ý hướng ra “bên ngoài” — tức là các hệ thống rộng lớn hơn. Chúng ta hướng nhận thức của mình đến việc hiểu các nguyên lý của tính tương thuộc và các hệ thống toàn cầu, chẳng hạn như quan hệ nhân quả. Khi xem xét cá nhân trong bối cảnh hệ thống, chúng ta nhận ra rằng sự tồn tại của mình — cũng như của những người xung quanh — gắn bó chặt chẽ với vô vàn sự kiện, nguyên nhân và con người trên khắp thế giới.

Hiểu về các Hệ thống Tương thuộc duyên sanh

Tính tương thuộc vừa là một quy luật của tự nhiên, vừa là một thực tại nền tảng của đời sống con người. Không ai có thể duy trì sự sống — chứ chưa nói đến việc phát triển thịnh vượng — nếu không có sự hỗ trợ của vô số người khác đang góp phần cung cấp những nhu cầu thiết yếu như lương thực, nước uống và nơi ở, cũng như hệ thống hạ tầng hỗ trợ từ vô vàn tổ chức chịu trách nhiệm về giáo dục, thực thi pháp luật, quản trị nhà nước, nông nghiệp, giao thông vận tải, chăm sóc sức khỏe, v.v.

Những cuộc khủng hoảng lớn và được công bố rộng rãi, như cuộc suy thoái kinh tế quốc tế giai đoạn 2007–2009, hay những mối quan ngại ngày càng gia tăng về biến đổi khí hậu và xung đột bạo lực toàn cầu, cho thấy rõ dạng thức tương thuộc kinh tế và sinh thái ở cấp độ toàn cầu.

Trong các xã hội truyền thống, cảm giác gắn kết với người khác được đan cài sâu sắc hơn nhiều vào đời sống hằng ngày. Sự sinh tồn thường phụ thuộc vào việc chia sẻ và trao đổi nguồn lực, cũng như các hình thức hợp tác xã hội khác — từ thu hoạch mùa màng, xây dựng công trình cho đến chống lại thú săn mồi.

Kể từ Cách mạng Công nghiệp, cùng với mong muốn cải thiện vị thế kinh tế, chúng ta trở nên năng động hơn nhưng cũng tách rời khỏi cộng đồng nhiều hơn. Điều này đã tạo ra một ảo tưởng về sự độc lập, khiến ta dễ tin rằng khi trưởng thành, mình không còn cần đến người khác.

Cảm giác tự chủ sai lầm này góp phần làm gia tăng sự cô lập về mặt tâm lý và xã hội. Thực tế, con người là những sinh vật mang tính xã hội sâu sắc; sự tồn tại cũng như sức khỏe tâm lý của chúng ta phụ thuộc vào các mối quan hệ với người khác.

Cá nhân trong Bối cảnh Hệ thống

Để sự hiểu biết của chúng ta về các hệ thống tương thuộc trở nên có ý nghĩa, chúng ta cần bổ sung bằng cách xem xét cách mỗi người trong chúng ta hòa vào bức tranh lớn hơn. Điều này giúp khắc phục xu hướng nhìn nhận sai lầm rằng mình tách biệt khỏi người khác hoặc bằng cách nào đó độc lập với hệ thống rộng lớn hơn.

Ở đây, chúng ta khám phá các mối quan hệ của mình với những người khác và sự phức tạp của các mối quan hệ ấy. Kết quả đạt được gồm ba phương diện:
• Một cảm giác biết ơn chân thành đối với người khác ở cấp độ hệ thống
• Nhận thức sâu sắc hơn về tiềm năng của chúng ta trong việc định hình cuộc sống của người khác
• Khát vọng ngày càng lớn trong việc hành động nhằm bảo đảm hạnh phúc và phúc lợi rộng khắp hơn

Chúng ta bắt đầu bằng việc nhận ra cách hành vi của mình ảnh hưởng đến người khác và ngược lại. Sau đó, chúng ta khám phá những cách thức khác nhau mà người khác đóng góp vào sự an lạc và hạnh phúc của mình. Chúng ta có thể thực hiện điều này bằng cách lập một danh sách và xem lại nó nhiều lần. Thay vì chỉ tập trung vào những người mà ta quen biết như trong Lĩnh vực Xã hội, ở đây chúng ta mở rộng phạm vi ra rộng hơn nhiều: bao gồm các cá nhân, cộng đồng và hệ thống mà có thể ta không hề quen biết trực tiếp. Hiểu rằng chúng ta không thể phát triển — chứ chưa nói đến tồn tại — nếu thiếu sự hỗ trợ của vô số con người là điều thiết yếu để nuôi dưỡng sự trân trọng chân thành đối với người khác.

Mỗi người đều đóng một vai trò trong mạng lưới rộng lớn những con người đang nâng đỡ cuộc sống của chúng ta. Khi nhận ra điều này, chúng ta phát triển một cảm giác tương hỗ. Ta không còn cần phải thấy rõ chính xác người khác mang lại lợi ích cho mình như thế nào mới chấp nhận rằng, rất có thể theo một cách nào đó, lợi ích ấy vẫn tồn tại. Khi nhận thức này gia tăng, bản chất tương hỗ và cùng có lợi của các mối quan hệ dần được ưu tiên hơn so với cái nhìn hạn hẹp, chỉ tập trung vào bản thân hoặc mang tính cạnh tranh. Cảm giác kết nối ngày càng tăng với người khác trực tiếp giúp làm giảm sự cô đơn bằng cách mở rộng khả năng hoan hỷ trước niềm vui của người khác. Nó cho phép ta cảm nhận niềm vui gián tiếp trước những thành tựu của họ, đồng thời trở thành liều thuốc giải cho sự đố kỵ và ghen tị, cũng như cho sự tự phê bình khắc nghiệt hay những so sánh thiếu thực tế với người khác.

Nhận diện Nhân tính Chung

Một sự hiểu biết sâu sắc hơn về tính tương thuộc duyên sanh — đặc biệt khi được kết hợp với những kỹ năng được nuôi dưỡng trong Lĩnh vực Xã hội như sự quan tâm thấu cảm — sẽ dẫn đến mối quan tâm lớn hơn đối với người khác và sự nhận ra rằng tất cả chúng ta đều liên hệ mật thiết với nhau theo nhiều cách. Điều này có thể được củng cố, mở rộng và tăng cường bằng cách chủ ý nuôi dưỡng sự nhận diện về nhân tính chung. Ở đây, chúng ta vận dụng tư duy phản biện để nhận ra rằng, ở cấp độ nền tảng, mọi con người đều chia sẻ những điểm chung nhất định liên quan đến đời sống nội tâm và các điều kiện sống của họ. Bằng cách đó, chúng ta có thể nuôi dưỡng một mức độ trân trọng, thấu cảm và lòng trắc ẩn đối với bất kỳ ai ở bất kỳ nơi đâu — kể cả những người ở rất xa hoặc có vẻ rất khác biệt so với chúng ta.

Chúng ta khám phá nhân tính chung của mình thông qua hai chủ đề:

• Trân trọng Sự Bình đẳng Căn bản của Tất cả Mọi người
• Trân trọng Cách các Hệ thống Ảnh hưởng đến Hạnh phúc và An sinh

Trân trọng sự bình đẳng căn bản của tất cả mọi người là khi chúng ta nhận ra rằng tất cả — từ bạn bè, gia đình cho đến những người xa lạ ở bên kia bán cầu — đều bình đẳng ở cấp độ nền tảng trong khát vọng hướng tới hạnh phúc và an lạc, cũng như trong mong muốn tránh khỏi khổ đau.

Trân trọng cách các hệ thống ảnh hưởng đến hạnh phúc và an sinh là nhận ra rằng các hệ thống toàn cầu có thể thúc đẩy, hoặc làm tổn hại đến hạnh phúc con người, thông qua việc nuôi dưỡng các giá trị tích cực hoặc duy trì những niềm tin và quan điểm gây tranh cãi.

Trân trọng Sự Bình đẳng Căn bản của Tất cả Mọi Người

Chúng ta mở rộng sự nhận thức về tính bình đẳng căn bản của nhân loại đến cả những người ngoài cộng đồng trực tiếp của mình. Cuối cùng, chúng ta đưa sự nhận thức này lan tỏa đến toàn thế giới. Chúng ta làm điều đó bằng cách tập trung vào những điểm chung mà tất cả chúng ta đều chia sẻ với tư cách con người, như mong muốn được phát triển và khát khao tránh khỏi đau khổ cũng như sự bất mãn. Điều này giúp giảm bớt định kiến và xu hướng xem nhẹ nhu cầu của người khác.

Bằng cách nhìn nhận người khác là tương đồng với mình theo cách này, “nhóm của chúng ta” có thể được mở rộng để bao gồm những người thuộc các quốc tịch, sắc tộc, tôn giáo khác nhau, v.v. Khả năng này được thể hiện theo nhiều cách khác nhau trong xã hội, từ việc một cá nhân hiến máu, đến làn sóng quyên góp từ thiện sau một thảm họa thiên nhiên, cho đến việc lên tiếng phản đối sự bất công đối với những nhóm người mà bản thân ta không thuộc về. Kỹ năng trân trọng tính tương thuộc duyên sanh (sự phụ thuộc lẫn nhau) và nuôi dưỡng sự quan tâm đồng cảm đối với người khác đóng vai trò như những “liều thuốc giải” cho nhiều rào cản trong việc kết nối với người khác, chẳng hạn như định kiến, cảm giác xa cách, và sự thờ ơ trước những vấn đề của những người ngoài vòng tròn gần gũi của chúng ta.

Khi chúng ta chỉ tập trung vào bản thân, thế giới dường như trở nên nhỏ bé còn những vấn đề và mối bận tâm của ta lại trở nên khổng lồ. Nhưng khi chúng ta hướng sự chú ý đến người khác, thế giới mở rộng ra. Những vấn đề của ta dần lùi về rìa tâm trí nên cũng trở nên nhỏ lại, và khả năng kết nối cũng như hành động với lòng trắc ẩn của chúng ta được gia tăng.

Trân trọng Cách Các Hệ thống Ảnh hưởng đến Hạnh phúc

Các hệ thống có thể thúc đẩy hoặc làm tổn hại đến hạnh phúc ở cả cấp độ văn hóa và cấu trúc — bằng cách đề cao những giá trị tích cực, hoặc bằng cách duy trì những niềm tin có vấn đề và sự bất bình đẳng. Chúng ta có thể dành thời gian suy ngẫm về cảm xúc của mình khi — và nếu — bản thân phải chịu sự bất bình đẳng, định kiến, thiên vị hoặc ưu ái. Chúng ta cũng có thể sử dụng các ví dụ từ lịch sử và các sự kiện thời sự để minh họa tác động của những hệ thống có vấn đề như vậy. Cuối cùng, chúng ta có thể xem xét liệu định kiến và thiên vị có bao giờ thực sự chính đáng hay không, hay liệu tất cả mọi người đều có quyền bình đẳng trong việc theo đuổi hạnh phúc.

Nuôi dưỡng một sự đồng cảm có phạm vi rộng hơn là điều vô cùng quan trọng, bởi vì với tư cách con người, khả năng đồng cảm bẩm sinh của chúng ta dường như không tự động bao gồm những nỗi đau khổ ở quy mô lớn hay các vấn đề mang tầm toàn cầu. Chẳng hạn, hầu hết chúng ta có xu hướng đồng cảm mạnh mẽ với một nạn nhân đơn lẻ hơn là với một số lượng lớn nạn nhân. Tuy nhiên, bằng cách tìm hiểu về các vấn đề mang tính cấu trúc và văn hóa, sự thấu hiểu và nhận thức của chúng ta về đau khổ sẽ gia tăng, đồng thời mức độ sâu sắc và tinh tế trong phản ứng của chúng ta trước đau khổ cũng được nâng cao.

Thông qua việc nhận ra tính nhân loại chung, chúng ta có thể học cách giao tiếp và hợp tác vượt qua ranh giới sắc tộc và xã hội, đồng thời có cái nhìn và kỳ vọng thực tế hơn về người khác.

Khi ý thức rõ hơn về những điều mình chia sẻ với mọi người, ta có thể trân trọng thay vì nghi kỵ những khác biệt bề ngoài — từ đó giảm bớt định kiến và cảm giác cô lập.

Khi hiểu rằng hạnh phúc hay khổ đau của mỗi cá nhân đều chịu ảnh hưởng từ các hệ thống xã hội xung quanh, lòng thấu cảm của chúng ta sẽ trở nên sâu sắc và bao quát hơn. Đồng thời, tư duy phản biện về những giải pháp cho nỗi khổ của con người cũng sẽ chín chắn và toàn diện hơn.

Gắn kết Cộng đồng và Toàn cầu

Khi trân trọng tính tương thuộc lẫn nhau, nhận ra những lợi ích ta nhận được từ người khác và ý thức về nhân tính chung, chúng ta sẽ tự nhiên hình thành cảm giác trách nhiệm và mong muốn hành động. Ta sẽ muốn đền đáp những ân huệ mà xã hội đã mang lại, đồng thời sẵn lòng hành động vì những người đang gặp khó khăn, thiếu thốn.

Nhưng làm thế nào để chúng ta có thể dấn thân một cách hiệu quả trong những hệ thống phức tạp, ở cấp độ cộng đồng hay toàn cầu?

Mục tiêu cốt lõi của “SEE Learning” là trao quyền để mỗi người nhận ra và phát huy tiềm năng của mình như một công dân toàn cầu giàu lòng trắc ẩn. Để làm được điều đó, có hai hướng khám phá chính:
1. Tiềm năng của chúng ta trong việc tạo ra thay đổi tích cực cho cộng đồng và thế giới
2. Tham gia vào các giải pháp ở cấp độ cộng đồng và toàn cầu

Hai điểm này có liên hệ mật thiết với nhau. Điểm thứ nhất giúp ta nhận ra những gì chính bản thân mình có thể làm — dựa trên khả năng và cơ hội hiện có — để tạo ra thay đổi tích cực. Điểm thứ hai mở ra không gian suy nghĩ sáng tạo về các giải pháp cho những vấn đề đang ảnh hưởng đến cộng đồng và toàn thế giới.

Tiềm năng của chúng ta trong việc tạo ra thay đổi tích cực cho cộng đồng và thế giới

Nếu chúng ta muốn tham gia vào cộng đồng hoặc thế giới và giải quyết những nhu cầu của nó theo cách vừa mang lại lợi ích cho bản thân vừa cho người khác, không rơi vào tuyệt vọng mà vẫn thực tế và hiệu quả, thì chúng ta cần nhận thức rõ cả những giới hạn lẫn khả năng của mình. Điều quan trọng là hiểu rằng không phải mọi thứ đều nằm trong quyền lực trực tiếp của chúng ta, và những vấn đề ăn sâu bén rễ cần có thời gian để thay đổi. Điều đó không có nghĩa là chúng ta không thể hành động một cách hiệu quả. Thật vậy, nếu chúng ta cảm thấy bất lực khi đối diện với những vấn đề khó khăn, điều này sẽ khiến việc nuôi dưỡng lòng từ bi đối với người khác và cả lòng từ bi với chính mình trở nên khó khăn hơn nhiều. Bởi vì lòng từ bi – mong muốn hay ý định làm vơi bớt khổ đau – phụ thuộc vào hy vọng – niềm tin rằng khổ đau có thể được xoa dịu.

Mặc dù chúng ta có thể không thay đổi được toàn bộ một hệ thống, chúng ta vẫn có thể hành động theo những cách tối đa hóa sự thay đổi bằng cách tập trung vào các yếu tố then chốt bên trong hệ thống đó. Điều này có thể mang lại cảm giác được trao quyền mà không bị choáng ngợp bởi quy mô của các vấn đề toàn cầu và mang tính hệ thống.

Nếu chúng ta xác định được một vài yếu tố cốt lõi tạo ra phần lớn tác động trong một hệ thống, chúng ta có thể tập trung giải quyết những yếu tố đó và đạt được những kết quả đáng kể. Cũng đáng để suy ngẫm rằng ngay cả khi chúng ta chưa thể tạo ra thay đổi ở quy mô lớn ngay lập tức, thì những thay đổi nhỏ hơn mà chúng ta có thể thực hiện vẫn vô cùng giá trị.

Những thay đổi nhỏ ở hiện tại có thể phát triển thành những thay đổi lớn hơn nhiều trong tương lai. Những chuyển biến lớn mang tính tích lũy có thể được tạo ra thông qua nhiều hành động nhỏ mang tính tập thể, như việc phân loại rác tái chế khỏi rác chôn lấp. Thông qua sự hiểu biết thấu đáo về các hệ thống phụ thuộc lẫn nhau, chúng ta có được sự tự tin rằng những hành động và cách ứng xử ở quy mô nhỏ hôm nay đang đặt nền tảng cho tác động lớn hơn trong tương lai, ngay cả khi chúng ta chưa thể trực tiếp nhìn thấy kết quả.

Những vấn đề xã hội và toàn cầu phức tạp cần được chia nhỏ thành những phần có thể phân tích và can dự vào. Khi chúng ta thấy rằng hành động của mình có thể giải quyết những thành phần nhỏ của vấn đề, và hiểu cách những thành phần đó liên hệ phụ thuộc lẫn nhau trong các hệ thống rộng lớn hơn, chúng ta sẽ có được sự tự tin, cảm giác làm chủ và được trao quyền. Để làm được điều này, chúng ta cần kỹ năng tư duy phản biện. Ở đây, tư duy phản biện là thực hành suy nghĩ về các vấn đề phức tạp theo cách được định hướng bởi những giá trị nhân bản cơ bản. Mặc dù điều đó không đảm bảo rằng những hành động được thực hiện sẽ luôn được người khác xem là có lợi, tư duy phản biện làm tăng khả năng đạt được những kết quả mang tính xây dựng.

Tham gia vào các Giải pháp Cộng đồng và Toàn cầu

Ngay cả khi việc thực hiện các giải pháp có thể không hoàn toàn nằm trong khả năng của chúng ta, ta vẫn có thể suy ngẫm về các vấn đề và những hướng giải quyết khả dĩ. Ta có thể sử dụng dàn ý sau để khám phá những vấn đề mình đang đối diện:
• Nhận diện các hệ thống và tính phức tạp của chúng
• Đánh giá các hệ quả ngắn hạn và dài hạn của hành động
• Xem xét tình huống trong bối cảnh các giá trị căn bản của con người
• Giảm thiểu ảnh hưởng của cảm xúc tiêu cực và thành kiến
• Nuôi dưỡng thái độ cởi mở, hợp tác và khiêm tốn về mặt trí tuệ
• Cân nhắc những ưu và nhược điểm của một hướng hành động cụ thể

Quá thường xuyên, hành động được thực hiện mà không có sự đánh giá thích đáng về các hệ quả ngắn hạn và dài hạn. Khi xem xét một vấn đề cụ thể, chúng ta cũng cần suy nghĩ về các nhóm dân cư khác nhau sẽ bị ảnh hưởng bởi một hướng hành động nào đó. Nếu chúng ta làm theo tiến trình này và trở nên quen thuộc với nó, ta sẽ tự nhiên bắt đầu suy nghĩ về những tác động rộng lớn hơn của hành động, cũng như cách chúng có thể ảnh hưởng đến những người mà thoạt nhìn có vẻ khá xa rời vấn đề. Chúng ta cũng cần xem xét các vấn đề trong mối liên hệ với những giá trị căn bản của con người, và cách mà các giải pháp có thể thúc đẩy sự phát triển thịnh vượng ở cấp độ cá nhân, xã hội và toàn cầu.

Sự dấn thân ở cấp độ cộng đồng và toàn cầu được nâng đỡ mạnh mẽ bởi một thái độ cởi mở — sẵn sàng hợp tác với người khác, học hỏi từ và tôn trọng quan điểm, ý kiến, tri thức cũng như kinh nghiệm của họ. Một cuộc tranh luận lành mạnh chỉ có thể diễn ra khi ta thừa nhận rằng người khác cũng đang sử dụng lý trí và trải nghiệm của họ để đi đến lập trường mà họ nắm giữ, ngay cả khi những lập trường ấy khác với của ta. Thiếu sự khiêm tốn trí tuệ và tinh thần cởi mở, đối thoại và đồng thuận chung sẽ trở nên bất khả thi; cuộc trò chuyện có thể thoái hóa thành xung đột không hiệu quả và những cuộc đấu tranh quyền lực.

Có rất ít vấn đề nghiêm trọng mà chúng ta có thể tự mình giải quyết mà không cần hợp tác và làm việc với người khác — và điều đó đòi hỏi khả năng truyền đạt rõ ràng các ý tưởng và giá trị của mình. Vì vậy, sự dấn thân ở cấp độ cộng đồng và toàn cầu được hỗ trợ mạnh mẽ bởi khả năng trình bày lập trường của mình, đặt câu hỏi, học hỏi từ người khác và tham gia tranh luận một cách mang tính xây dựng. Khả năng giao tiếp rõ ràng, mạch lạc dựa trên tư duy phản biện và những giá trị sâu sắc mà ta tin tưởng, cũng như khả năng nói năng theo cách trao quyền và truyền cảm hứng — kể cả thay mặt cho những người không có tiếng nói — là một kỹ năng vô cùng mạnh mẽ cho tất cả chúng ta, với tư cách là những công dân toàn cầu và những nhà lãnh đạo tạo chuyển hóa.

Tóm tắt

Trong hai phần đầu, chúng ta đã học cách điều hướng cảm xúc của mình và tương tác hài hòa với gia đình, bạn bè và đồng nghiệp. Trong phần thứ ba và cũng là phần cuối này, chúng ta bắt đầu hiểu rằng thế giới có tính tương thuộc lẫn nhau; rằng mọi con người đều chia sẻ một khát vọng chung là hạnh phúc và mong muốn tránh khổ đau; và rằng hành động của chúng ta có thể góp phần tạo nên những thay đổi rộng lớn ở cấp độ toàn cầu.

Thế giới mà chúng ta đang sống vô cùng phức tạp. Khi trưởng thành, đôi khi ta có cảm giác như mình có thể tự tồn tại mà không cần đến sự hỗ trợ của bất kỳ ai khác. Ta có thể thấy rằng những con người ở bên kia bán cầu dường như không liên quan gì đến mình — suy cho cùng, họ quá khác biệt. Và nhiều khi, việc tạo ra một thay đổi thực sự trong thế giới có vẻ bất khả thi hoặc quá khó khăn. Nhưng khi hiểu rõ thực tại của hoàn cảnh mình — rằng mọi thực phẩm ta ăn, quần áo ta mặc và chiếc xe ta lái đều đến từ công sức của người khác — ta sẽ tự nhiên khởi lên lòng trân trọng đối với họ. Khi nhận ra rằng những con người ấy cũng mong cầu hạnh phúc giống như ta, ta sẽ phát triển ước muốn họ được hạnh phúc. Cuối cùng, với sự hiểu biết rằng những hành động nhỏ tích lũy sẽ tạo thành kết quả lớn, ta sẽ có niềm tin rằng bất kỳ việc làm mang tính xây dựng nào mình thực hiện — dù nhỏ bé đến đâu — cũng sẽ mang lại lợi ích cho thế giới.

Chương trình đào tạo này không phải để chỉ đọc rồi quên; chúng ta cần thực hành từng điểm một. Con người chúng ta tuy khác nhau, nhưng ai cũng phải đối diện với nhiều thử thách khi điều hướng qua vô số tương tác cá nhân và tình huống xã hội. Khi nói đến việc quản lý những thăng trầm của cuộc sống, có một sự khác biệt rõ ràng giữa những hành động được thúc đẩy bởi tư lợi và những hành động có tính đến lợi ích của người khác. Với sự tỉnh thức sâu sắc về các xung năng và thành kiến của mình, cùng khả năng điều chỉnh phản ứng và xem xét tình huống một cách phản biện, chúng ta có thể đối diện với bất cứ điều gì xảy đến trong đời. Chúng ta có thể tiến bước và nhận ra tiềm năng to lớn của chính mình trong việc trở thành một nguồn lực thiện lành: cho bản thân, cho người khác và cho cả thế giới rộng lớn hơn./.

—
***

(1) Học tập Xã hội, Cảm xúc và Đạo đức

(SEE là viết tắt của Social, Emotional and Ethical.)

https://studybuddhism.com/en/essentials/universal-values/see-learning-becoming-a-global-citizen