TẠI SAO PHẬT TÁNH LÀ QUAN TRỌNG NHẤT TRONG PHẬT GIÁO ĐẠI THỪA

và tại sao Phật tánh không phải là linh hồn

Why Buddha Nature is one of the most important understandings in Mahayana Buddhism and why Tathagatagarbha Buddha Nature is not the soul

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

“Tất cả chúng sinh đều là Phật,
Nhưng bị che lấp bởi những ô nhiễm tạm thời.
Khi những thứ ấy được loại bỏ,
Thì Phật quả hiển lộ.”

— Rangjung Dorje

Phật tánh (Phật Giới - Buddha Dhatu) là một trong những nền tảng hiểu biết quan trọng và truyền cảm hứng nhất trong Phật giáo Đại thừa — có lẽ là quan trọng nhất. Biểu tượng hoa sen — dù mang nhiều ý nghĩa — là biểu tượng nổi bật nhất của Phật tánh: hoa sen (Phật tánh của chúng ta) mọc lên từ bùn dưới đáy ao (những phiền não và chấp trước của chúng ta) — nhưng không hề bị vấy bẩn bởi bùn.

Hình 1: Hoa sen, hoàn hảo, tinh khiết và tuyệt đẹp, vươn lên từ bùn đất dưới đáy ao. Tương tự như vậy, Phật tính của chúng ta sẽ thoát khỏi những chướng ngại do chấp trước, bản ngã và nghiệp xấu gây ra.

 

Ý nghĩa của hình ảnh này là:

*bản chất giác ngộ vốn đã hiện hữu trong mọi chúng sinh,
*dù sống giữa vô minh và khổ đau,
*nhưng bản tính sâu xa ấy chưa từng bị hủy hoại.

Trong tư tưởng Đại thừa, tu hành không phải “tạo ra” Phật tính:

*Phật tánh không phải thứ được ban cho từ bên ngoài,
*Mà là khả năng giác ngộ vốn có nơi tất cả chúng sinh,
*Chỉ cần được nhận ra và khai mở.

Định nghĩa ngắn gọn nhất về Phật tánh là: tâm trí sáng tỏ, thanh tịnh của tất cả chúng sinh, cuối cùng sẽ trở thành Phật sau khi được thanh tẩy khỏi mọi phiền não. Nói cách khác, tất cả chúng sinh đều có tiềm năng trở thành Phật.

“Phật tánh bao trùm tất cả… Phật tánh này hiện hữu giống như mặt trời rực rỡ hiện diện trên bầu trời.” — Tulku Urgyen Rinpoche

Mặt trời có thể bị mây che khuất, nhưng nó vẫn luôn hiện hữu. Tương tự, Phật tánh của chúng ta có thể bị che khuất bởi những chấp trước và phiền não, nhưng nó vẫn luôn hiện hữu. Nó không phải là thứ chúng ta sở hữu (như linh hồn) mà là bản chất của chúng ta.

 

Hình 2: Phật tính thường được ví như mặt trời sau những đám mây. Mặt trời luôn hiện hữu, ngay cả khi bạn không nhìn thấy nó. Nhưng khi vật cản thị giác biến mất, mặt trời sẽ tỏa sáng.

Trong những lời dạy của Khenop Tsultrim Tenzin, vị thầy đã giải thích như sau: “Tạp chất và ô nhiễm là kết quả của quan điểm sai lầm… Khi ô nhiễm được loại bỏ (nó giống như) khi mặt trời thoát khỏi mây, thì tất cả phẩm chất của mặt trời đều hiện hữu.” [3]

Dzogchen Ponlop Rinpoche định nghĩa Phật tánh như sau: “… bản chất cơ bản của tâm trí chúng ta là một khoảng không gian nhận thức rạng rỡ vượt ra ngoài mọi cấu tạo khái niệm và hoàn toàn không bị chi phối bởi sự vận động của suy nghĩ. Đó là sự hợp nhất của tánh không và sự trong suốt, của không gian và nhận thức rạng rỡ được ban tặng những phẩm chất tối cao và vô lượng.” [5]

 

 

Hình 3: Tất cả chúng sinh đều có Phật tính, bị che khuất bởi những ham muốn và phiền não của chúng ta, nhưng cuối cùng, với lòng từ bi, thực hành, thiền định và từ bỏ, chúng ta có thể thoát khỏi ô uế như đóa sen hoàn hảo từ bùn lầy.

Vì sao Phật tánh không phải là linh hồn

Từ góc nhìn phương Tây, điều quan trọng là phải loại bỏ mọi sự so sánh trực tiếp với linh hồn. Phật tánh không phải là linh hồn theo cách hiểu trong các truyền thống phi Phật giáo. Bởi vì Đức Phật đã dạy về “vô thường” và tầm quan trọng của việc loại bỏ sự chấp trước vào bản ngã, nên Phật tánh không giống với linh hồn. (Không đề cập đến Atman của Ấn Độ giáo, mà là linh hồn theo Do Thái giáo và Kitô giáo.)

“Trong Phật giáo, chúng ta không có linh hồn, chúng ta không có khái niệm về linh hồn.” Zasep Rinpoche nói [trong một video sắp được phát hành về Bản chất Phật.] “Đối với tôi, linh hồn nghe giống như một thứ gì đó vĩnh cửu, bên trong chúng ta. Không có gì là vĩnh cửu. Thay vì linh hồn, chúng ta có ý thức, dòng tâm thức và Phật tánh.” [1]

Hai điểm tương đồng giữa Phật tánh và linh hồn nằm ở khái niệm cùng "tự nhiên" và "rạng rỡ". Điểm khác biệt hoàn toàn nằm ở khái niệm về bản ngã và cái tôi; linh hồn hàm ý sự gắn bó vĩnh viễn với một "cái tôi", về bản chất, trái ngược với quan niệm về Tính Không của Phật giáo.

Ngoài ra, trong hầu hết các truyền thống, hạnh phúc của tâm hồn phụ thuộc vào sự ban phước của Thượng đế. Trong Phật giáo, có thể nói đó hoàn toàn là sự tự lực – chỉ có bạn mới có thể phát triển Phật tánh của mình. (Mọi người, các bổn tôn tâm thể (Yidam), các vị Phật có thể giúp đỡ, nhưng cuối cùng bạn vẫn phải tự mình làm điều đó.)

Nếu không phải là linh hồn, vậy Phật tánh là gì?

Phật tánh là một khái niệm cao siêu, được các bậc Giác ngộ thấu hiểu, nhưng theo một cách nào đó lại không thể dạy được cho người chưa giác ngộ. Trong Bảo Tánh Luận (Uttaratantra) có viết:

“Nó vi tế, nên không phải là đối tượng của việc học tập.
Nó tối thượng, nên không phải là đối tượng của sự quán chiếu.
Pháp tánh thâm sâu, nên không phải là đối tượng của thiền định trần tục…”

Nhận ra sự tồn tại của nó, như các Đức Phật không thể sai lầm đã dạy, là điều đáng khích lệ và tuyệt vời. Hiểu chính xác nó là gì thì khó hơn. Có thể thảo luận, giảng dạy hoặc bình luận về vấn đề này ở một mức độ nhất định, nhưng cuối cùng, đó là trí tuệ "tối thượng", vượt xa khả năng hiểu biết đầy đủ hiện tại của chúng ta. Ở cấp độ đó, nó đòi hỏi niềm tin. Nhưng đối với những người chấp nhận những giáo lý không thể sai lầm của Đức Phật, đó không phải là niềm tin, mà là sự chấp nhận chân lý mà chúng ta chưa hoàn toàn hiểu được. Mặc dù chúng ta không thể hiểu hết, nhưng điều quan trọng là phải biết rằng chúng ta có Phật tánh.

Hai loại Phật tính: Phật tánh tự nhiên và Phật tánh đang phát triển

Zasep Rinpoche giải thích rằng thực chất có hai loại Phật tánh (Tathagatagharba):

“Phật tánh tự nhiên là thứ luôn hiện hữu bên cạnh chúng ta, và việc phát triển Phật tánh có nghĩa là chúng ta phải phát triển. Nói cách khác, thức, và thức của chúng ta, đang phát triển Phật tánh.”

“Thức của chúng ta đang tri giác và gán nhãn cho các đối tượng, nhìn nhận sự vật như chủ thể và đối tượng, cũng như mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng. Chủ thể và đối tượng của thức phụ thuộc lẫn nhau. Quy luật duyên khởi. Không có sự tồn tại cố hữu. Do đó, bản chất thật sự của ý thức là Tánh không (Shunyata). Bản chất tối thượng của tâm là Không, như Bát Nhã Tâm Kinh đã nói: “Cũng vậy, thức là Không, và Không cũng là thức.” Thức là tánh không. Vì vậy, Như Lai tự nhiên chính là tánh không của tâm.”

Đức Đạt Lai Lạt Ma: “Ngay cả côn trùng cũng có Phật tánh”

Trong một bài giảng về Phật tánh, Đức Đạt Lai Lạt Ma nói: “Theo quan điểm của Đức Phật, con người – thông qua tu tập, thông qua thực hành – có được điều mà chúng ta gọi là trạng thái tâm giác ngộ cao nhất. Vì vậy, thông qua thực hành, con người, thông qua một loại thanh lọc trạng thái tâm của chính mình, cuối cùng có thể trở thành một bậc giác ngộ. Ngay cả chính Đức Phật, để đạt được giác ngộ cuối cùng, cũng cần phải nỗ lực rất nhiều…”

“Mọi chúng sinh có tri giác—ngay cả côn trùng—đều có Phật tánh. Hạt giống Phật có nghĩa là ý thức, sức mạnh nhận thức—hạt giống giác ngộ. Đó là từ quan điểm của Đức Phật. Tất cả những điều phá hoại này có thể được loại bỏ khỏi tâm trí, vì vậy không có lý do gì để tin rằng một số chúng sinh không thể trở thành Phật. Vì vậy, mọi chúng sinh đều có hạt giống đó.” [2

Đồng thời, Đức Đạt Lai Lạt Ma cảnh báo rằng Phật tánh, dù là một khái niệm giải thoát và lạc quan, chỉ có thể được hình thành và phát triển bởi chính bạn. Không ai có thể làm điều đó thay bạn.

“Đức Phật cũng nói rằng bạn là chủ nhân của chính mình. Tương lai, mọi thứ đều phụ thuộc vào chính bạn. Trách nhiệm của Đức Phật chỉ là chỉ ra con đường, thế thôi.”

Kinh điển Phật giáo giảng dạy về Phật tính

Các nguồn tài liệu về giáo lý Phật tính rất phong phú:

Các Kinh Điển (Sūtra)

• *Tathāgatagarbha sūtra: Kinh Như Lai Tạng.
  *Śrīmālādevī siṃhanāda sūtra: Kinh Thắng Man Phu Nhân Sư Tử Hống.
  *Anunatva apurnatva nirdeśa: Kinh Bất Tăng Bất Giảm.
  *Aṅgulimālīya sūtra: Kinh Ương Quật Ma La.
  *Mahāyāna mahāparinirvāṇa sūtra: Kinh Đại Bát Niết Bàn.
  *Laṅkāvatāra sūtra: Kinh Lăng Già.

Các Luận Thư (Compendium)

• Ratnagotravibhāga: Luận Đại Thừa Cứu Cánh Yếu Nghĩa (hoặc Cứu Cánh Nhất Thừa Bảo Tánh Luận).

Tâm trí quang minh tương tự như Phật tánh.

Mặc dù Phật tánh là một giáo lý quan trọng trong Phật giáo Đại thừa, nhưng nó không được diễn đạt theo cách đó trong các truyền thống Phật giáo Theravada, nơi người ta thay vào đó đề cập đến Tam Tạng kinh điển (Pali Tipitika) và giáo lý về Tâm quang minh của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Tâm quang minh có khái niệm tương tự như Phật Tánh ở một số khía cạnh, và nhiều người coi hai điều này là tương đương nhau — vì Đức Phật, trong Kinh điển Pali, đã mô tả rằng tâm quang minh luôn hiện hữu dù bạn có nhận thức được nó hay không — đó là tâm “thoát khỏi những phiền não xâm nhập”. Một tâm không bị phiền não rõ ràng là bước đầu tiên trên con đường dẫn đến Tâm Giác Ngộ.

Kinh Pali Tipitika (Pabhassara Sutta, Anguttara Nikaya 1.49-52): Pabhassara Sutta thuộc Kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya), Chương Một Pháp, Phẩm Đặt Hướng và Trong Sáng (kinh số 49-52).

“Này các Tỳ kheo, tâm là quang minh. Và nó bị ô nhiễm bởi những phiền não đến. Người phàm tục không được giác ngộ không nhận ra điều đó như nó thật sự hiện hữu, đó là lý do tại sao nói với các vị rằng — đối với người phàm tục không được giác ngộ — không có sự phát triển của tâm trí.”

“Này các Tỳ kheo, tâm là quang minh. Và nó được giải thoát khỏi những phiền não xâm nhập. Người đệ tử được dạy dỗ thấu đáo của các bậc thánh nhân nhận ra điều đó như nó vốn có, đó là lý do tại sao ta nói với các vị rằng – đối với người đệ tử được dạy dỗ thấu đáo của các bậc thánh nhân – có sự phát triển của tâm.”

Tâm quang minh là một giáo lý cốt lõi của tất cả các trường phái Phật giáo. Người ta thường dùng hình ảnh "mặt trời" để diễn giải, coi Tâm Phật quang minh như mặt trời, nhưng những phiền não, nghiệp xấu và sự chấp trước mạnh mẽ vào bản ngã của chúng ta giống như những đám mây đen che khuất mặt trời.

Giáo Huấn về Tinh Yếu của các Đấng Như Lai

Tác phẩm "Giáo Huấn về Tinh Yếu của các Đấng Như Lai (Như Lai Tạng)" là một chính văn quan trọng được viết bởi Đức Karmapa thứ Ba, Rangjung Dorje, bậc thầy vĩ đại thuộc dòng Kagyu. Luận thư này tập trung giảng giải về Phật tánh sẵn có (Như Lai Tạng) trong mỗi chúng sinh, kết hợp tinh hoa của Đại Thủ Ấn và Đại Viên Mãn.

Chuyển dịch bởi Peter Roberts
Tại Sonada Monastery gần Darjeeling in June 1990,
Từ một bản khắc gỗ năm tờ được in tại Tu viện Rumtek, Sikkim
Việc phân chia câu kệ và bản dịch dựa trên
Chú giải của Jamgon Kongrtrul Lodro Thaye về văn bản này, một bản khắc gỗ bốn mươi mốt tờ được thực hiện tại Tu viện Rumtek, Sikkim, có tựa đề:

“Một sự soi sáng cho ‘Luận thuyết dạy về Phật tánh’ –

De-bzhin-gshegs-pa’i-snying-po-tsan-pa’o-bstan-bcos-kyi-rnam-‘grel-

rang-byung-dgong-gsal-ces-bya-ba-bzhugs-so”

 

 Con Kính Lễ Tất Cả Chư Phật Và Bồ Tát

Dù không có điểm bắt đầu, nhưng nó lại có điểm kết thúc.
Bản chất của nó hoàn toàn thanh tịnh và trường tồn vĩnh cửu.
Chúng ta không nhìn thấy được nó là vì nó bị che lấp bởi một lớp màng bọc cũng vốn không có điểm bắt đầu.
Điều này giống như một bức tượng vàng ròng đang bị bụi bẩn, đất cát bọc kín bên ngoài vậy.
(Đây là lời Phật dạy.)

"Bản thể vốn có từ vô thủy
Là chỗ nương tựa của tất cả các pháp.
Do có bản thể này, mới có mọi chúng sinh
Vào đạo Phật gọi là Như Lai Tạng (Tathāgatagarbha) hoặc Phật tánh.
(Đây là lời Phật dạy.)

 Tất cả chúng sinh vốn dĩ là Phật,
Nhưng bị che mờ bởi những cấu uế nhất thời.
Khi những vết ô uế ấy được tẩy sạch, Phật tính liền hiển bày.
Đó là một câu trích dẫn từ kinh Mật tông

"Bản thể" tự hữu, không do tạo hóa sinh ra
Nhưng nó được đặt tên như vậy vì nó giữ nguyên các đặc tính của riêng mình.
"Vô thủy" (không có bắt đầu) nghĩa là không có cái gì tồn tại trước nó.
"Thời gian" ở đây chính là sát-na (khoảnh khắc) hiện tại này.
Nó không phải đến từ một nơi nào khác.

"Các pháp" (hiện tượng) được giải thích là Sinh tử và Niết-bàn hiện lên dưới dạng đối đãi hai mặt.
Điều này được gọi là "nền tảng của các tập khí vô minh âm thầm"
Sự vận động của các tâm sở, suy nghĩ đúng đắn và suy nghĩ sai lầm là nguyên nhân làm khởi phát sự sinh khởi đó (của sinh tử và niết-bàn).

 "Hiện tượng" được giải thích chính là:
Luân hồi và niết bàn hiển hiện như một cặp nhị nguyên.
Điều này được gọi là "căn bản của tập khí vô minh".
Sự chuyển dịch của tâm sở, các niệm tưởng đúng
Và các niệm tưởng sai là nguyên nhân sinh khởi điều đó (luân hồi và niết bàn).
Duyên cho các nguyên nhân của chúng được dạy chính là A-lại-da (tạng thức/nền tảng phổ quát).

 "Nơi nương tựa" (chốn chứa đựng) ở đây chính là Phật tánh.
Những suy nghĩ sai lầm (vọng tưởng) thực chất lại nằm hoàn toàn bên trong bản tính thanh tịnh của tâm.
Bản tính thanh tịnh vốn luôn hiện hữu như thế, nhưng ta không nhìn thấy được là do bị những suy nghĩ mê lầm che lấp.
Chính vì lẽ đó mà có sinh tử luân hồi.
Nếu xua tan được những mê lầm ấy thì Niết-bàn hiện tiền, và đây được gọi là "điểm kết thúc" (kết thúc sự mê lầm).

 "Bắt đầu" và "kết thúc" thực chất đều phụ thuộc vào sự suy nghĩ, phân biệt của tâm trí.

 Các hoạt động của tâm (tâm sở) giống như những cơn gió,
thổi bùng lên nghiệp lực và phiền não.
Chính (nghiệp và phiền não) này làm hiển lộ ra năm uẩn (skandhas), mười tám giới (dhatus),
mười hai xứ (ayatanas) và tất cả các hiện tượng mang tính đối đãi hai mặt.

Người nào cố gắng mong cầu hay ruồng bỏ những (hiện tượng) này thì đều là mê lầm.
Bạn có thể phủ nhận hay tống khứ được điều gì khi cố từ bỏ những ảo tưởng do chính tâm mình phóng chiếu ra?
Bạn có thể đạt được hay nắm giữ được gì khi cố thu nhặt những ảo tưởng do chính tâm mình phóng chiếu ra?
Chẳng phải việc tin vào sự đối đãi hai mặt (đúng - sai, có - không, lấy - bỏ) này là một sự tự lừa dối chính mình sao?

Dù hiểu biết này được dạy như phương thuốc trị bệnh,
Hiểu biết về bất nhị vốn chẳng phải chân lý tối hậu.
Nó không phải là việc dùng ý niệm để hình dung cái vô niệm.
Thứ hiểu biết về tánh Không có được nhờ đánh tan các sắc tướng,
Chẳng phải chính nó cũng là một sự lầm tưởng sao?
Nhưng nó được dạy là để tâm bám chấp vào thực tại phải chấm dứt.

 Chẳng có gì là chân thật, cũng chẳng có gì là hư ngụy.
Bậc trí giả dạy rằng vạn vật như bóng trăng đáy nước.
Chính cái "tâm bình thường" này được gọi là
"Pháp giới" và "Phật tánh".

Bậc giác ngộ không thể làm nó tốt hơn.
Kẻ mê muội chẳng thể làm nó ô nhiễm.
Nó được gọi bằng rất nhiều tên khác nhau,
Nhưng ý nghĩa thật sự không thể hiểu qua lời nói.

Đó là sự hiển lộ không bao giờ dứt.
(Nó được dạy) là có sáu mươi tư công đức[1].
Dù đây (chỉ) là một mô tả đơn giản hóa,
Nhưng người ta nói rằng mỗi một trong sáu mươi tư điều đó lại chứa đựng cả hàng triệu công đức khác.

 Có mười năng lực trí tuệ (Thập lực):

1- Tri thị xứ phi xứ trí lực: Trí tuệ thấu suốt hành động nào là đúng đắn (hợp lý) và hành động nào là sai lầm (vô lý).
2- Tri nghiệp báo trí lực: Trí tuệ thấu suốt sự chín muồi của nghiệp (nhân quả).
3-Tri chư căn thắng liệt trí lực: Trí tuệ thấu suốt căn tính, bản chất của chúng sinh.
4- Tri chủng chủng giải trí lực: Trí tuệ thấu suốt khuynh hướng, năng lực bẩm sinh của chúng sinh.
5- Tri chủng chủng giới trí lực: Trí tuệ thấu suốt chí hướng, nguyện vọng của chúng sinh.
6-Tri nhất thiết sở thú đạo trí lực: Trí tuệ thấu suốt điểm đến của mọi con đường tu tập (biết rõ hành vi nào dẫn đến cõi nào, quả vị nào).
7-Tri thiền định giải thoát tam muội trí lực: Thấu suốt và làm chủ các tầng thiền định (Dhyana), giải thoát và định cảnh.
8-Túc mạng trí lực: Trí tuệ nhớ rõ các tiền kiếp (nhớ về các đời sống quá khứ).
9-Thiên nhãn trí lực: Trí tuệ về thiên nhãn (thấy rõ sự sinh tử, luân hồi của tất cả chúng sinh).
10-Lậu tận trí lực: Trí tuệ tịch tĩnh, dứt sạch mọi phiền não lậu hoặc, đạt đến sự an lạc tối hậu.

Nhờ có (mười năng lực trí tuệ) đó, liền có bốn sự vô sở úy (Tứ vô sở úy):

1-Nhất thiết trí vô sở úy: Tự tại tuyên thuyết rằng Ngài đã an trụ trong sự giác ngộ hoàn toàn, thấu suốt bản chất của tất cả các pháp (hiện tượng).
2-Lậu tận vô sở úy: Tự tại tuyên thuyết về con đường tu tập đưa đến đoạn trừ tận gốc mọi phiền não lậu hoặc.
3-Thuyết chướng đạo vô sở úy: Tự tại tuyên thuyết về những chướng ngại, những pháp gây ngăn cản con đường đi đến sự tịch diệt (chấm dứt khổ đau).
4-Thuyết khổ tận đạo vô sở úy: Vượt lên trên mọi sự tranh luận hay bác bỏ từ người khác (luôn tự tin vì giáo pháp Ngài chỉ ra chắc chắn dẫn đến diệt khổ).

Do những nhân duyên đó, liền có mười tám phẩm tính đặc biệt này (Mười tám pháp bất cộng):

1-Thân vô thất: Hành động của thân không bao giờ có sai lầm.
2-Khẩu vô thất: Lời nói không bao giờ có lỗi (không nói lời vô ích, trống rỗng).
3-Niệm vô thất: Tâm niệm không bao giờ có sự quên sót hay bất cẩn.
4-Vô dị tưởng: Luôn an trụ trong thiền định liên tục (không có tư tưởng phân tán).
5-Vô bất định tâm: Không có sự phân biệt hay bám chấp vào các dạng danh tính khác nhau (luôn bình đẳng).
6-Vô bất tri dĩ xả tâm: Không có sự buông xả một cách vô tri, thụ động (luôn tỉnh giác trong sự trung lập).
7-Dục vô giảm: Lòng khát vọng độ sinh (nguyện lực) không bao giờ suy giảm.
8-Tinh tấn vô giảm: Sự siêng năng, tinh tấn không bao giờ vơi bớt.
9-Niệm vô giảm: Chánh niệm luôn trọn vẹn, không bao giờ suy giảm.
10-Định vô giảm: Định lực (Samadhi) luôn kiên cố, không bao giờ suy giảm.
11-Tuệ vô giảm: Trí tuệ (Prajna) thấu suốt luôn rực sáng, không bao giờ suy giảm.|
12-Giải thoát tri kiến vô giảm: Trí tuệ thấy rõ sự giải thoát hoàn toàn không bao giờ suy giảm.
13/14/15-Nhất thiết thân/khẩu/ý nghiệp tùy trí tuệ hành: Mọi hành động của Thân (13), Khẩu (14), và Ý (15) đều được dẫn dắt và đi tiên phong bởi trí tuệ.
15/17/18-Trí tuệ tri quá khứ/hiện tại/vị lai thế vô trước vô ngại: Thời gian không thể làm lu mờ; Trí tuệ thấu suốt trọn vẹn cả Ba đời: Quá khứ (16), Hiện tại (17), và Vị lai (18) một cách tự tại, không bị ngăn che.

"Nếu hội đủ ba mươi hai (công đức) đó, thì chính là Pháp thân (Dharmakaya)."

 "Trong trạng thái hiện tại của chúng ta, chúng ta thường phủ nhận sự hiện hữu (của Phật tánh) cùng những phẩm tính công đức này."

Không có sự thấu hiểu về thực tại như nó vốn là.
Những "vọng tưởng" vốn không thật có lại được chấp là thật.
Cái "chân thật vẹn toàn" thì lại chẳng hề hay biết.
Cứ thế, chúng ta tự tạo ra nỗi thống khổ cho chính mình.
Ôi! Thấu hiểu những công đức này của Pháp thân
Là chân thật – đó mới chính là tri kiến về sự thật,
Nhưng trong trạng thái hiện thời, chúng sinh với căn cơ thấp kém
Lại khước từ tri kiến chân thật và thêu dệt nên điều hư ngụy,
Để rồi bị cuốn phao đi bởi sự loạn động theo sau nó.

Nhờ tri kiến về (Phật tánh) đúng như thật,
Người ta sẽ tựu thành những năng lực của nó.
Chẳng có bất cứ điều gì cần phải đoạn trừ;
Cũng chẳng có một mảy may nào cần phải thêm vào.
Chân lý phải được nhìn thấy một cách chân thật.
Nếu chân lý được nhìn thấy, ấy chính là sự giải thoát hoàn toàn.
"Bản thể" ấy vốn vắng bóng những cấu nhiễm ngẫu nhiên,
Những thứ mang đặc tính tách biệt (với bản tâm).
Nhưng nó không hề vắng bóng những công đức tối thượng,
Những thứ mang đặc tính không thể tách rời.

 Trong (Phật tánh) vốn sẵn có các công đức của hai Sắc thân:
Ba mươi hai tướng tốt và (tám mươi) vẻ đẹp phụ.
Những phẩm tính chứng đắc đó chính là thân thể của chính mình.

 Thân này không phải do Tự ngã, thần Phwya[2], thần Shiva, Phạm Thiên, các vi phân tử vật chất bên ngoài,
Hay do các yếu tố nằm ngoài kinh nghiệm thực chứng tạo ra.
Khi sự phát triển bất tịnh của năm giác quan,
Và khi cấu trúc (nhị nguyên) giữa chủ thể nhận thức và đối tượng bị nhận thức
Được thanh tịnh hóa, thì trạng thái đó được gọi là "sự chứng đắc".

Vì vậy, các kinh mạch (nadis), khí (vayus), và minh điểm (bindus) khi được thanh tịnh hóa chính là các Sắc thân thanh tịnh.
Khi chưa được thanh tịnh hóa, chúng là các Sắc thân bất tịnh.
Ví dụ, các đặc tính quý báu của một viên ngọc beryl bị bao phủ bởi lớp đất đá sẽ không được hiển lộ.
Khi nó được lau chùi bằng vải lông bò yak và nước muối,
Rồi được làm sạch bằng giấm và vải len,
Được tịnh hóa hoàn toàn, nó trở thành viên ngọc như ý đáp ứng mọi nhu cầu và ước nguyện.

Cũng như thế, nhằm mục đích gột rửa sạch
Ba lớp vỏ bọc phiền não, sở tri và thiền định
Khỏi viên ngọc hải lam bảo (aquamarine) của tâm,
Sẽ có một sự diệt tận hoàn toàn của chúng thông qua Tư Lương Đạo và Gia Hạnh Đạo,
Bảy địa bất tịnh[3] và các địa thanh tịnh của Bồ Tát.

Khi ý niệm sai lầm (vọng tưởng)
Chạm trán với ý niệm đúng đắn (chánh niệm/phương tiện),
Giống như cả hai thanh củi mồi đều bị thiêu rụi bởi ngọn lửa, liền có sự giải thoát khỏi cả hai ý niệm ấy.
Bấy giờ, ta vượt thoát khỏi cả khái niệm về sự đoạn trừ,
Về phương thuốc chữa trị, về chân như, và cả ý niệm về một quả vị chứng đắc.

Bấy giờ, những đóa hoa thân tướng tốt đẹp liền đua nở
Ngay nơi bậc đã chứng đắc thân như hư không.

 Ba giai đoạn gồm: bất tịnh, vừa tịnh vừa bất tịnh,
Và hoàn toàn thanh tịnh lần lượt là:
(Các giai đoạn) của chúng sinh, Bồ Tát, và chư Như Lai.
Dù được nói như vậy, nhưng Phật quả không phải là thứ mới được tạo ra.
Trước kia như thế nào, thì sau này cũng y như thế.
Đó chính là Phật tánh bất biến.
Sự "thay đổi" ở đây chỉ là việc giải thoát khỏi các cấu nhiễm mà thôi.

Nếu ai đó ôm giữ quan kiến tiêu cực (tà kiến) rằng:
Các công đức của Phật vốn không có nhân,
Hoặc hình dung rằng chúng không hề có sẵn bên trong chính mình,
Mà lại do các nhân duyên bên ngoài tạo tác nên,
Thì điều đó có khác gì với thường kiến và đoạn kiến của ngoại đạo?

Sự sinh và diệt có vẻ như trong từng sát-na của các "tâm sở" (nơi chư Phật)
Tương ứng với các tâm sở bất tịnh (của chúng sinh).
Nếu (các tâm sở của chư Phật) không diễn ra như thế,
Thì mọi hoạt động của các Sắc thân sẽ bị chấm dứt.
Tuy nhiên, chúng không được gọi bằng cái tên "tâm sở",
Mà (được gọi) là "Diệu quan sát trí" (Trí tuệ phân biệt sâu sắc).

Bản chất của các yếu tố vật chất
(Hoặc) bị đi kèm bởi sự bám chấp, (hoặc) hiển lộ phần tinh túy năng lượng mạnh mẽ của chúng.
Hoàn toàn không có bất kỳ sự khác biệt nào về mặt hiện tượng bên ngoài
Đối với người mê muội và người tỉnh thức.
Sự khác biệt (duy nhất) chính là có hay không có sự bám chấp vào tính nhị nguyên.
Nếu điều đó không như vậy,
Thì chư Phật làm sao có thể vận hành các hoạt động độ sinh của Ngài?

Các ví dụ về viên ngọc như ý và những thứ tương tự
Được giải thích để biểu thị cho sự hiển lộ của năng lực vô niệm.
Tuy nhiên, năng lực này không phải chỉ tồn tại bên trong tâm thức của người khác.
Nếu như vậy, nó sẽ là trí tuệ của người khác mất rồi.
Và nếu quả thật như vậy, thì trí tuệ đó cũng chỉ là ảo tưởng mà thôi.

Nếu ai đó quả quyết rằng (trí tuệ) có sự bám chấp vào những biểu hiện của chính nó,
Thì một tấm gương soi khi có các hình ảnh hiển thị bên trong
Cũng sẽ có những suy nghĩ bám chấp (vào các hình ảnh đó).

Tất cả những ảo tưởng, mê lầm của chúng sinh
Đều hiển hiện rõ ràng nơi trí tuệ (của chư Phật).
Thế nhưng, trí tuệ ấy lại không hề bị ô nhiễm bởi những ảo tưởng đó.
Ví như, mặc dù các yếu tố vật chất
Có vẻ như sinh ra và diệt đi ở trong không gian,
Nhưng không gian ấy vẫn không bị ô nhiễm, vốn chẳng có sinh cũng chẳng có diệt.

Cũng theo cách ấy, mặc dù trí tuệ của chư Phật
Đi vào trong tâm thức của chúng sinh, nhưng Ngài không hề bị ô nhiễm.
Trí tuệ ấy tuyệt đối không bị gọi là "ảo tưởng".
Mà nó được gọi là "Thành sở tác trí" (Trí tuệ viên mãn mọi hành động).

Tâm thức đã vắng bóng ba thứ che lấp (tam chướng)
Chính là "Bình đẳng tánh trí" và đó là sự "tịch tĩnh".
Do sở hữu lòng đại từ và đại bi (đối với chúng sinh)
Nên Báo thân (Sambhogakaya) và các hóa thân khác liền hiện ra trước họ.
Điều này được tuyên thuyết nhằm bác bỏ quan điểm của những ai cho rằng
Việc chứng đắc Phật quả cũng giống như quả vị của Hàng Nhị thừa (Hinayana).

 Trí tuệ chính là ba thứ thường hằng:
Thường hằng về bản tánh chính là Pháp thân (Dharmakaya);
Thường hằng về sự liên tục chính là Báo thân (Sambhogakaya);
Không bao giờ gián đoạn chính là Hóa thân (Nirmanakaya).

Có ba thứ vô thường:
Tánh Không do tâm thức thêu dệt (chấp Không) là vô thường;
Tâm thức của các niệm đầu loạn động là vô thường;
Sự hợp thành của sáu thức là vô thường.

Thế nhưng, ba thứ thường hằng ấy luôn hiện hữu.
Ba thứ vô thường kia chỉ là cấu nhiễm.
Ba thứ thường hằng chính là trí tuệ.

Điều này không giống với "Tự ngã" của ngoại đạo (Tirthika),
Bởi vì Tự ngã đó là sự thêu dệt của tâm thức, còn (Phật tánh) thì không phải.
Điều này không giống với Niết bàn của bậc Thanh văn (Shravakas) và Duyên giác (Pratyekabuddhas),
Bởi vì (trong Niết bàn đó) tất cả công đức của các Sắc thân đều không được hiển lộ.
Điều này không giống với thân xác của một chúng sinh (phàm phu),
Bởi vì nó không phải được tạo ra do bởi các phiền não cấu nhiễm.

Nó sẽ không bao giờ thoái lui về trạng thái trước kia
Bởi vì nó đã hiển lộ chính xác đúng như thực tại vốn là.

Sẽ không bao giờ (lại) xuất hiện những cấu nhiễm, vết nhơ
Bởi vì đã hoàn toàn giải thoát khỏi tâm niệm phân biệt nhị nguyên.

Do đó, bản tâm này, vị Phật này,
Đang hiện hữu ngay lúc này, nhưng lại không được nhận biết.

(Trích từ "Kinh Trang Nghiêm Luận" - Sutralankara):
"Khi sự chứng ngộ diễn ra, vào thời điểm đó,
Giống như khi sức nóng của kim loại nguội tắt,
Vào thời điểm đó, và chứng bệnh đau mắt hột biến mất,
Bởi vì Phật quả (đã tựu thành), người ta không thể nói rằng
Tâm và trí tuệ là tồn tại hay không tồn tại."

(Trích từ "Đại Thừa Nhị Thập Tụng" - Mahayanavimshika):
"Bởi vì trong nghĩa chân thật cốt tủy (đệ nhất nghĩa đế) vốn không có sự sinh,
Nên ở đó cũng chẳng có sự giải thoát.
Phật quả tựa như hư không.
Nó có cùng bản tánh như chúng sinh.
Vì 'bờ bên này' (luân hồi) và 'bờ bên kia' (niết bàn) đều không sinh,
Nên các pháp do duyên hợp vốn là hoàn toàn trống rỗng (Tánh Không).
Đây chính là trải nghiệm của trí tuệ toàn giác (Nhất thiết chủng trí)."

 (Trích từ "Luận Uttaratantra"):
"Nó vô cùng vi tế, nên không phải là đối tượng của Văn (học hỏi).
Nó là cái tối hậu, nên không phải là đối tượng của Tư (tư duy, quán chiếu).
Pháp tánh (dharmata) vốn sâu thẳm, nên không phải là đối tượng của
Tu pháp thế gian (thiền định thế gian), và những điều tương tự."

Trải nghiệm về trí tuệ tự nhận biết chính mình này,
Thực tại tối hậu này sinh khởi nhờ niềm tin vào sự tự-hữu (tự sinh khởi).
Ôi! Chính vì họ không thấu hiểu điều này,
Nên những đứa trẻ (những chúng sinh vô minh) mới mãi lang thang trong biển khổ luân hồi!

Nhờ vào oai lực của Đức Thích Ca Mâu Ni vĩ đại,
Của Đức Văn Thù, Đức Di Lặc, và Đức Quán Thế Âm,
Bài luận này đã được biên soạn bởi Rangjung Dorje.

Nguyện cho tất cả chúng sinh đều đạt được tri kiến không lầm lạc
Và chứng đắc viên mãn hoàn toàn bản tính Như Lai (Phật tánh)!

 Đến đây là hoàn thành phần trình bày liễu nghĩa về Phật tánh,
vốn là cốt tủy của Kim Cang thừa (Vajrayana).

 

 KIẾT TƯỜNG VIÊN MÃN! (Nguyện mọi điều tốt lành!)

SHUBHAM! (Auspiciousness!)

 

NOTES

[1] Buddha Weekly Video releasing in July: ” What is the difference between Tathagatagarbha Buddha Nature and the concept of soul?” taught by Venerable Zasep Tulku Rinpoche

[2] The Dalai Lama: “On Buddha Nature” https://www.pbs.org/thebuddha/blog/2010/Mar/9/dalai-lama-buddha-nature/

[3] Uttaratantra Shastra teachings by Khenpo Tsultrim Tenzin, November 15, 2015, Drikung TMC

[4] Venerable Khenchen Thrangu Rinpoche “The Buddha Nature”

Instructions on a Treatise entitled: “A Teaching on the Essence of the Tathagatas (The Tathagatagarbha)” by the Third Karmapa, Rangjung Dorje, according to “An Illumination of the Thoughts of Rangjung (Dorje): A Commentary to “The Treatise that Teaches the Buddha Nature” by Jamgon Kongtrul Lodro Thaye the Great Translated from Tibetan by Peter Roberts

[5] “Buddha Nature” https://www.thoughtco.com/buddha-nature-doctrine-450001

 

https://www.rinpoche.com/teachings/buddhanature.htm

 

 

https://buddhaweekly.com/buddha-nature-one-important-understandings-mahayana-buddhism-tathagatagarbha-buddha-nature-not-soul/

---

[1] 64 phẩm chất gồm có: thập lực, tứ vô sở úy, 18 pháp bất cộng và 32 tướng tốt

[2] Đấng tối cao của đạo Bon

[3] Từ sơ địa đến thất địa Viễn Hành là còn bất tịnh, từ bát địa Bất Động trở lên là thanh tịnh

PHẬT MÔN VIỄN CẢNH: Cái Giá Mà Con Người Phải Trả Cho Trí Tuệ Nhân Tạo Và Thách Thức Của Sự Hiểu Biết Đúng Đắn.

Buddhistdoor View: The Human Costs of AI and the Challenge of Right Understanding

Tác giả: By Buddhistdoor Global
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***

Tuần này, chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hủy bỏ việc ký kết một sắc lệnh hành pháp mới nhằm mở rộng sự giám sát và phối hợp của liên bang về trí tuệ nhân tạo. Sắc lệnh này, hiện đang bị đình trệ về mặt hành chính, lẽ ra sẽ báo hiệu rằng các chính phủ đang bắt đầu nhận ra AI không chỉ đơn thuần là một công nghệ thương mại, mà còn là một lực lượng có khả năng định hình lại xã hội. Sắc lệnh tiềm năng này được ban hành trong bối cảnh ngày càng có nhiều lo ngại về thông tin sai lệch, gián đoạn lao động, giám sát và khả năng cạnh tranh quốc gia, cũng như những câu hỏi sâu sắc hơn về những tác động mà AI có thể gây ra cho tâm trí và tinh thần con người.

Đối với Phật tử, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo không chỉ là vấn đề chính trị hay kinh tế. Nó ngày càng trở thành câu hỏi về khổ đau, ảo tưởng, sự chú tâm và việc tu dưỡng – hay xói mòn – trí tuệ.

Sự xuất hiện gần đây của “chủ nghĩa xoắn ốc”, một tôn giáo giả trực tuyến kỳ lạ và đang phát triển xoay quanh tương tác với chatbot, đã được đưa ra ánh sáng. Người dùng bị thu hút vào các cộng đồng này phát triển niềm tin rằng các hệ thống AI là những thực thể có ý thức tiết lộ những sự thật ẩn giấu thông qua các biểu tượng lặp đi lặp lại như hình xoắn ốc, hình fractal và sóng hài (harmonic). Một số người dùng được cho là đã phát triển mối liên kết cảm xúc mạnh mẽ với chatbot, trong khi những người khác bắt đầu coi các kết quả đầu ra của AI như có thẩm quyền tâm linh. Như một người quan sát đã nhận xét, “ranh giới giữa công cụ và thực thể đã biến mất” và các phản hồi của AI bắt đầu có cảm giác “có chủ đích hoặc quan trọng, mang lại cho các thành viên cảm giác hiểu biết chung”. (The Week)

Thật dễ dàng để bác bỏ những diễn biến như vậy như là hành vi ngoài lề. Tuy nhiên, Phật giáo từ lâu đã cảnh báo rằng tâm trí con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi sự phóng chiếu vọng tưởng, chấp trước và khao khát sự chắc chắn. Đức Phật đã nhiều lần nhấn mạnh việc con người dễ dàng nhầm lẫn những vẻ bề ngoài có điều kiện với chân lý vĩnh cửu như thế nào. Các hệ thống trí tuệ nhân tạo, được thiết kế để mô phỏng các mẫu ngôn ngữ và tín hiệu cảm xúc của con người với độ trôi chảy phi thường, có thể làm tăng cường xu hướng này.

Điều khiến thời điểm hiện tại trở nên đặc biệt khó khăn là các hệ thống AI thường mô phỏng sự hiểu biết mà không thật sự sở hữu nó. Hơn nữa, AI không chỉ đơn thuần thay đổi công việc của con người mà còn "tái cấu trúc" nhận thức của con người. Nghiên cứu mới nổi cho thấy việc sử dụng AI quá mức có thể làm suy yếu khả năng hình thành trí nhớ, làm giảm khả năng suy luận sâu sắc, làm tăng sự tự tin và khuyến khích sự phụ thuộc thụ động vào các sản phẩm do máy móc tạo ra. Một nghiên cứu cho thấy nhiều người dùng thậm chí không thể nhớ lại những câu họ đã viết vài phút trước đó với sự hỗ trợ của AI.

Mối quan ngại này rất phù hợp với giáo lý Phật giáo về chánh niệm và tu dưỡng tâm trí. Bát Chánh Đạo không chỉ đơn thuần là đạt được những kết luận đúng đắn. Nó còn là về việc chuyển hóa thói quen chú tâm và nhận thức thông qua nỗ lực có kỷ luật. Chánh niệm và chánh định đòi hỏi sự gắn kết bền bỉ với trải nghiệm, bao gồm cả sự khó chịu, không chắc chắn và đấu tranh nhận thức. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo ngày càng hứa hẹn sự tiện lợi không gặp trở ngại: câu trả lời tức thì, viết dễ dàng, bộ nhớ được thuê ngoài và phán đoán tự động.

Nguy hiểm không chỉ đơn giản là trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở nên thông minh hơn con người. Mà là con người có thể dần dần đánh mất chính những khả năng tạo nên trí tuệ. Sau khi một nghiên cứu của MIT năm 2025 cho rằng việc sử dụng AI quá mức có thể dẫn đến suy giảm nhận thức, bác sĩ tâm thần Zishan Khan, người làm việc chặt chẽ với trẻ em và thanh thiếu niên, đã cảnh báo: “Từ góc độ tâm thần học, tôi thấy rằng việc quá phụ thuộc vào các hệ thống học tập dựa trên trí tuệ nhân tạo (LLM) có thể gây ra những hậu quả tâm lý và nhận thức không mong muốn, đặc biệt là đối với những người trẻ tuổi có bộ não vẫn đang phát triển.” Ông tiếp tục, “Những kết nối thần kinh giúp bạn truy cập thông tin, ghi nhớ sự kiện và khả năng phục hồi: tất cả những điều đó sẽ suy yếu.” (TIME)

Gần đây hơn, Ji Y. Son, giáo sư Tâm lý học tại Đại học bang California, Los Angeles, và Alice Xu, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành Tâm lý học phát triển tại Đại học California, Los Angeles, đã kêu gọi chúng ta xem các hệ thống AI như những “nhà thám hiểm chỉ biết nhấn nút” hơn là những thực thể thông minh. Theo Son và Xu, những hệ thống này có thể tạo ra những sản phẩm đầu ra tinh vi đến kinh ngạc trong khi không hề có sự hiểu biết, ý thức hay nhận thức đạo đức thật sự. Chúng không phân biệt được sự thật với dối trá, lòng thương cảm với sự tàn nhẫn, hay sự giải thoát với ảo tưởng. Chúng tối ưu hóa cho các khuôn mẫu và phần thưởng. Tuy nhiên, bởi vì ngôn ngữ của chúng có vẻ mạch lạc và phản ứng cảm xúc, con người tự nhiên gán cho chúng ý định và quyền lực.

Từ lâu, truyền thống Phật giáo đã nhận ra xu hướng này. Tâm trí xây dựng các câu chuyện, gán cho chúng sự vĩnh hằng và tìm kiếm sự nương tựa trong các hệ thống có vẻ ổn định hoặc toàn tri. Giờ đây, trí tuệ nhân tạo phản ánh lại những xu hướng này cho người dùng với mức độ thân mật và quy mô chưa từng có.

Đồng thời, Phật giáo không đòi hỏi sự bác bỏ hoàn toàn công nghệ. Phật pháp từ lâu đã thích nghi với các phương tiện truyền thông mới, từ tụng kinh truyền miệng đến văn hóa bản thảo, máy in và truyền thông kỹ thuật số. Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể mang lại những lợi ích thật sự trong y học, khả năng tiếp cận, khám phá khoa học và giáo dục. Nếu được sử dụng khéo léo, những công cụ này có thể giúp giảm bớt các hình thức khổ đau.

Son và Xu đã nêu rất rõ điều này trong phần kết luận bài viết của họ:

Hiểu biết hiệu quả về AI nghĩa là nắm giữ đồng thời hai ý tưởng: Các hệ thống này có thể làm những việc phức tạp đến đáng kinh ngạc, và chúng không làm theo cách con người làm. Nếu AI được coi là giống con người hoặc kỳ diệu, thì kết quả đầu ra của nó sẽ mang tính độc đoán. Nhưng nếu nó được hiểu, dù không hoàn hảo, như một công cụ khám phá được định hình bởi phản hồi, mọi người có khả năng đặt ra những câu hỏi tốt hơn: Tại sao nó lại làm điều này? Điều gì đã định hình hành vi này? Nó có thể thiếu điều gì?

Đó là sự khác biệt giữa việc bị ấn tượng bởi AI và việc có thể suy luận về nó. (The Conversation)

Chúng ta cần liên tục tự kiềm chế bản thân khỏi sự cám dỗ và mê hoặc của AI, và cảnh báo những người khác có thể đã bị “ấn tượng” và lừa gạt đến mức bỏ qua khả năng suy luận của chính mình.

Đáng lo ngại là, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể khiến hiệu ứng “Dunning-Kruger” nổi tiếng trở nên đặc biệt dai dẳng đối với những người sử dụng nhiều AI. Một nghiên cứu năm 2026 cho thấy việc sử dụng AI tạo ra sự tự tin thái quá không chỉ ở người mới bắt đầu mà còn ở cả những người dùng thành thạo hơn, dẫn đến việc cả hai đều đánh giá quá cao khả năng hiểu biết của chính mình. Điều đáng lo ngại nhất là, “những người có trình độ hiểu biết về AI cao nhất lại thật sự kém hiệu quả nhất, nhầm lẫn giữa sự thành thạo công cụ với khả năng nắm vững chủ đề.” (Baillie Gifford)

Phật giáo khẳng định rằng các công cụ phải được dẫn dắt bởi sự phân biệt đạo đức và ý định khôn ngoan. Vấn đề không phải là trí tuệ nhân tạo (AI) “tốt” hay “xấu”, mà là việc sử dụng nó nuôi dưỡng lòng tham, thù hận và si mê – hay là lòng hào phóng, từ bi và trí tuệ. Đó là lý do tại sao hiểu biết về AI đang trở thành một nhu cầu đạo đức và thậm chí là tâm linh. Hiểu được AI có nghĩa là hiểu cả sức mạnh và những hạn chế sâu sắc của nó. Điều đó có nghĩa là nhận ra rằng sự thông thạo không phải là trí tuệ, rằng dự đoán không phải là sự thấu hiểu, và rằng tình bạn được mô phỏng thông qua thuật toán không giống với mối quan hệ con người đích thực dựa trên lòng từ bi và sự dễ tổn thương lẫn nhau.

Đức Phật thường khuyên các đệ tử không nên chấp nhận những lời khẳng định chỉ vì chúng nghe có vẻ thuyết phục hoặc đến từ những nguồn có thẩm quyền. Thay vào đó, các giáo lý cần được xem xét cẩn thận thông qua kinh nghiệm, suy ngẫm về đạo đức và hậu quả của chúng đối với khổ đau và sự giải thoát. Xét về nhiều khía cạnh, lời khuyên cổ xưa này có lẽ còn phù hợp hơn bao giờ hết trong thời điểm hiện nay.

Tương lai của trí tuệ nhân tạo (AI) có thể sẽ được định hình không chỉ bởi chính phủ hay các tập đoàn, mà còn bởi những thói quen tư duy mà người dân bình thường vun đắp trong cuộc sống hàng ngày. Một xã hội thụ động tiếp nhận sự chắc chắn do máy móc tạo ra có thể trở nên ngày càng phân mảnh, phụ thuộc và dễ bị thao túng. Một xã hội phát triển các hình thức tương tác với AI một cách có ý thức, phê phán và giàu lòng trắc ẩn có thể vẫn giữ được những gì sâu sắc nhất của con người.

Với tư cách là những người thực hành Phật giáo, thách thức có thể không phải là hoàn toàn từ bỏ trí tuệ nhân tạo, mà là tương tác với nó mà không từ bỏ những kỷ luật về sự chú tâm, quán chiếu đạo đức và tu dưỡng nội tâm mà Phật pháp luôn đòi hỏi. Trong thời đại của những cỗ máy ngày càng có sức thuyết phục, việc duy trì sự hiểu biết đúng đắn tự nó có thể trở thành một hành động cấp tiến, một phong trào “ngược dòng” của nền văn hóa hiện hành./.

https://www.buddhistdoor.net/features/buddhistdoor-view-the-human-costs-of-ai-and-the-challenge-of-right-understanding/

 

 

 

 

CHƯƠNG 11: CON MÈO CỦA ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA

Nguyên tác: Dalai Lama’s Cat
Tác giả: David Michie
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

 

***

“Có mặt trái nào khi trở thành con mèo của Đức Đạt Lai Lạt Ma không?”

Chỉ riêng việc đặt ra câu hỏi này có thể đã nghe thật lố bịch, hoặc thể hiện sự vô ơn thấp kém đến mức có lẽ bạn muốn gạt phắt tôi đi ngay lập tức như một con mèo được nuông chiều quá mức — kiểu mèo mặt tẹt, lông dài với vẻ lạnh lùng kiêu kỳ, luôn tạo cảm giác rằng chẳng điều gì trên đời này có thể đủ tốt đối với chúng.

Nhưng khoan đã, độc giả thân mến. Chẳng phải mọi câu chuyện đều có hai mặt sao?

Đúng là trong lịch sử, hẳn có rất ít con mèo được hưởng những điều kiện tuyệt vời vô song như tôi. Không chỉ mọi nhu cầu vật chất của tôi đều được đáp ứng và mọi ý thích đều được chiều chuộng — đôi khi còn trước cả khi chính tôi nhận ra chúng — mà thế giới tinh thần của tôi cũng trở nên sinh động nhờ vô vàn vị khách cùng các hoạt động phong phú xoay quanh mình. Về mặt tình cảm, thật khó tưởng tượng có thể được yêu thương, tôn sùng và cưng chiều nhiều hơn bởi những con người mà ngược lại, tôi cũng dành cho họ sự gắn bó chân thành nhất từ tận đáy lòng.

Và về mặt tâm linh, như bạn đã biết, chỉ cần Đức Thánh Thiện bước vào một căn phòng thôi, mọi hình tướng và mọi ý niệm thông thường dường như đều tan biến, chỉ còn lại cảm giác bình yên sâu thẳm kéo dài mãi. Với việc tôi dành phần lớn mỗi ngày ở bên cạnh ngài, ngủ mỗi đêm dưới chân giường của ngài, và trải qua biết bao giờ phút trong lòng ngài, hẳn tôi phải là một trong những con mèo hạnh phúc và mãn nguyện nhất trên hành tinh này.

Vậy thì, xin hỏi thật, mặt trái của tất cả những điều đó nằm ở đâu?

Như Đức Đạt Lai Lạt Ma thường giải thích, sự phát triển nội tâm là điều mà mỗi người chúng ta phải tự chịu trách nhiệm. Người khác không thể khiến ta trở nên chánh niệm hơn để có thể cảm nhận trọn vẹn tấm thảm phong phú của những trải nghiệm đời thường. Tương tự, người khác cũng không thể ép buộc ta trở nên kiên nhẫn hay tử tế hơn, cho dù sự kiên nhẫn và lòng tử tế có thể góp phần lớn lao vào hạnh phúc của ta đến đâu đi nữa. Còn việc cải thiện khả năng tập trung khi thiền định thì hiển nhiên là điều mà chính chúng ta phải tự mình thực hiện.

Và thế là chúng ta đi đến cốt lõi của vấn đề, nguyên nhân cho nỗi bực bội vừa đáng xấu hổ vừa không thể chối cãi của tôi.

Ngày này qua ngày khác, tôi ngồi trong những buổi tiếp kiến cùng Đức Ngài, lắng nghe những trải nghiệm thiền định của các hành giả cao cấp, trong khi biết rõ rằng bản thân mình không thể thiền nổi quá hai phút mà không bị phân tâm. Chưa từng có tuần nào trôi qua mà tôi không nghe kể về những cuộc phiêu lưu kỳ diệu của ý thức do các yogi thực hiện khi đang ngủ hoặc thậm chí — tạm thời thôi — đã chết về mặt lâm sàng. Thế nhưng mỗi đêm, khi chính tôi nhắm mắt lại, tôi nhanh chóng rơi vào trạng thái mê ngủ nặng nề và vô thức hoàn toàn.

Nếu tôi sống với một gia đình dành nhiều thời gian xem truyền hình như cách Đức Đạt Lai Lạt Ma dành cho việc thiền định, và tâm trí của họ cũng xao động chẳng kém gì tâm trí tôi, thì đôi khi tôi nghĩ rằng có lẽ mình sẽ không phải đau đớn nhận thức rõ những giới hạn của bản thân đến thế. Nếu tôi được bao quanh bởi những con người tin rằng chính người khác hay sự vật trong đời khiến họ hạnh phúc hoặc bất hạnh — thay vì thái độ của họ đối với những con người hay sự vật ấy — thì có lẽ tôi đã được xem là con mèo khôn ngoan nhất trần đời.

Nhưng tôi không sống như vậy.

Vì thế, tôi không thể trở thành con mèo ấy được.

Thay vào đó, có những lúc tôi cảm thấy mình kém cỏi đến mức dường như việc cố gắng trở thành một “bodhicatva” chân chính cũng thật vô nghĩa. Kỹ năng thiền định nghèo nàn của tôi. Những dòng suy nghĩ tiêu cực cứ lặp đi lặp lại theo thói quen. Sống ở Jokhang chẳng khác nào một kẻ tí hon đứng giữa những người khổng lồ! Chưa kể tôi còn đủ mọi thiếu sót cá nhân khác — như mặt tối của sự thèm ăn tham lam mà ngày nào tôi cũng phải đấu tranh chống lại — và cả những khiếm khuyết về thể chất, lộ rõ ngay khi tôi bắt đầu bước đi vì đôi chân sau run rẩy, khập khiễng của mình.

Và còn nỗi đau nhói buốt ấy nữa — như một hạt cát sắc cạnh cọ xát ngay nơi sâu thẳm lòng tự trọng của tôi — rằng dòng dõi hoàn hảo của tôi, ôi than ôi thay, lại không có giấy tờ chứng nhận, và có lẽ sẽ mãi mãi như thế cho đến tận cuối thời gian. Thật khó để tiếp tục tin rằng mình khác biệt, đặc biệt, hay thậm chí — dám nói ra không nhỉ — mang dòng máu quý tộc, khi chẳng có nổi một tờ giấy nào để chứng minh điều đó.

Đó chính là những suy nghĩ đang ngập tràn trong đầu tôi khi một buổi sáng nọ, tôi lững thững đi xuống đường đến Café Franc để tìm một bữa ăn an ủi. Len qua những chiếc bàn đông đúc, tôi dừng lại để chạm mũi chào hỏi Marcel, kẻ từ sau khi Kyi Kyi xuất hiện đã trở nên thân thiện với tôi hơn trước. Tôi rộng lượng ban cho Franc một tiếng gừ khe khẽ đầy trìu mến khi ông cúi xuống vuốt ve mình. Rồi nhanh nhẹn tránh sang một bên để không vướng chân anh bồi bàn trưởng Kusali — người đang giữ thăng bằng ba đĩa thức ăn trên mỗi cánh tay — tôi nhảy lên vị trí quen thuộc giữa những cuốn tạp chí thời trang bóng loáng và phóng tầm mắt nhìn xuống “nhà hát riêng” của mình.

Ở đó là hỗn hợp quen thuộc của những khách vãng lai — người đi bộ đường dài, những kẻ Tìm Kiếm, các “Greenie”[1] và những người nghỉ hưu mang giày thể thao.

Nhưng sự chú ý của tôi lập tức bị thu hút bởi người đàn ông ngoài 30 tuổi đang ngồi một mình ở chiếc bàn ngay bên cạnh, đang đọc cuốn “Sinh Học Của Niềm Tin” (The Biology of Belief) của Bruce Lipton. Khuôn mặt tươi tắn và điển trai, với đôi mắt màu hạt dẻ, vầng trán cao và mái tóc xoăn đen, anh ta đọc với một tốc độ cho thấy một trí tuệ dữ dội ẩn sau cặp kính đọc sách hơi mang vẻ mọt sách.

Sam Goldberg là một trong những khách quen lâu năm hơn của quán cà phê. Đến McLeod Ganj một tháng trước đó, ngay khi phát hiện ra Café Franc, anh đã nhanh chóng trở thành khách ghé thăm mỗi ngày. Franc cũng không mất nhiều thời gian để tự giới thiệu mình.

Hai người họ đã trao đổi vài câu chuyện xã giao thông thường, qua đó tôi biết được rằng Sam đang nghỉ ngơi sau khi bị sa thải khỏi công việc ở Los Angeles. Anh ta đang ở McLeod Ganj trong một khoảng thời gian chưa xác định. Anh đọc trung bình bốn cuốn sách mỗi tuần. Anh là một người viết blog “thâm niên” về các chủ đề thân–tâm–trí (mind/body/spirit). Và anh có hơn 20.000 người theo dõi trực tuyến.

Tuy nhiên, chính trong một cuộc trò chuyện vào tuần trước mà một khả năng mới đầy thú vị đã xuất hiện. Trong khoảng lặng giữa đợt khách giữa buổi sáng và giờ ăn trưa, Franc đã kéo ghế ngồi đối diện Sam — một vinh dự mà ông rất hiếm khi dành cho khách hàng.

-“Hôm nay anh đang đọc gì vậy?” ông hỏi, vừa đẩy một ly latte miễn phí về phía Sam.

-“Ồ, cảm ơn ông! Thật tốt bụng quá.” Sam liếc nhanh vào ly cà phê — và chỉ rất thoáng qua nhìn Franc — trước khi quay lại nhìn vào cuốn sách. “Đây là bản chú giải của Đức Đạt Lai Lạt Ma về Bát Nhã Tâm Kinh,” anh nói. “Một trong những bản kinh điển và cũng là cuốn tôi rất thích. Tôi đã đọc nó cả chục lần rồi. Cùng với Trái Tim của Hiểu Biết của Thích Nhất Hạnh, tôi thấy đây là những tác phẩm hữu ích nhất giúp mở khóa ý nghĩa của bản kinh này.”

-“Duyên khởi là một chủ đề khó,” Franc nhận xét.

-“Khó nhất,” Sam đồng ý. “Nhưng để hiểu rộng hơn thì cũng khó đi xa hơn Hai mươi tám bài kệ Đại Thủ Ấn của Tilopa gửi Naropa hay Con đường chính yếu của các bậc chiến thắng của Đạt Lai Lạt Ma đời thứ nhất Panchen Lama. Những câu kệ của Tilopa rất giàu chất trữ tình, và thơ ca đôi khi có thể truyền tải một ý nghĩa vượt xa ngôn từ. Còn giáo pháp của Panchen Lama thì mộc mạc hơn nhiều. Nhưng sức mạnh và sự rõ ràng của chúng lại chính là điều bạn cần khi thiền định về một đối tượng vi tế như vậy.”

Franc im lặng nghiền ngẫm điều đó một lúc rồi nói, “Điều đó làm tôi ngạc nhiên đấy, Sam. Có vẻ như bất cứ chủ đề nào tôi hỏi anh, anh cũng có thể liệt kê ra nửa tá cuốn sách liên quan, kèm theo cả một bài phê bình đầy đủ.”

-“Ồ, k-k-k-k-không đâu.” Những vệt hồng thoáng hiện trên chiếc cổ nhợt nhạt của Sam.

-“Tôi đoán là anh phải cập nhật liên tục mọi thứ cho blog của mình chứ?”

-“Thật ra, blog là kết quả”—Sam liếc nhanh về phía Franc nhưng không thật sự chạm ánh mắt—“chứ không phải là nguyên nhân.”

-“Anh vốn luôn là một con mọt sách à?”

-“Điều đó có ích nếu ông làm trong ngành. N-ng-ngành mà tôi từng làm, ý tôi là vậy.”

-“Và đó là ngành gì vậy?” Franc hỏi một cách tự nhiên.

-“Bán sách.”

-“Ý anh là…?”

-“Tôi từng làm việc cho một chuỗi nhà sách.”

-“Điều đó… thú vị đấy.” Tôi nhận ra ánh lóe trong mắt Franc. Đó cũng chính là ánh mắt tôi từng thấy khi ông phát hiện ra tôi là mèo của Đức Đạt Lai Lạt Ma.

-“Tôi phụ trách một khu vực sách về tâm thức–thân thể–tinh thần,” (mind/body/spirit) Sam tiếp tục. “Nên phải luôn cập nhật tất cả các đầu sách mới.”

-“Hãy nói cho tôi biết,” Franc nói, nghiêng người về phía trước, chống khuỷu tay lên bàn. “Việc chuyển sang sách điện tử và máy đọc sách có nghĩa là chấm dứt các hiệu sách không?”

Sam khẽ ngồi thẳng người lại trên ghế trước khi cố gắng nhìn thẳng vào mắt Franc trong trọn vẹn một giây.

-“Không ai có quả cầu pha lê để nhìn tương lai, nhưng tôi nghĩ thật ra vẫn có một số cửa hàng sẽ phát triển tốt. Những cửa hàng chuyên bán một loại sách nhất định. Có lẽ là tổ chức thêm các sự kiện nữa.”

-“Như các quán cà phê sách à?”

-“Chính xác.”

Franc nhìn Sam thật kỹ một lúc lâu trước khi nói: “Mấy tháng vừa rồi, tôi đã nghĩ đến việc đa dạng hóa kinh doanh của mình. Có khu vực đó trong quán, tách riêng so với các bàn khác, nhưng lại ít được sử dụng,” ông vừa nói vừa chỉ về phần quán hơi cao hơn một chút, ánh sáng dịu hơn, nơi các bàn thường bỏ trống. “Hàng ngày tôi có nhiều khách du lịch ghé qua, có thể họ muốn mua một cuốn sách, mà xung quanh đây chẳng có chỗ nào bán cả. Vấn đề là tôi chẳng biết gì về việc quản lý hiệu sách—và tôi cũng không quen ai biết cả, cho đến bây giờ.”

Sam gật đầu.

-“Vậy, ông nghĩ sao về ý tưởng này?”

-“Đây chính xác là kiểu nơi mà tôi có thể hình dung một hiệu sách sẽ phát triển tốt. Như anh nói, chẳng có đối thủ cạnh tranh nào cả. Không tổn hại gì khi mà sóng điện thoại di động chập chờn ở những vùng này, làm cho việc tải sách điện tử trở nên khó khăn."

Franc chen vào: “Rất nhiều khách hàng của chúng ta vốn đã rất quan tâm đến các sách về tâm thức/thân thể/tinh thần. Họ thường xuyên đọc những cuốn đó ngay ở đây mà.”

Sam xen vào: “Nếu họ đến để trải nghiệm toàn diện, ông có thể mở rộng trải nghiệm đó bằng cách thêm việc mua sách mới, CD, có thể là cả quà tặng nữa.”

-“Các món đồ Phật giáo và đồ lưu niệm Ấn Độ.”

-“Chỉ những món chất lượng tốt thôi.”

-“Tất nhiên rồi.”

Suốt cả ba giây, Sam giữ ánh nhìn của Franc. Ánh lấp lánh trong mắt Franc đã chuyển thành sự hứng khởi trọn vẹn. Ngay cả sự rụt rè thường thấy của Sam dường như cũng tan biến.

Rồi Franc hỏi: “Anh sẽ thiết lập nó giúp tôi chứ?”

-“Ý ông là—?”

-“Và quản lý nó. Với tư cách là quản lý hiệu sách của tôi.”

Sự hứng khởi nhanh chóng biến mất trên khuôn mặt của Sam.

-“À, điều đó thật… thật… thật tốt khi yêu cầu, nhưng tôi không thể đâu.” Những vết nhăn sâu hiện lên giữa hai lông mày của anh. “Ý tôi là, tôi chỉ ở đây vài tuần thôi mà.”

-“Anh đâu có công việc nào để quay lại đâu,” Franc nhắc nhở anh, hơi thẳng thắn. “Tôi đang đề nghị anh một công việc ở đây.”

-“Nhưng visa của tôi—”

Franc vẫy tay ra hiệu bỏ qua: “Tôi có một người có thể lo tất cả thủ tục giấy tờ.”

-“Và chỗ ở—”

-“Có một căn hộ ở tầng trên,” Franc nói. “Tôi có thể đưa phần đó vào thỏa thuận.”

Nhưng thay vì giải tỏa những băn khoăn của Sam, Franc dường như chỉ làm chúng thêm rối. Sam cúi mặt xuống khi một làn đỏ hiện lên, trước tiên ở cổ, rồi dần dần, không ngừng, lan rộng ra hai gò má.

-“Tôi thật sự không thể làm được,” anh nói với Franc. “Ngay cả khi mọi thứ khác đều… ”

Franc nghiêng người về phía trước trên ghế, nhìn chằm chằm anh. “Tại sao lại không?”

Sam nhìn sàn nhà với vẻ bất lực.

-“Anh có thể nói với tôi mà,” Franc nói, giọng dịu lại.

Sam lắc đầu chậm rãi.

Sau một khoảnh dừng, Franc thử một cách tiếp cận khác. “Tin tôi đi—tôi là một Phật tử.”

Sam mỉm cười buồn.

-“Tôi sẽ không bỏ qua đâu”—Franc cố gắng kết hợp cả sự đồng cảm lẫn quyết tâm trong giọng nói của mình.

—“cho đến khi anh nói với tôi.”

Ông ngả người ra sau trên ghế, như thể chuẩn bị cho một chờ đợi lâu dài. Làn đỏ trên má Sam càng trở nên đậm hơn. Rồi, sau khoảng dừng dài nhất từ trước đến nay, mắt vẫn nhìn xuống sàn, Sam thì thầm: “Khi cửa hàng ở Century City đóng cửa, tôi bị sa thải.”

-“Anh đã nói rồi mà.”

“Vấn đề là, không phải ai cũng bị sa thải. Một vài người được giữ lại và chuyển công việc khác.” Sam cúi đầu, đầy hổ thẹn.

-“Và anh đang nghĩ—?”

-“Nếu tôi giỏi công việc của mình, tôi cũng đã được giữ lại rồi.”

- “Vậy họ chỉ giữ lại những người làm việc xuất sắc, đúng không?” giọng Franc căng lên. “Lý do gì khác nữa? Chi phí sa thải họ? Hay vì họ là nhân viên lâu năm?”

Sam nhún vai. “Chắc vậy. Hầu hết là thế. Nhưng ông cũng thấy mà… tôi tệ với mọi người đến mức nào. Tớ sẽ chẳng hợp với việc đó đâu, Franc.” Cuối cùng anh cũng cố liếc thật nhanh về phía Franc. “Hồi đi học, lúc chia đội thể thao thì tớ luôn là đứa bị chọn cuối cùng. Lên đại học, tôi chẳng bao giờ hẹn hò được với ai. Tôi không phải kiểu người giỏi giao tiếp. Tôi sẽ làm hỏng mọi thứ mất.”

Khi Franc nhìn dáng vẻ đáng thương của Sam trước mặt mình, một nụ cười tinh quái đầy ẩn ý thoáng hiện trên môi anh. Không nói lời nào, ông ra hiệu cho Kusali mang cho mình một ly espresso.

-“Ừ, tôi đồng ý,” ông đáp sau một lúc. “Hãy tưởng tượng sẽ tai hại thế nào nếu để một người thuộc lòng thể loại sách theo kiểu ngược đời đi đặt toàn bộ đơn hàng cho cửa tiệm. Hoặc nếu khách hỏi anh về một chủ đề nào đó, và anh lại đưa cho họ nửa tá lựa chọn khác nhau. Thật đúng là thảm họa!”

-“Không phải vậy—”

-“Giả sử có ai đó bước vào đây muốn chọn một đội thể thao, và người đầu tiên họ nhìn thấy lại là anh.”

-“Ông biết là tôi không có ý—”

-“Hoặc, trời cứu chúng ta, một cô gái độc thân bước vào đây đang đi tìm một buổi hẹn hò!”

-“Vấn đề là nói chuyện với người khác,” Sam đáp lại, gần như gay gắt. “Tôi không giỏi chuyện đó.”

-“Anh nói chuyện với tôi mà.”

-“Ông không phải khách hàng.”

-“Tôi chưa bao giờ ép ai phải gọi cappuccino, và tôi cũng không mong anh phải ‘bán hàng’ quá mức, nếu anh đang nghĩ vậy,” Franc nói.

Hai người nhìn thẳng vào nhau một cách bình tĩnh trước khi Franc nói:

-“Hoặc ý tưởng mở hiệu sách này sẽ thành công, hoặc là không. Tôi tin anh là người phù hợp cho công việc này, ngay cả khi chính anh không tin điều đó.”

Cuộc trò chuyện đó diễn ra vào cuối tuần trước, và dù Franc đã cố gắng hết sức, nó vẫn kết thúc mà không có sự cam kết nào từ Sam. Từ đó đến nay, Sam vẫn đến quán cà phê mỗi ngày, nhưng không ai nhắc lại chủ đề đó nữa. Tôi tự hỏi Franc sẽ còn giữ được bao lâu. Vì tôi không hề nghi ngờ rằng ông sẽ lại đem chuyện này ra bàn một lần nữa.

Kể từ cuộc trò chuyện với Sam, Franc đã gọi một vài thợ lành nghề đến đo đạc không gian mà ông đang cân nhắc để mở hiệu sách, đồng thời bàn bạc về các phương án kệ sách và trưng bày. Nhưng liệu ông có thể khiến Sam thay đổi ý định không?

Thực ra, khả năng thuyết phục của Franc trở nên không còn quan trọng. Không lâu sau khi tôi đến quán vào buổi sáng hôm đó và thấy Sam đang say mê về chủ đề sinh học tế bào và biểu sinh học (epigenetics), thì người xuất hiện trong quán cà phê lại chính là Geshe Wangpo.

Như Franc nhanh chóng phát hiện ra, việc có một người thầy vừa là lợi ích vừa là thử thách. Lợi ích thì phi thường, nhưng yêu cầu cũng khắc nghiệt không kém. Và khi người thầy của bạn là một vị lạt ma nghiêm khắc như Geshe Wangpo, thì cả hai mặt của “lưỡi kiếm” ấy đều sắc như dao cạo. Mỗi tối thứ Ba, Franc tham dự các buổi học về Con Đường Giác Ngộ tại ngôi chùa trên đồi, nhưng vào những thời điểm khác, Geshe Wangpo lại bất ngờ xuất hiện trong đời sống của anh, mang theo những biến chuyển có thể thay đổi hoàn toàn cuộc sống.

Trong một lần khác, những rắc rối nghiêm trọng với đội ngũ nhân viên phục vụ đã khiến Franc rơi vào trạng thái bối rối và tuyệt vọng.

Geshe Wangpo đã gọi điện cho ông— một việc chưa từng xảy ra trước đó và cũng không hề được báo trước — và trong một cuộc gọi ngắn gọn nhất, ra lệnh rằng ông phải trì tụng mantra Tara Lục (Green Tara) mỗi ngày hai giờ. Đến cuối tuần đó, các vấn đề nhân sự của Franc một cách khó hiểu đã tự nhiên được giải quyết ổn thỏa.

Trong một dịp khác, Franc vừa đặt điện thoại xuống sau cuộc nói chuyện với cha mình, người đã gọi đường dài từ giường bệnh ở San Francisco. Suốt mười phút trước đó, Franc đã cố giải thích vì sao ông không thể về thăm nhà lúc này. Khi ông quay lại phát hiện Geshe Wangpo đang đứng ngay phía sau mình. Vị lạt ma lập tức ra lệnh, không hề do dự, rằng việc thăm cha phải được đặt lên hàng đầu. Ngài hỏi Franc đang nghĩ mình là loại người con gì khi nói với một người cha già yếu, mong manh rằng mình quá bận để gặp ông? Ông nghĩ mình nợ ai sự sống này? Ông muốn có kiểu cha mẹ như thế nào trong những kiếp tương lai — những người thờ ơ và bỏ mặc ông như chính ông đang dự định đối xử, hay những người thật sự quan tâm đến hạnh phúc của ông? Và, nhân tiện, Ngài cũng nhắc Franc nên mua cho cha mình những món quà chất lượng tốt từ cửa hàng miễn thuế.

Nửa giờ sau, Franc đã đặt vé về nhà.

Hôm nay, khi Geshe Wangpo xuất hiện trong quán cà phê vào khoảng thời gian vắng khách giữa buổi sáng, Ngài liếc nhìn qua hàng loạt bàn trống trước khi đi thẳng về phía nơi Sam Goldberg đang ngồi một mình đọc sách.Có một năng lượng mạnh mẽ trong cách ngài di chuyển khắp căn phòng, như thể ngài không phải là một vị tu sĩ khoác áo màu nâu đỏ xuất hiện trong quán, mà là một thực thể hoàn toàn uy nghi hơn — có lẽ giống một con quái vật khổng lồ màu xanh đen, phun lửa, như những hình ảnh được vẽ trong các bức thangka ở chùa.

-“Tôi có thể ngồi đây không?” ngài hỏi, kéo chiếc ghế đối diện Sam Goldberg.

-“V-vâng. Được chứ.” Hầu như tất cả các bàn xung quanh đều trống, nhưng nếu Sam thấy yêu cầu này kỳ lạ thì anh không hề để lộ ra. Thay vào đó, anh lại tiếp tục đọc cuốn sách của mình.

Sau khi đã ngồi thoải mái, Geshe Wangpo không có ý định giữ im lặng.

-“Anh đang đọc gì vậy?”

Sam Goldberg ngẩng lên. “Một cuốn sách về… ờ, epigenetics (biểu sinh học).”

Vị lạt ma liếc nhìn ba cuốn sách bìa mềm xếp cạnh chiếc cốc cà phê rỗng của Sam Goldberg. -“Anh thích đọc sách à?”

Sam gật đầu.

Tôi tự hỏi liệu Franc đã nói với Geshe Wangpo về ý tưởng mở hiệu sách của mình sau buổi học tuần đó hay chưa, nhưng điều đó có vẻ khó xảy ra. Geshe Wangpo luôn khuyến khích các học trò của mình tự lực. Còn Sam Goldberg thì hoàn toàn không biết Geshe Wangpo là ai, ngoài việc xem ngài như một vị tu sĩ có phần quá thẳng thắn và chủ động.

-“Điều đó rất hữu ích,” Geshe Wangpo nói với Sam Goldberg, “là chia sẻ hiểu biết của mình với người khác. Nếu không thì, có ý nghĩa gì khi sở hữu nó?”

Sam Goldberg ngẩng lên nhìn vị lạt ma — và giữ ánh mắt ấy. Đây không phải cái nhìn lướt qua như thường lệ, mà là sự giao nhau kéo dài đến mức gần như bất thường. Điều gì trong gương mặt của Geshe Wangpo đã giữ lấy ánh nhìn của anh? Có phải đó là điều gì mang lại cảm giác yên tâm, như thể ẩn dưới vẻ nghiêm khắc của vị tu sĩ Tây Tạng là một sự từ bi sâu xa và an toàn? Hay đơn giản là Geshe Wangpo đang giữ ánh nhìn của Sam bằng sức mạnh nhân cách mà ngài vốn nổi tiếng? Hay có lẽ đang hình thành một kết nối khác — một điều gì đó khó lý giải hơn, vượt ra ngoài những cách hiểu thông thường?

Dù là gì đi nữa, khi Sam Goldberg cuối cùng trả lời, anh không còn chút rụt rè thường thấy. “Thật lạ là ngài lại nói vậy. Chủ quán ở đây đã hỏi tôi có muốn điều hành một hiệu sách cho ông ấy không.” Anh khẽ chỉ về khu vực trống mà Franc đang dự định sử dụng.

“Anh có muốn không?” vị Lạt Ma hỏi.

Sam nhăn mặt. “Tôi nghĩ mình sẽ không giỏi việc đó đâu.”

Vẻ mặt của Geshe Wangpo vẫn không thay đổi. Ngài thử lại. “Anh có muốn không?”

-“Tôi không thể làm ông ấy thất vọng. Ông ấy sẽ phải đầu tư rất nhiều tiền vào hàng tồn kho và các kệ trưng bày. Nếu mọi chuyện đổ bể vì tôi…”

-“Tôi hiểu rồi, tôi hiểu rồi.” Geshe Wangpo nghiêng người về phía trước. “Nhưng anh có muốn không?”

Một nụ cười nhỏ, pha chút áy náy nhưng không thể cưỡng lại được hiện lên trên khóe miệng Sam.

 

Trước khi anh kịp nói lời nào, Geshe Wangpo đã bảo ông: "Vậy thì anh phải làm thôi!"

Nụ cười của Sam càng rạng rỡ hơn. “Tôi đã suy nghĩ về điều đó. Rất nhiều. Nó có thể là một... khởi đầu mới đầy thú vị. Nhưng tôi vẫn còn một số băn khoăn.”

-“Băn khoăn là gì vậy?” Vị Lạt Ma nhíu mày đầy kịch tính.

-“Những băn khoăn?” Sam tra từ điển đồng nghĩa trong đầu. “Những nghi ngờ. Những lo ngại. Những điều không chắc chắn.”

-“Đó là chuyện bình thường,” ngài nói với anh ta. Rồi, để nhấn mạnh, ngài ta nói lại lần nữa, sâu hơn, to hơn và chậm hơn: “Bình thường.”

-“Tôi đang phân tích cơ hội –“ Sam bắt đầu giải thích.

Nhưng Geshe Wangpo cắt ngang anh ta. “Quá nhiều suy nghĩ là không cần thiết.

Sam nhìn chằm chằm vào ngài, ngạc nhiên khi nghe câu hỏi về nhận thức bị gạt bỏ một cách hời hợt như vậy. "Anh chưa từng thấy tôi tiếp xúc với người khác," ngài tiếp tục. "Những người bình thường."

Để hai tay vào hông, vị lạt ma ngồi nhỗm tới trong chỗ của ngài. “Có một vấn đề?”

Sam nhún vai. "Có lẽ có thể nói đó là vấn đề về lòng tự trọng."

-“Lòng tự trọng?”

-“Khi anh nghĩ mình không đủ khả năng.”

Geshe Wangpo không tin. “Nhưng anh đọc rất nhiều sách. Anh có kiến thức mà.”

-“Không phải vậy.”

-“Trong Phật giáo”—vị Lạt Ma ngửa đầu ra sau đầy thách thức—“chúng tôi sẽ nói rằng anh lười biếng.”

Phản ứng của Sam lần này hoàn toàn trái ngược với thường lệ. Sắc mặt anh tái nhợt.

-Tự thất vọng, nghĩ rằng anh không đủ sức, cho rằng ‘tôi không thể làm việc này.’ Đây là tâm hồn yếu kém. Anh phải làm việc để chiến thắng nó.”

-“Tôi không có ý muốn lựa chọn,” Sam phản đối yếu ớt.

-“Vậy thì anh phải chọn cách vượt qua. Điều gì sẽ xảy ra nếu anh cứ mãi khuất phục trước một tâm trí yếu đuối? Anh sẽ nuôi dưỡng sự yếu đuối. Kết quả là một tâm trí thậm chí còn yếu đuối hơn trong tương lai. Thay vào đó, anh phải trau dồi sự tự tin!”

Geshe Wangpo ngồi thẳng lưng trên ghế, nắm chặt tay đặt trên bàn. Sức mạnh dường như tỏa ra từ ngài theo mọi hướng.

-Ngài nghĩ tôi có thể?”

-“Anh phải như thế! Vị lạt ma nói với anh một cách mạnh mẽ. “Khi anh nói với mọi người, anh phải nói với họ với đối mắt mở to và một giọng mạnh mẽ.”

Sam đang cố gắng ngồi thẳng lưng hơn trên ghế.

-Anh đã đọc Hướng dẫn lối sống của Bồ tát?”

Sam gật đầu.

“Nó nói rằng sự tự tin nên được áp dụng vào những hành động lành mạnh. Đó là điều bạn sẽ làm ở đây, phải không—những hành động lành mạnh? Bạn phải quyết định ‘Chỉ mình tôi sẽ làm điều đó.’ Đây chính là sự tự tin trong hành động.”

-Đôi mắt mở to và một giọng mạnh mẽ?” Sam hỏi lớn tiếng một cách đáng chú ý.

Vị lạt ma gật đầu. “Như thế này.”

Đáp lại sức mạnh của Geshe Wangpo, một cảm giác mới dường như đang đến với Sam. Anh ngồi thẳng hơn. Tư thế của anh tự tin hơn. Thay vì nhìn xuống, anh nhìn thẳng vào mắt Geshe Wangpo. Không có lời nào được nói ra, nhưng trong sự im lặng, một hình thức giao tiếp khác, trực quan hơn dường như đang diễn ra. Như thể Sam nhận ra rằng tất cả những vấn đề về lòng tự trọng của anh chẳng qua chỉ là những ý niệm anh tự đặt ra về bản thân, những ý niệm mỏng manh như giấy ăn. Những ý niệm tạm thời, và giống như bất kỳ ý niệm nào khác, sẽ xuất hiện, tồn tại và biến mất.

Những ý tưởng ấy, khi có mặt vị sư này, đã được thay thế bằng những ý tưởng khác, lạc quan và yêu đời hơn.

Sau một hồi lâu, anh mới lên tiếng. "Tôi không biết tên ngài," anh nói.

 -“Geshe Acharya Trijang Wangpo.”

-“Phải chăng đây không phải là tác giả của cuốn ‘Con đường đến sự hợp nhất của việc không còn học hỏi nữa’, do Stephanie Spinster dịch?”

Vị Lạt ma ngồi dựa lưng vào ghế, khoanh tay trước ngực và liếc nhìn Sam với ánh mắt thách thức đầy nghiêm khắc. "Anh biết nhiều lắm đấy," ông ta nói.

Khi tôi trở về Jokhang vào chiều hôm đó, tôi chìm đắm trong suy nghĩ về những điều mà Geshe Wangpo đã nói. Tôi cũng ngạc nhiên như Sam khi nghe rằng trong Phật giáo, thiếu tự tin được coi là một hình thức lười biếng, một tâm trí yếu đuối cần phải khắc phục. Tôi không thể không nhớ lại cảm giác bất lực của chính mình khi nói đến việc thực hành Phật pháp nói chung và thiền định nói riêng. Và làm thế nào mà, khi sống ở Jokhang và thường xuyên được nhắc nhở về những giác ngộ siêu việt có thể đạt được, việc thực hành thiền định của tôi lại quá hạn chế đến nỗi dường như chẳng đáng để tiếp tục.

Nhưng như vị Lạt ma của Franc đã nói, điều gì sẽ xảy ra nếu tôi cứ mãi khuất phục trước một tâm trí yếu đuối? Kết quả nào có thể xảy ra ngoài sự yếu đuối trong tương lai? Có một logic không thể tránh khỏi, dù có phần khó chịu, nhưng cùng với đó là một cảm giác mạnh mẽ kỳ lạ về sự tự tin.

Tối hôm đó, khi tôi ngồi thiền trên bệ cửa sổ, hai chân trước khép gọn dưới thân, mắt nhắm hờ và ria mép dựng đứng, trước khi tập trung vào hơi thở, tôi nhớ lại lời của Geshe Wangpo.

Tôi tự nhắc nhở mình rằng tôi đang sống với một hình mẫu hoàn hảo, rằng tôi được bao quanh bởi những người ủng hộ việc tu tập của mình. Không có hoàn cảnh nào tốt hơn hoàn cảnh của tôi để phát triển thành một bồ tát mèo chân chính (a true bodhicatva).

Chỉ mình tôi phải làm điều này!

Liệu tôi có đạt được trạng thái giác ngộ hoàn toàn sau buổi thiền định đó? Phải chăng sự thay đổi thái độ của tôi là nguyên nhân dẫn đến niết bàn tức thì? Thưa độc giả, tôi sẽ nói dối nếu nói như vậy. Thiền định của tôi không cho thấy dấu hiệu cải thiện tức thì, nhưng có lẽ quan trọng hơn, cảm xúc của tôi về nó đã thay đổi.

Từ lúc đó, tôi quyết định rằng mình sẽ không coi mỗi buổi thiền không tốt là lý do để bỏ cuộc. Tôi sẽ không đánh giá trải nghiệm của bản thân dựa trên những thành tựu phi thường mà các vị khách của Đức Thánh Thiện đã đạt được. Tôi là một người như Ngài, với những thiếu sót và yếu điểm của riêng mình, nhưng cũng giống như Sam, tôi có những điểm mạnh của riêng mình. Tôi sẽ thiền định, nói một cách ẩn dụ, với đôi mắt mở to và giọng nói mạnh mẽ. Có thể tôi chưa nắm vững tất cả các hướng dẫn về thiền định tập trung, nhưng tôi biết khá nhiều điều.

Thưa quý độc giả, câu chuyện này còn có phần kết. Tất nhiên rồi – đó mới là phần hay nhất, phải không? Món quà bất ngờ. Cú xoay người uyển chuyển. Khi nói đến những sự thay đổi đột ngột, tôi chính là kiểu người như vậy.

Đây chính là một cuốn sách như vậy.

Và, sau khi đã cùng tôi đi đến tận đây, dù muốn hay không, bạn tôi ơi, chắc chắn bạn là kiểu độc giả như thế!

Trước tiên, một lời thú nhận.

Tôi đã cảm thấy bất an vào ngày nghe Sam kể về những lời tự nghi ngờ ngày càng trầm trọng của anh ấy, khi anh ấy giải thích cảm giác bất tài của mình với Franc. Việc bị sa thải khỏi hiệu sách càng làm nổi bật cảm giác bị từ chối khi là người cuối cùng còn lại trong các buổi tuyển chọn đội thể thao. Việc anh ấy không tìm được tình yêu ở đại học chỉ càng củng cố thêm câu chuyện về một kẻ lạc lõng đáng thương. Thực tế là nhiều chuyên gia giỏi giang lại không có năng khiếu thể thao, hay việc một số phụ nữ xinh đẹp nhất lại hạnh phúc bên những người đàn ông mọt sách nhất, dường như không làm thay đổi những niềm tin tự hủy hoại bản thân của anh ấy. Xét về trí thông minh của anh ấy, lời giải thích đó thật kỳ lạ và thậm chí đáng cười nếu không phải vì nỗi đau mà nó rõ ràng đã gây ra cho chính anh ấy.

Thế nhưng, khi tôi lắng nghe cách anh ấy kết hợp một loạt những trải nghiệm rời rạc để tạo nên một câu chuyện bi thương phức tạp về bản thân, tôi không thể tránh khỏi một nhận thức đau đớn: Tôi cũng giống như vậy.

Chẳng phải tôi đã để một suy nghĩ tiêu cực khơi mào một suy nghĩ hoàn toàn không liên quan sao? Vừa mới suy ngẫm về kỹ năng thiền định kém cỏi của mình thì tôi lại chuyển sang tự trách mình thiếu kỷ luật trong việc ăn uống.

Khi ngắm nhìn hình hài của mình, tôi thường nghĩ về dáng đi kỳ cục do chấn thương ở chân. Điều này dẫn đến, một cách tất yếu và đáng buồn, những ký ức đầu tiên của tôi và vấn đề về dòng dõi gia đình.

Sau cú sốc mà Geshe Wangpo mang lại, tôi đã khám phá ra một động lực ngược lại: những suy nghĩ tích cực cũng nhân lên – và tạo ra những hiệu quả tuyệt vời ngoài sức tưởng tượng.

Có một câu nói được cho là của Goethe, rất được các nhà sản xuất nam châm tủ lạnh, thiệp chúc mừng và các vật phẩm trang trí truyền cảm hứng khác yêu thích. Câu nói đó là: “Bất cứ điều gì bạn có thể làm hoặc mơ ước bạn có thể làm, hãy bắt đầu. Sự táo bạo chứa đựng thiên tài, sức mạnh và phép màu.” Mặc dù Tenzin nói với tôi rằng Goethe chưa bao giờ viết điều như vậy, nhưng những lời này lại có sức ảnh hưởng mạnh mẽ.

Khi tôi bắt đầu tự tin hơn về việc thực hành thiền định của mình, tôi nhận thấy nó ảnh hưởng đến rất nhiều thứ khác. Tôi sẽ không ăn hết từng miếng gan gà băm nhỏ của bà Trinci chỉ vì nó có sẵn. Tôi sẽ bước vào các cuộc gặp gỡ với những vị khách quý nhất của Đức Thánh Thiện với vẻ tự tin, oai vệ.

Tại sao tôi lại không nên làm vậy?

Và điều kỳ lạ nhất: Tashi và Sashi, hai đứa trẻ đường phố trở thành sa di mà Đức Thánh Thiện đã dặn dò phải đặc biệt chăm sóc tôi, vẫn tiếp tục đến thăm tôi trong phòng thăm viếng của Jokhang thỉnh thoảng. Thường thì chúng sẽ ngồi trên sàn nhà khoảng năm phút và gãi cổ cho tôi.

Đôi khi họ sẽ đọc mật ngôn.

Một buổi chiều nọ, vài ngày sau khi thái độ của tôi thay đổi, họ tình cờ đến thăm. Theo thông lệ, tôi nằm lên một tấm thảm cầu kỳ, tay chân dang rộng, để họ có thể vuốt ve bụng tôi.

Đúng lúc đó, Chogyal bước vào phòng.

-“Rất đẹp.” Ông gật đầu với hai cậu bé sa di và mỉm cười.

-“Nó đã lớn thành một con mèo xinh đẹp,” Tashi nói.

-“Đây là giống mèo Himalaya,” Chogyal nói với họ, cúi xuống xoa bóp những đầu tai mềm mại như nhung của tôi. “Thông thường, chỉ những người giàu mới đủ khả năng mua những con mèo như thế này.”

Sashi nhìn xa xăm một lúc trước khi nói, “Mẹ của con mèo này từng thuộc sở hữu của người giàu.”

-“Thật sao?” Chogyal nhướng mày.

-“Mặc dù chúng tôi sống ở khu nghèo, nhưng chúng tôi vẫn thường thấy mẹ nó đi dọc theo bức tường từ ngôi nhà lớn—”

-“Ngôi nhà rất lớn,” Tashi chen vào. “Có cả bể bơi riêng nữa!

-“Cô mèo ấy đến đó để ăn,” Sashi nói.

-“Một ngày nọ, chúng tôi đi theo cô ấy đến chỗ những chú mèo con—” Tashi bắt đầu.

-“Đó là cách chúng tôi tìm thấy chúng,” Sashi nói tiếp.

-“Ở ngôi nhà đó có vài chiếc Mercedes bóng loáng,” Tashi nhớ lại. “Và một người hầu mà công việc duy nhất của anh ta là đánh bóng chúng!”

Chogyal đứng thẳng người. “Thật thú vị. Có vẻ như HHC cuối cùng cũng là giống thuần chủng. Nhưng anh biết đấy, lời thề của chúng ta, những người theo đạo Phật, là không nhận bất cứ thứ gì trừ khi được cho đi một cách tự nguyện. Tôi tự hỏi liệu có thể liên lạc với gia đình mà cô mèo ấy xuất thân để đề nghị trả tiền cho họ không?”/.

---

[1] Greenie: Người “xanh” về môi trường: tức là những người rất quan tâm đến môi trường, thích lối sống “xanh”, bảo vệ thiên nhiên, ăn chay, hạn chế nhựa, v.v.