CHƯƠNG 1: CON MÈO CỦA ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA

Nguyên tác: Dalai Lama’s Cat
Tác giả: David Michie
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Tôi phải cảm ơn một con bò đực đang đi đại tiện vì sự kiện đã làm thay đổi cuộc đời rất non trẻ của tôi — và nếu không có nó, độc giả thân mến, bạn đã không thể đọc cuốn sách này.

Hãy hình dung một buổi chiều gió mùa điển hình ở New Delhi. Đức Đạt Lai Lạt Ma đang trên đường trở về nhà từ sân bay Indira Gandhi, sau một chuyến đi giảng dạy tại Hoa Kỳ. Khi chiếc xe của Ngài di chuyển qua vùng ngoại ô thành phố, giao thông bỗng bị chặn lại bởi một con bò đực đã ung dung bước ra giữa đường cao tốc, rồi thản nhiên ị một bãi rất to.

Giữa tiếng ồn ào của người đi bộ và người đi xe đạp, những chủ quầy thức ăn ven đường và những người ăn xin, hai đứa trẻ đường phố rách rưới đang lo lắng muốn kết thúc việc buôn bán trong ngày của mình. Trước đó vào sáng sớm hôm ấy, chúng đã đến…

Giữa tiếng ồn ào của người đi bộ và người đi xe đạp, những chủ quầy bán thức ăn ven đường và những người ăn xin, hai đứa trẻ đường phố rách rưới đang nôn nóng muốn kết thúc việc buôn bán trong ngày của mình. Sáng sớm hôm đó, chúng đã tình cờ phát hiện ra một ổ mèo con được giấu phía sau một đống bao bố trong một con hẻm nhỏ. Sau khi xem xét kỹ “phát hiện” của mình, chúng nhanh chóng nhận ra rằng mình đã tìm thấy thứ gì đó có giá trị. Bởi những chú mèo con ấy không phải là loại mèo hoang bình thường trong ngõ xóm; rõ ràng chúng thuộc về một giống mèo cao cấp hơn. Hai cậu bé không hề biết đến giống mèo Himalaya, nhưng qua đôi mắt xanh biếc như ngọc bích, màu lông đẹp mắt và bộ lông dày mượt của chúng tôi, chúng nhận ra đây là một món hàng có thể đem ra trao đổi buôn bán.

Chộp lấy chúng tôi khỏi chiếc ổ ấm áp nơi mẹ đã chăm sóc, hai cậu bé nhét tôi và các anh chị em vào giữa cảnh hỗn loạn đáng sợ của đường phố. Chỉ trong chốc lát, hai chị lớn của tôi—vốn to hơn và phát triển hơn những đứa còn lại—đã được đổi lấy vài đồng rupee. Sự việc diễn ra đầy phấn khích đến mức trong lúc đó tôi bị đánh rơi, rớt đau xuống mặt đường và chỉ suýt chút nữa là bị một chiếc xe tay ga cán chết.

Hai cậu bé gặp khó khăn hơn nhiều khi bán hai con mèo con nhỏ bé và gầy gò như chúng tôi. Trong nhiều giờ liền, chúng lê bước khắp các con phố, liên tục dí chúng tôi vào cửa sổ những chiếc xe đang chạy ngang qua để chào bán. Tôi còn quá nhỏ để bị tách khỏi mẹ, và cơ thể bé xíu của tôi không thể chịu đựng nổi. Nhanh chóng kiệt sức vì thiếu sữa và vẫn còn đau sau cú ngã, tôi gần như lịm đi khi hai cậu bé cuối cùng cũng khơi dậy được sự chú ý của một người đàn ông lớn tuổi đang đi ngang qua—người vốn đang nghĩ đến việc mua một chú mèo con cho cháu gái của mình.

Người đàn ông ra hiệu đặt hai chú mèo con còn lại chúng tôi xuống đất, rồi ngồi xổm xuống và quan sát kỹ. Anh trai lớn của tôi lững thững bước trên nền đất gồ ghề bên lề đường, kêu meo meo khẩn khoản đòi sữa. Khi tôi bị chọc từ phía sau để ép phải cử động, tôi chỉ gắng gượng bước được một bước loạng choạng rồi gục xuống một vũng bùn.

Chính cảnh tượng đó đã được Đức Đạt Lai Lạt Ma chứng kiến.

Và cả cảnh xảy ra ngay sau đó.

Sau khi thỏa thuận xong giá bán, anh trai tôi được trao cho ông lão không còn chiếc răng nào. Trong khi đó, tôi bị bỏ mặc lấm lem trong bùn đất, còn hai cậu bé đứng bàn xem nên làm gì với tôi; một đứa thỉnh thoảng còn dùng ngón chân cái hất tôi một cách thô bạo. Chúng quyết định rằng tôi không thể bán được. Thế là chúng chộp lấy một trang báo thể thao của tờ Ấn Độ Thời Báo (Times of India) từ tuần trước, bị gió thổi bay vào cái cống gần đó, rồi bọc tôi lại như một miếng thịt thối chuẩn bị bị vứt ra bãi rác gần nhất.

Tôi bắt đầu nghẹt thở bên trong tờ báo. Mỗi hơi thở đều trở thành một cuộc vật lộn. Vốn đã yếu ớt vì kiệt sức và đói khát, tôi cảm thấy ngọn lửa sự sống trong mình chập chờn, sắp tắt. Trong những khoảnh khắc tuyệt vọng cuối cùng ấy, cái chết dường như là điều không thể tránh khỏi.

Nhưng rồi Đức Đạt Lai Lạt Ma đã sai người thị giả của mình đến trước. Vừa mới xuống máy bay từ Mỹ, người thị giả của Ngài tình cờ có hai tờ 1 đô la Mỹ giấu trong áo choàng. Ông đưa chúng cho hai cậu bé, và chúng lập tức chạy biến đi, đầy phấn khích suy đoán xem khi đổi sang rupee thì hai tờ đô la đó sẽ được bao nhiêu tiền.

***

Được kéo ra khỏi cái bẫy chết người của trang thể thao (“Bangalore đánh bại Rajasthan với 9 wickets”, dòng tít viết vậy), chẳng bao lâu tôi đã nằm nghỉ trong sự thoải mái ở ghế sau chiếc xe của Đức Đạt Lai Lạt Ma. Chỉ ít phút sau, sữa được mua từ một người bán hàng rong trên phố và nhỏ vào miệng tôi, khi Đức Thánh Thiện dùng ý chí của mình để kéo sự sống trở lại với cơ thể mềm nhũn của tôi.

Tôi không nhớ bất kỳ chi tiết nào về việc mình được cứu như thế nào, nhưng câu chuyện ấy đã được kể lại quá nhiều lần đến mức tôi thuộc lòng. Điều tôi còn nhớ là khi tỉnh dậy trong một nơi trú ẩn ấm áp vô hạn, đến mức lần đầu tiên kể từ khi bị giật khỏi chiếc tổ bằng bao bố vào buổi sáng hôm đó, tôi cảm thấy mọi thứ đều ổn.Khi nhìn quanh để tìm nguồn gốc của sự nuôi dưỡng và an toàn mới mà mình vừa nhận được, tôi nhận ra mình đang nhìn thẳng vào đôi mắt của Đức Đạt Lai Lạt Ma.

Làm sao tôi có thể diễn tả được khoảnh khắc đầu tiên khi được ở trong sự hiện diện của Ngài?

Đó vừa là một cảm giác vừa là một ý nghĩ — một sự thấu hiểu sâu sắc, đầy ấm áp trong tim rằng mọi thứ đều ổn. Sau này tôi nhận ra rằng, cảm giác ấy giống như lần đầu tiên bạn ý thức được rằng bản chất thật sự của mình chính là tình yêu thương và lòng từ bi vô hạn. Điều đó vốn đã luôn ở đó, nhưng Đức Đạt Lai Lạt Ma nhìn thấy nó và phản chiếu lại cho bạn. Ngài nhận ra Phật tánh trong bạn, và sự khám phá phi thường ấy thường khiến nhiều người xúc động đến rơi nước mắt.

Trong trường hợp của tôi, được quấn trong một mảnh vải lông cừu màu đỏ sẫm và đặt trên một chiếc ghế trong văn phòng của Đức Thánh Thiện, tôi cũng nhận ra một điều khác — một điều vô cùng quan trọng đối với tất cả loài mèo: tôi đang ở trong ngôi nhà của một người yêu mèo.

Dù tôi cảm nhận rất rõ điều đó, tôi cũng nhận ra có một sự hiện diện kém thiện cảm hơn ở phía bên kia chiếc bàn cà phê. Trở lại Dharamsala, Đức Thánh Thiện đã tiếp tục lịch trình tiếp kiến của mình và đang thực hiện một cam kết từ trước là trả lời phỏng vấn một giáo sư lịch sử đến thăm từ Anh. Tôi không thể nói chính xác ông ấy là ai, chỉ biết rằng ông đến từ một trong hai trường đại học danh tiếng nhất nước Anh.

Vị giáo sư đang viết một cuốn sách đồ sộ về lịch sử Ấn Độ – Tây Tạng và dường như tỏ ra khó chịu khi nhận ra rằng mình không phải là đối tượng duy nhất nhận được sự chú ý của Đức Đạt Lai Lạt Ma.

“Một con mèo hoang à?” ông thốt lên, sau khi Đức Thánh Thiện ngắn gọn giải thích lý do vì sao tôi lại đang chiếm chiếc ghế ở giữa hai

“Một con mèo hoang à?” vị giáo sư thốt lên, sau khi Đức Đạt Lai Lạt Ma giải thích ngắn gọn lý do vì sao tôi lại chiếm chỗ ngồi giữa hai người.

“Đúng vậy,” Đức Đạt Lai Lạt Ma xác nhận, rồi đáp lại không hẳn là với điều vị khách vừa nói, mà đúng hơn là với giọng điệu mà ông đã nói ra. Nhìn vị giáo sư lịch sử với một nụ cười hiền hậu, Ngài cất tiếng bằng chất giọng nam trầm ấm áp, phong phú mà sau này tôi đã trở nên rất quen thuộc.

“Ngài biết không, giáo sư, con mèo hoang này và Ngài có một điều rất quan trọng chung với nhau.”

“Tôi không thể tưởng tượng được,” vị giáo sư đáp lại một cách lạnh lùng.

“Cuộc sống của Ngài là điều quan trọng nhất trên thế giới đối với Ngài,” Đức Đạt Lai Lạt Ma nói. “Cũng giống như con mèo này vậy.”

Từ khoảng lặng sau đó, rõ ràng là dù có học vấn uyên bác đến đâu, vị giáo sư chưa bao giờ đối mặt với một ý tưởng gây sốc như vậy.

“Chắc chắn Ngài không nói rằng cuộc sống của một con người và cuộc sống của một con vật có giá trị ngang nhau chứ?” ông ta thử hỏi.

“Là con người, chúng ta tất nhiên có tiềm năng lớn hơn rất nhiều,” Đức Đạt Lai Lạt Ma đáp. “Nhưng trong cách chúng ta đều rất khao khát được sống, trong cách chúng ta bám víu vào trải nghiệm ý thức riêng của mình — ở điểm này, con người và con vật là ngang nhau.”

“Chà, có lẽ là một số loài động vật có vú phức tạp hơn...” Vị giáo sư đang vật lộn với suy nghĩ khó chịu này. “Nhưng không phải tất cả các loài động vật đâu. Ý tôi là, ví dụ, không phải những con gián.”

“Bao gồm cả gián,” Đức Đạt Lai Lạt Ma nói, không hề nao núng. “Bất kỳ sinh vật nào có ý thức.”

“Nhưng gián mang theo rác rưởi và bệnh tật. Chúng ta phải xịt thuốc diệt chúng.”

Đức Thánh Thiện đứng dậy và bước tới bàn làm việc, nơi Ngài nhặt lên một hộp diêm lớn. “Phương tiện chở gián của chúng ta,” Ngài nói. “Tốt hơn nhiều so với việc xịt thuốc. Tôi chắc chắn,” Ngài tiếp tục, kèm theo tiếng cười đặc trưng của mình, “ông hẳn không muốn bị một con gián khổng lồ đuổi theo và phun khí độc đâu.” Vị giáo sư lặng lẽ thừa nhận mẩu khôn ngoan hiển nhiên nhưng hiếm thấy ấy.

“Đối với tất cả chúng ta — những người có ý thức,” Đức Thánh Thiện nói khi trở lại chỗ ngồi, “cuộc sống của chúng ta vô cùng quý giá. Vì vậy, chúng ta cần hết sức bảo vệ mọi chúng sinh có tri giác. Đồng thời, chúng ta phải nhận ra rằng tất cả chúng ta đều chia sẻ hai mong muốn căn bản giống nhau: mong muốn được hạnh phúc và mong muốn tránh khỏi khổ đau.”

Đây là những chủ đề mà tôi đã nghe Đức Thánh Thiện lặp lại nhiều lần, theo vô số cách khác nhau. Thế nhưng mỗi khi Ngài nói về chúng với sự rõ ràng và sức truyền đạt sống động như vậy, cảm giác vẫn như thể Ngài đang bày tỏ chúng lần đầu tiên.

“Tất cả chúng ta đều chia sẻ những mong muốn ấy. Nhưng cách chúng ta tìm kiếm hạnh phúc và cố gắng tránh sự khó chịu cũng giống nhau. Ai trong chúng ta lại không thích một bữa ăn ngon? Ai lại không muốn ngủ trên một chiếc giường an toàn, êm ái? Dù là nhà văn, tu sĩ — hay một chú mèo con hoang — tất cả chúng ta đều bình đẳng ở điểm đó.”

Ở phía bên kia chiếc bàn trà, vị giáo sư lịch sử khẽ xê dịch người trên ghế.

“Trên hết,” Đức Thánh Thiện nói, nghiêng người lại và dùng ngón trỏ vuốt ve tôi, “tất cả chúng ta chỉ đơn giản muốn được yêu thương.”

Đến khi vị giáo sư rời đi vào cuối buổi chiều hôm đó, ông đã có nhiều điều để suy ngẫm hơn là chỉ cuộn băng ghi âm những quan điểm của Đức Thánh Thiện về lịch sử Ấn–Tạng. Thông điệp của Đức Thánh Thiện mang tính thách thức — thậm chí có phần khiến người ta phải đối diện trực tiếp. Nhưng đó không phải là điều có thể dễ dàng gạt sang một bên… như sau này chúng ta sẽ nhận ra.

***

Trong những ngày sau đó, tôi nhanh chóng trở nên quen thuộc với môi trường mới của mình: chiếc tổ ấm áp mà Đức Thánh Thiện làm cho tôi từ một chiếc áo choàng lông cũ; ánh sáng thay đổi trong phòng của Ngài khi mặt trời mọc, đi ngang qua phía trên chúng tôi rồi lặn xuống mỗi ngày; và sự dịu dàng mà Ngài cùng hai trợ lý điều hành của mình dành cho tôi, khi họ cho tôi uống sữa ấm cho đến lúc tôi đủ khỏe để bắt đầu ăn thức ăn rắn.

Tôi cũng bắt đầu khám phá xung quanh — trước hết là khu phòng riêng của Đức Thánh Thiện, rồi ra xa hơn nữa, đến văn phòng chung của hai trợ lý điều hành. Người ngồi gần cửa nhất là một nhà sư trẻ, tròn trịa, khuôn mặt luôn tươi cười và đôi tay mềm mại — đó là Chogyal. Anh giúp Đức Thánh Thiện xử lý các công việc liên quan đến tu viện. Người còn lại, lớn tuổi và cao hơn, ngồi đối diện anh, là Tenzin. Luôn ăn mặc chỉnh tề trong bộ vest lịch sự, với đôi tay thoang thoảng mùi sạch sẽ của xà phòng carbolic, ông là một nhà ngoại giao chuyên nghiệp và tùy viên văn hóa, hỗ trợ Đức Thánh Thiện trong các công việc thế tục.

Ngày đầu tiên tôi lảo đảo bước vòng qua góc vào văn phòng của họ, cuộc trò chuyện bỗng đột ngột dừng lại.

“Đây là ai vậy?” Tenzin muốn biết.

Chogyal khúc khích cười khi nhấc tôi lên đặt trên bàn làm việc của anh, nơi ánh mắt tôi lập tức bị thu hút bởi chiếc nắp xanh sáng của một cây bút Bic. “Đức Thánh Thiện đã cứu cô bé khi đang lái xe rời khỏi Delhi,” Chogyal nói, lặp lại câu chuyện của người hầu, trong lúc tôi hất chiếc nắp bút Bic lăn qua lại trên mặt bàn của anh.

“Sao nó đi lại kỳ lạ thế?” người kia hỏi.

“Nghe nói nó bị rơi ngửa xuống lưng.”

“Hừm.” Tenzin tỏ ra nghi ngờ khi ông nghiêng người tới, chăm chú quan sát tôi. “Có lẽ nó bị suy dinh dưỡng vì là con mèo con nhỏ nhất. Nó có tên chưa?”

“Chưa,” Chogyal nói. Rồi sau khi ông và tôi hất qua hất lại chiếc nắp bút nhựa trên bàn vài lần, anh thốt lên:

“Chúng ta phải đặt cho cô bé một cái tên!”

Ông có vẻ rất hào hứng với thử thách này.

“Một pháp danh. Ông nghĩ sao — tên Tây Tạng hay tiếng Anh?”

(Trong Phật giáo, khi một người trở thành tu sĩ, họ sẽ được ban cho một pháp danh để đánh dấu bản sắc mới của mình.)

Chogyal gợi ý vài khả năng khác nhau trước khi Tenzin nói:

“Tốt hơn là đừng gượng ép những chuyện như thế này. Tôi tin rằng khi chúng ta hiểu cô bé hơn, một cái tên thích hợp tự khắc sẽ xuất hiện.”

Như thường lệ, lời khuyên của Tenzin vừa khôn ngoan vừa có phần tiên đoán trước — tiếc thay cho tôi, khi mọi việc sau đó diễn ra. Trong lúc đuổi theo chiếc nắp bút, tôi từ bàn của Chogyal tiến sang được nửa bàn của Tenzin, trước khi người đàn ông lớn tuổi hơn chộp lấy thân hình nhỏ bé, lông xù của tôi và đặt tôi xuống tấm thảm.

“Tốt hơn là cô bé nên ở dưới đó,” ông nói. “Tôi có một lá thư của Đức Thánh Thiện gửi cho Đức Giáo hoàng, và chúng ta không muốn có dấu chân mèo khắp trên đó đâu.”

Chogyal cười. “Ký thay mặt Ngài bởi Con Mèo của Đức Thánh Thiện - HHC (His Holiness’s Cat).”

“HHC,” Tenzin đáp lại ngay. Trong thư từ chính thức, Đức Thánh Thiện thường được viết tắt là HHDL (His Holiness the Dalai Lama).

“Đó có thể là danh xưng tạm thời của cô bé cho đến khi chúng ta tìm được một cái tên thích hợp.”

Bên ngoài văn phòng của hai trợ lý điều hành là một hành lang dẫn qua nhiều phòng làm việc khác, hướng tới một cánh cửa luôn được giữ đóng cẩn thận. Từ những câu chuyện trong văn phòng của họ, tôi biết rằng cánh cửa ấy dẫn đến rất nhiều nơi: Tầng dưới, Bên ngoài, Ngôi đền, và thậm chí cả Hải ngoại. Đó là cánh cửa mà qua đó tất cả khách đến thăm Đức Thánh Thiện đều ra vào. Nó mở ra cả một thế giới hoàn toàn mới. Nhưng trong những ngày đầu ấy, khi tôi vẫn chỉ là một chú mèo con rất nhỏ, tôi hoàn toàn hài lòng khi ở lại phía bên này của cánh cửa đó. 🐾

Vì đã trải qua những ngày đầu tiên trên Trái Đất trong một con hẻm phía sau, tôi hầu như chẳng hiểu gì về đời sống của con người — và cũng không hề biết hoàn cảnh mới của mình đặc biệt đến mức nào. Mỗi buổi sáng khi Đức Thánh Thiện rời giường lúc 3 giờ sáng để thiền định suốt năm tiếng, tôi sẽ đi theo Ngài và cuộn tròn thành một cục nhỏ bên cạnh, tận hưởng hơi ấm và năng lượng từ Ngài. Tôi đã nghĩ rằng hầu hết mọi người đều bắt đầu một ngày mới bằng việc thiền định.

Khi khách đến thăm Đức Thánh Thiện, tôi thấy họ luôn dâng lên Ngài một chiếc khăn trắng, gọi là kata, rồi Ngài lại trao trả chiếc khăn ấy cho họ cùng với lời ban phước. Tôi cho rằng đó là cách con người thường chào đón khách đến thăm. Tôi cũng biết rằng nhiều người đến gặp Đức Thánh Thiện đã phải đi một quãng đường rất xa để làm như vậy; đối với tôi, điều đó dường như cũng hoàn toàn bình thường.

Rồi một ngày nọ, Chogyal bế tôi lên trong vòng tay và cù nhẹ vào cổ tôi.

“Cô bé đang thắc mắc những người này là ai phải không?” ông hỏi, khi thấy ánh mắt tôi hướng về rất nhiều bức ảnh đóng khung treo trên tường trong văn phòng của hai trợ lý điều hành.

Chỉ vào vài tấm ảnh, ông nói:
“Đây là tám vị tổng thống gần đây của Hoa Kỳ gặp gỡ Đức Thánh Thiện. Ngài là một người rất đặc biệt, cô biết không.”

Tôi biết điều đó, bởi vì ngài luôn chắc chắn rằng sữa của tôi được hâm ấm — nhưng không quá nóng — trước khi đưa cho tôi uống.

Chogyal nói tiếp:

“Ngài là một trong những vị lãnh đạo tinh thần vĩ đại nhất của thế giới. Chúng tôi tin rằng ngài là một vị Phật sống. Hẳn cô bé phải có một mối liên hệ nghiệp duyên rất sâu với ngài. Sẽ thật thú vị nếu biết được mối liên hệ ấy là gì.”

Vài ngày sau, tôi lần theo hành lang đến được căn bếp nhỏ và khu vực ngồi nghỉ, nơi một số nhân viên của Đức Thánh Thiện thường đến thư giãn, ăn trưa hoặc pha trà.

Vài vị tăng sĩ đang ngồi trên ghế sofa, xem một bản tin ghi lại chuyến thăm gần đây của Đức Thánh Thiện tới Hoa Kỳ. Lúc này ai cũng đã biết tôi là ai — thực ra, tôi đã trở thành linh vật của văn phòng.

Nhảy lên lòng một vị sư, tôi để ông vuốt ve mình trong khi cùng xem TV.

Ban đầu, tất cả những gì tôi có thể nhìn thấy là một đám đông khổng lồ với một chấm đỏ nhỏ xíu ở chính giữa, trong khi giọng nói của Đức Đạt Lai Lạt Ma vẫn vang lên rất rõ ràng. Nhưng khi đoạn tin tức tiếp tục, tôi nhận ra rằng chấm đỏ đó chính là Ngài, đang đứng ở trung tâm của một nhà thi đấu thể thao trong nhà rộng lớn. Đó là cảnh tượng được lặp lại ở mọi thành phố mà Đức Đạt Lai Lạt Ma ghé thăm, từ New York đến San Francisco. Người dẫn chương trình nhận xét rằng những đám đông khổng lồ đến để gặp Ngài ở mỗi thành phố cho thấy Ngài còn nổi tiếng hơn cả nhiều ngôi sao nhạc rock.

Dần dần, tôi bắt đầu nhận ra Đức Đạt Lai Lạt Ma phi thường đến mức nào, và Ngài được kính trọng cao đến đâu. Và có lẽ vì lời nhận xét của Chogyal về “mối liên kết nghiệp lực rất gần gũi” giữa chúng tôi, vào một thời điểm nào đó tôi bắt đầu tin rằng bản thân mình cũng hẳn phải khá đặc biệt. Xét cho cùng, chính tôi là người mà Đức Thánh Thiện đã cứu khỏi những con phố khốn cùng của New Delhi. Phải chăng Ngài đã nhận ra ở tôi một tâm hồn đồng điệu—một chúng sinh có cùng “tần số” tâm linh như Ngài?

Khi tôi nghe Đức Thánh Thiện nói với khách viếng thăm về tầm quan trọng của lòng từ ái, tôi khe khẽ rừ rừ lên đầy mãn nguyện, tin chắc rằng đó cũng chính là điều tôi nghĩ. Khi Ngài mở hộp thức ăn mèo “Snappy Tom” buổi tối cho tôi, điều đó đối với tôi cũng hiển nhiên như đối với Ngài: mọi chúng sinh đều muốn đáp ứng những nhu cầu cơ bản giống nhau. Và khi Ngài vuốt ve cái bụng căng tròn của tôi sau bữa tối, tôi càng thấy rõ rằng Ngài đã đúng; mỗi chúng ta đều chỉ mong được yêu thương.

Vào thời điểm đó, đã có một số bàn luận về việc điều gì sẽ xảy ra khi Đức Thánh Thiện rời đi trong chuyến công du ba tuần tới Úc và New Zealand. Với chuyến đi này cùng nhiều hành trình khác đã được lên kế hoạch, liệu tôi nên ở lại nơi ở của Đức Đạt Lai Lạt Ma, hay sẽ tốt hơn nếu người ta tìm cho tôi một mái nhà mới?

“Một mái nhà mới ư? Chỉ riêng ý nghĩ đó thôi đã thật điên rồ! Tôi là HHC và đã nhanh chóng trở thành một phần quan trọng của nơi này. Không có ai mà tôi muốn sống cùng hơn Đức Đạt Lai Lạt Ma. Và tôi cũng dần trân trọng những phần khác trong thói quen hằng ngày của mình—dù là nằm phơi nắng trên bệ cửa sổ khi Đức Thánh Thiện trò chuyện với khách, hay thưởng thức những món ăn ngon mà Ngài và các trợ lý mang cho tôi trên một chiếc đĩa nhỏ, hay lắng nghe những buổi hòa nhạc giờ trưa cùng Tenzin.”

Mặc dù tùy viên văn hóa của Đức Thánh Thiện là người Tây Tạng, anh ấy lại tốt nghiệp Đại học Oxford ở Anh, nơi anh từng theo học khi mới ngoài hai mươi tuổi và từ đó hình thành niềm yêu thích đối với mọi thứ mang phong cách châu Âu. Mỗi ngày vào giờ ăn trưa, trừ khi có công việc thật sự gấp rút cần giải quyết, Tenzin sẽ rời bàn làm việc, lấy hộp cơm trưa nhỏ bằng nhựa do vợ chuẩn bị, rồi đi dọc hành lang đến phòng y tế. Ít khi được dùng đúng mục đích, căn phòng đó chỉ có một chiếc giường đơn, một tủ thuốc, một chiếc ghế bành và một hệ thống âm thanh di động thuộc về Tenzin. Một ngày nọ, vì tò mò, tôi theo anh vào phòng và nhìn anh ngả lưng vào ghế bành, rồi nhấn một nút trên chiếc điều khiển của dàn âm thanh. Ngay lập tức, căn phòng tràn ngập âm nhạc. Nhắm mắt lại, anh tựa đầu vào lưng ghế, một nụ cười dần hiện trên môi.

“Bản Prelude cung Đô trưởng của Bach, HHC (His Holiness’s Cat).,” anh nói với tôi sau khi khúc piano ngắn kết thúc. Tôi thậm chí không nhận ra rằng anh biết tôi đang ở trong phòng cùng mình. “Chẳng phải nó tuyệt đẹp sao? Một trong những bản tôi yêu thích nhất mọi thời đại. Thật giản dị—chỉ một dòng giai điệu duy nhất, không có hòa âm, nhưng lại truyền tải chiều sâu cảm xúc đến vậy!”

Hóa ra đó là bài học đầu tiên trong chuỗi gần như diễn ra hằng ngày về âm nhạc và văn hóa phương Tây mà tôi nhận được từ Tenzin. Anh dường như thực sự chào đón sự hiện diện của tôi—như một “người bạn” mà anh có thể chia sẻ niềm say mê của mình đối với khi thì một aria (solo) trong opera, khi thì một tứ tấu đàn dây—hoặc đôi khi, để thay đổi, là việc tái hiện một sự kiện lịch sử nào đó qua kịch phát thanh.

Trong khi anh ăn những gì có trong hộp cơm nhựa của mình, tôi cuộn tròn nằm trên chiếc giường trong phòng y tế—một sự “đặc cách” mà anh cho phép vì lúc đó chỉ có hai chúng tôi. Sự cảm nhận của tôi về âm nhạc và văn hóa phương Tây dần dần được hình thành, từng giờ ăn trưa một.

***

Rồi một ngày, một điều bất ngờ xảy ra. Ngài đang ở chùa, và Cánh Cửa để mở. Lúc đó, tôi đã lớn thành một chú mèo con thích phiêu lưu, không còn thỏa mãn với việc chỉ quanh quẩn trong chiếc áo lông mềm mại nữa. Lang thang dọc hành lang tìm kiếm sự thú vị, khi thấy Cánh Cửa hé mở, tôi biết mình phải đi qua nó, để khám phá những nơi rộng lớn nằm phía sau.

Xuống tầng dưới. Ra ngoài. Ra nước ngoài.

Bằng cách nào đó, tôi chập chững xuống hai tầng cầu thang, biết ơn tấm thảm dưới chân, khi cú trượt của tôi ngày càng mất kiểm soát và tôi lao xuống dưới, rơi thành một đống lộn xộn không chút oai nghi. Lấy lại thăng bằng, tôi tiếp tục đi qua một hành lang ngắn và ra Ngoài Trời.

Đây là lần đầu tiên tôi ra ngoài kể từ khi bị nhặt lên khỏi cống rãnh ở New Delhi. Không khí nhộn nhịp, tràn đầy năng lượng, với mọi người đi tứ hướng. Tôi chưa đi được bao xa thì đã nghe thấy một loạt tiếng la hét cao vút cùng tiếng chân rầm rập trên vỉa hè. Một nhóm các nữ sinh Nhật Bản trong chuyến tham quan nhìn thấy tôi và lập tức đuổi theo.

Tôi hoảng loạn. Chạy hết sức bằng đôi chân sau còn run rẩy, tôi loạng choạng lùi khỏi đám người la hét. Tôi nghe thấy họ đang tiến gần. Không có cách nào tôi có thể chạy nhanh hơn họ. Tiếng da giày của họ va vào vỉa hè vang lên như sấm rền!

Rồi tôi nhìn thấy một khoảng trống nhỏ giữa các cột gạch đỡ sàn hiên. Một lối mở dẫn xuống dưới tòa nhà. Không gian rất chật hẹp, và tôi chẳng còn nhiều thời gian. Hơn nữa, tôi chẳng biết khoảng trống đó dẫn đi đâu. Nhưng khi tôi lao vào trong, hỗn loạn bên ngoài bỗng chốc chấm dứt. Tôi thấy mình ở trong một không gian gầm sàn rộng lớn giữa mặt đất và các tấm sàn gỗ. Bóng tối và bụi bặm bao trùm, bên trên là tiếng chân người rền rỉ, đều đều. Nhưng ít ra tôi đã an toàn. Tôi tự hỏi mình sẽ phải ở đó bao lâu cho đến khi các nữ sinh rời đi. Quét một tấm mạng nhện khỏi mặt, tôi quyết định không mạo hiểm đối mặt với một cuộc tấn công khác.

Khi mắt và tai tôi dần quen với môi trường xung quanh, tôi nhận ra một âm thanh cào xước—thoảng nhưng dai dẳng, như tiếng gặm nhấm. Tôi dừng lại, lỗ mũi xòe rộng, ngửi khắp không khí. Bởi cùng với tiếng răng cửa nghiến phát ra là một mùi hăng nồng khiến ria mép tôi tê dại. Phản ứng của tôi, tức thì và mãnh liệt, kích hoạt một phản xạ mà tôi còn chưa từng biết mình có.

Dù tôi chưa từng nhìn thấy chuột bao giờ, tôi lập tức nhận ra nó là một sinh vật săn mồi. Nó bám vào bức tường gạch, đầu nửa chui vào một thanh gỗ mà nó đang khoét rỗng bằng chiếc răng cửa to của mình.

Tôi di chuyển một cách lén lút, bước tiến của mình được che giấu bởi tiếng chân người rền rỉ trên sàn phía trên. Bản năng chiếm lĩnh. Chỉ với một cái quét bằng chân trước, tôi làm con gặm nhấm mất thăng bằng và rơi xuống đất, nằm bất động. Cú cúi xuống, tôi cắm răng vào cổ nó. Cơ thể nó mềm nhũn.

Tôi biết chính xác điều mình phải làm tiếp theo. Con mồi đã chắc trong miệng, tôi lặng lẽ trở lại khoảng trống giữa các cột gạch, quan sát dòng người trên vỉa hè bên ngoài, và khi không thấy các nữ sinh Nhật Bản, tôi vội vã băng qua vỉa hè và quay trở lại bên trong tòa nhà. Lao qua hành lang, tôi leo lên cầu thang đến Cánh Cửa. Nó đã đóng chặt.

Giờ thì sao đây? Tôi ngồi đó khá lâu, tự hỏi mình sẽ phải chờ đến bao giờ, cho đến khi cuối cùng một người trong đội ngũ của Ngài xuất hiện. Anh ta nhận ra tôi nhưng không để ý đến “chiến lợi phẩm” trong miệng tôi, rồi cho tôi vào. Tôi lặng lẽ bước dọc hành lang và quanh góc.

Đức Đạt Lai Lạt Ma vẫn đang ở chùa, tôi đến văn phòng của các trợ lý điều hành, thả con chuột xuống và thông báo sự xuất hiện của mình bằng một tiếng meo khẩn cấp. Trước âm điệu lạ lẫm đó, cả Chogyal lẫn Tenzin đều quay lại nhìn tôi đầy ngạc nhiên khi tôi đứng đó, tự hào, với con chuột nằm trên thảm ngay dưới chân.

Phản ứng của họ hoàn toàn không như tôi tưởng. Trao nhau một cái nhìn sắc lẹm, cả hai đồng loạt nhảy khỏi ghế. Chogyal bế tôi lên, còn Tenzin quỳ xuống bên con chuột bất động.

-“Vẫn còn thở,” anh nói. “Chắc bị sốc.”

-“Chiếc hộp máy in,” Chogyal nói, hướng anh tới chiếc hộp các-tông trống mà anh vừa lấy ra một hộp mực mới.

Dùng một chiếc phong bì cũ như chiếc chổi, Tenzin dồn con chuột vào trong hộp trống. Ông quan sát nó thật kỹ. “Anh nghĩ nó sẽ—?”

-“Con này có mạng nhện trên ria mép kìa,” Chogyal nhận xét, nghiêng đầu nhìn tôi.

-“Con này? Nó?!” Làm gì có cách gọi như vậy đối với HHC chứ? (HHC = His Holiness’s Cat = con mèo của Đức Đạt Lai Lạt Ma ).

Ngay lúc đó, tài xế của Đức Đạt Lai Lạt Ma  bước vào văn phòng. Tenzin đưa anh ta chiếc hộp, kèm theo hướng dẫn rằng con chuột cần được theo dõi và, nếu hồi phục, thả vào khu rừng gần đó.

-“HHC chắc đã đi ra rồi,” người tài xế nói, nhìn thẳng vào ánh mắt xanh của tôi.

Chogyal vẫn đang bế tôi, không phải trong vòng tay âu yếm như thường lệ mà như đang kiềm chế một con thú hoang. “HHC… Tôi không chắc về danh hiệu đó nữa,” ông nói.

-“Chỉ là một danh hiệu tạm thời thôi mà,” Tenzin đồng tình, quay trở lại bàn làm việc. “Nhưng ‘Mouser (kẻ săn chuột) của Ngài’ nghe không hợp lắm.” Chogyal đặt tôi trở lại trên tấm thảm.

-“Còn chỉ gọi là ‘Mouser’ làm tên thọ giới thì sao?” người tài xế đề nghị. Nhưng vì giọng Tây Tạng nặng, nghe như là “Mousie” (bé chuột nhỏ).

Cả ba người giờ đang nhìn tôi chăm chú. Cuộc trò chuyện đã đi theo một hướng nguy hiểm mà tôi hối hận cho đến tận bây giờ.

-“Ông không thể chỉ gọi là ‘Mousie’ được,” Chogyal nói. “Phải là Một cái gì đó Mousie hoặc Mousie Một cái gì đó.”

“‘Mousie Quái Vật’ thì sao?” Tenzin góp ý.
“‘Mousie Kẻ Diệt Chuột’?” Chogyal đề xuất.

Có một khoảng lặng trước khi người tài xế lên tiếng. “Hay là ‘Mousie-Tung’?” ông gợi ý.

Cả ba người bật cười phá lên khi nhìn xuống thân hình nhỏ bé, lông xù của tôi.

Tenzin quay sang làm vẻ nghiêm nghị giả tạo khi nhìn thẳng vào tôi. “Lòng từ bi thì rất tốt. Nhưng ông có nghĩ Ngài nên ở chung với Mousie-Tung không?”

“Hay giao Mousie-Tung trông coi trong ba tuần khi Đức Thánh Thiện sang Úc?” Chogyal trầm ngâm, rồi cả ba lại cười nghiêng ngả.

Tôi đứng dậy, lặng lẽ bước ra khỏi phòng, tai cụp hẳn ra sau và đuôi quất mạnh đầy bực bội.

***

Trong những giờ sau đó, khi tôi ngồi dưới ánh nắng yên bình bên cửa sổ của Đức Đạt Lai Lạt Ma , tôi bắt đầu nhận ra mức độ nghiêm trọng của những gì mình đã làm. Gần như suốt quãng đời non trẻ của mình, tôi vẫn nghe Ngài nhấn mạnh rằng mạng sống của mọi chúng sinh đều quý giá với chúng như chính mạng sống của chúng ta đối với chúng ta vậy. Nhưng trong lần duy nhất tôi ra ngoài thế giới kia, tôi đã thực sự chú ý đến điều đó đến mức nào?

Còn về sự thật rằng mọi chúng sinh đều mong muốn được hạnh phúc và tránh khỏi khổ đau — ý nghĩ đó đã không hề thoáng qua trong đầu tôi khi tôi rình con chuột. Tôi chỉ đơn giản để bản năng chi phối. Không một khoảnh khắc nào tôi nhìn nhận hành động của mình từ góc nhìn của con chuột.

Tôi bắt đầu nhận ra rằng chỉ vì một ý tưởng đơn giản, không có nghĩa là nó dễ thực hiện. Rừ rừ tán đồng những nguyên tắc cao siêu thì chẳng có ý nghĩa gì nếu tôi không thực sự sống theo chúng.

Tôi tự hỏi liệu Đức Đạt Lai Lạt Ma  có được kể về “pháp danh” mới của tôi không — lời nhắc nhở nghiệt ngã về sai lầm lớn nhất trong quãng đời non trẻ của tôi. Liệu Ngài có kinh hãi đến mức, khi nghe những gì tôi đã làm, sẽ đuổi tôi khỏi chốn bình yên tuyệt đẹp này mãi mãi không?

***

May mắn cho tôi, con chuột đã hồi phục. Và khi Đức Đạt Lai Lạt Ma trở về, Ngài lập tức bị cuốn vào một loạt các cuộc họp.

Mãi đến tận tối muộn, Ngài mới nhắc đến chuyện đó. Ngài đang ngồi trên giường đọc sách, rồi khép cuốn sách lại, tháo kính và đặt chúng lên chiếc bàn cạnh giường.

“Người ta đã kể cho ta nghe chuyện đã xảy ra,” Ngài khẽ nói, vươn tay về phía tôi đang lim dim ngủ gần đó. “Đôi khi bản năng của chúng ta, những thói quen tiêu cực đã ăn sâu, có thể trở nên rất mạnh mẽ. Rồi sau đó, chúng ta vô cùng hối hận về những gì mình đã làm. Nhưng đó không phải là lý do để từ bỏ chính mình — chư Phật vẫn chưa từng từ bỏ con. Thay vào đó, hãy học từ sai lầm của mình và bước tiếp. Chỉ vậy thôi.”

Ngài tắt đèn đầu giường, và khi cả hai chúng tôi nằm đó trong bóng tối, tôi khẽ rừ rừ đầy biết ơn.

-“Ngày mai chúng ta bắt đầu lại,” Ngài nói.

Ngày hôm sau, Đức Đạt Lai Lạt Ma đang xem qua một vài bức thư mà các trợ lý điều hành đã chọn lọc từ hàng bao tải thư gửi đến mỗi sáng.

Cầm lên một lá thư cùng một cuốn sách do một giáo sư lịch sử từ Anh gửi tới, Ngài quay sang Chogyal. “Cái này rất hay.”

-“Vâng, thưa Đức Ngài,” Chogyal đáp, chăm chú nhìn bìa sách bóng loáng.

-“Ta không nói đến cuốn sách,” Đức Ngài nói, “mà là bức thư.”

-“Ồ?”

***

“Sau khi suy ngẫm về cuộc trò chuyện của chúng ta, vị giáo sư nói rằng ông ấy đã ngừng dùng thuốc diệt ốc sên cho vườn hồng. Thay vào đó, giờ ông ấy mang những con ốc sên thả ra bên kia bức tường vườn.”

-“Rất tốt!” Chogyal mỉm cười nói.

Đức Đạt Lai Lạt Ma nhìn thẳng vào tôi. “Chúng ta rất thích gặp ông ấy, phải không?” Lúc đó, tôi nhớ mình đã nghĩ rằng vị giáo sư ấy thật chưa giác ngộ. Nhưng sau những gì tôi đã làm hôm qua, tôi đâu còn tư cách để phán xét ai.

-“Điều đó cho thấy tất cả chúng ta đều có khả năng thay đổi, phải không, Mousie?”

***

 

 

KHÁM PHÁ SOI SÁNG CỦA ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA: NIỀM VUI TỪ NHỮNG VIDEO VỀ MÈO.

 Nguyên tác: Dalai Lama’s Enlightening Discovery: The Joy of Cat Videos
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Trong một tiết lộ gây xôn xao giới chánh niệm và tâm linh, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã công bố một bí quyết bất ngờ để đạt được hạnh phúc chân thật: xem video về mèo trên YouTube. Vị lãnh đạo tinh thần Tây Tạng tôn kính cho rằng chỉ với hành động đơn giản là xem những trò tinh nghịch của mèo trên mạng cũng có thể mang lại một trạng thái niềm vui thuần khiết, trọn vẹn—thậm chí sánh ngang với những trải nghiệm thiền định sâu sắc nhất.

Chánh Niệm Về Mèo

Theo Đức Đạt Lai Lạt Ma, chìa khóa để khai mở sức mạnh của những video về mèo nằm ở việc thực hành “felinefulness” [chánh niệm về mèo] – một trạng thái hoàn toàn hiện diện và chú tâm khi dõi theo những trò nghịch ngợm đầy tinh nghịch của những người bạn lông xù của chúng ta.

“Khi bạn xem một video mèo với sự chú tâm trọn vẹn và một trái tim rộng mở,” Đức Đạt Lai Lạt Ma giải thích, “bạn sẽ trở nên hòa làm một với cảm giác tò mò, tinh nghịch và niềm vui tự do không kiềm chế của chú mèo. Đó là con đường trực tiếp để trải nghiệm niềm hoan hỷ vốn là bản tánh chân thật của chúng ta.”

Sự tán dương của Đức Đạt Lai Lạt Ma đối với các video về mèo như một phương tiện mang lại hạnh phúc đã làm dấy lên làn sóng quan tâm mạnh mẽ đến những khóa tu “felinefulness” [chánh niệm về mèo]. Tại đó, người tham gia dành nhiều ngày đắm mình trong thế giới nội dung về mèo trên mạng, rèn luyện khả năng tìm thấy sự bình an và mãn nguyện trong niềm vui giản dị khi ngắm những chú mèo con vui đùa.

Liều Thuốc “Purr-fect” Chống Lại Căng Thẳng

Khi được hỏi về những ứng dụng thực tế của khám phá này, Đức Đạt Lai Lạt Ma nhanh chóng chỉ ra những lợi ích giúp giảm căng thẳng của các video về mèo.

“Trong thế giới ngày nay đầy nhịp sống hối hả và lo âu,” ngài trầm ngâm nói, “tất cả chúng ta đều cần một nguồn niềm vui thuần khiết và giản dị. Và còn điều gì thuần khiết, giản dị hơn hình ảnh một chú mèo con đuổi theo chấm laser hay một chú mèo uy nghi nằm thư thái trong tia nắng? Đó chính là ‘liều thuốc purr-fect’(1) (liều thuốc hoàn hảo (theo kiểu mèo))chống lại những căng thẳng của đời sống hiện đại.”

Kết luận:

Khi cả thế giới háo hức chờ đợi thêm những lời chỉ dạy từ Đức Đạt Lai Lạt Ma về sức mạnh chuyển hóa của các video về mèo, nhiều người đã bắt đầu đem những lời dạy ấy vào thực hành. Từ các phòng họp của doanh nghiệp đến những thiền đường, ở khắp nơi mọi người đều dành ra một khoảnh khắc để dừng lại, hít thở, và để bản thân chìm vào những trò nghịch ngợm đầy niềm vui của những người bạn mèo của mình.

Theo chính lời của Đức Đạt Lai Lạt Ma:

“Hạnh phúc thật ra chỉ cần xem một video mèo là có. Tất cả những gì bạn cần là một tâm trí rộng mở, một trái tim rộng mở, và một kết nối internet đáng tin cậy.” /.

 

Phụ Thích:

(1)“purr-fect” là lối chơi chữ:

purr = tiếng mèo rừ rừ

perfect = hoàn hảo

→ nên hiểu là “liều thuốc hoàn hảo (theo kiểu mèo)”.

https://politicallyincorrectsocialresponsibility.com/dalai-lamas-enlightening-discovery-the-joy-of-cat-videos/

CHƯƠNG 14. MỘT TÂM TRÍ LÀNH MẠNH

 Từ quyển: The Science of Meditation

Nguyên tác: 14 A Healthy Mind
Việt dịch: Quảng Cơ 
Biên tập: Tuệ Uyển 
***

Bác sĩ Susan Davidson, vợ của Richie, là một chuyên gia về sản khoa nguy cơ cao — và giống như Richie, bà cũng là một người thiền lâu năm. Vài năm trước, Susan cùng một số người khác quyết định tổ chức một nhóm thiền dành cho các bác sĩ trong bệnh viện của bà ở Madison.

Nhóm gặp nhau vào các buổi sáng thứ Sáu. Susan thường xuyên gửi email cho các bác sĩ trong bệnh viện để nhắc họ về cơ hội tham gia này. Và rất thường xuyên, bà bị một người nào đó chặn lại ở hành lang và nói đại ý rằng:

- “Thật mừng vì chị đang làm việc này.”

Rồi họ thêm vào:

- “Nhưng tôi không thể đến.”

Chắc chắn là họ có những lý do chính đáng. Vào thời điểm đó, các bác sĩ còn bận rộn hơn bình thường, vì đang cố gắng triển khai hệ thống lưu trữ hồ sơ điện tử khi mà vẫn chưa có các mẫu biểu sẵn cho việc này. Và chuyên ngành y khoa đào tạo các “hospitalist” — những bác sĩ làm việc thường trực trong bệnh viện, chịu trách nhiệm chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân nội trú và giúp những bác sĩ khác không phải đi thăm khám buồng bệnh — khi ấy vẫn chưa tồn tại. Vì vậy, nhóm thiền có lẽ đã là một điều rất có ích cho những bác sĩ đang tất bật ấy, một cơ hội để họ phần nào phục hồi và lấy lại năng lượng cho bản thân.

Nhưng dù vậy, trong suốt nhiều năm, mỗi buổi gặp chỉ có khoảng sáu hoặc bảy bác sĩ đến tham dự. Cuối cùng Susan và những người khác cũng dần mất nhiệt huyết; cảm thấy rằng nhóm chưa bao giờ thực sự thu hút được sự tham gia rộng rãi, họ đã quyết định kết thúc nó.

Cảm giác “không có thời gian” ấy có lẽ là lý do phổ biến nhất của những người muốn thiền nhưng rốt cuộc lại chẳng bao giờ bắt đầu.

Nhận ra điều này, Richie và nhóm của ông đang phát triển một nền tảng kỹ thuật số có tên Healthy Minds, nhằm dạy các chiến lược dựa trên thiền tập để nuôi dưỡng sự an lạc — ngay cả với những người nói rằng họ “không có thời gian”. Nếu bạn khăng khăng rằng mình quá bận để tập thiền một cách chính thức, ‘Tâm Thức Khỏe Mạnh’ (Healthy Minds) có thể được điều chỉnh để bạn kết hợp việc thực hành với những hoạt động vốn dĩ bạn vẫn làm, chẳng hạn như đi làm trên đường hoặc dọn dẹp nhà cửa. Chỉ cần hoạt động đó không đòi hỏi toàn bộ sự chú ý của bạn, bạn có thể nghe các hướng dẫn thực hành ở chế độ nền. Vì một số lợi ích quan trọng nhất của thiền tập nằm ở cách nó chuẩn bị chúng ta cho cuộc sống hằng ngày, nên cơ hội được thực hành ngay giữa dòng chảy của đời sống thực ra có thể trở thành một điểm mạnh.

Dĩ nhiên, ‘Tâm Thức Khỏe Mạnh’ chỉ là một cái tên được bổ sung vào danh sách ngày càng dài các ứng dụng dạy thiền. Nhưng trong khi nhiều ứng dụng như vậy sử dụng các phát hiện khoa học về lợi ích của thiền như một điểm thu hút người dùng, ‘Tâm Thức Khỏe Mạnh’ sẽ tiến thêm một bước quan trọng: phòng thí nghiệm của Richie sẽ nghiên cứu một cách khoa học các tác động của ứng dụng này để đánh giá xem việc thực hành “kết hợp” như vậy thực sự hiệu quả đến mức nào.

Ví dụ, hai mươi phút mỗi ngày trong lúc đi lại so với hai mươi phút mỗi ngày ngồi ở một nơi yên tĩnh tại nhà thì khác nhau như thế nào? Chúng ta vẫn chưa biết câu trả lời cho câu hỏi đơn giản này. Và liệu việc luyện tập trong một khoảng hai mươi phút liên tục sẽ tốt hơn, hay chia thành hai lần mười phút, hoặc bốn lần năm phút mỗi lần? Đây là một trong nhiều câu hỏi thực tế mà Richie và nhóm của ông hy vọng sẽ tìm ra câu trả lời.

Chúng tôi xem nền tảng kỹ thuật số này và các nghiên cứu đánh giá nó như một nguyên mẫu cho bước tiếp theo trong việc mở rộng con đường tiếp cận tới nhiều lợi ích mà khoa học tìm thấy từ các thực hành quán chiếu. Hiện nay, MBSR, TM, và các hình thức chánh niệm phổ biến đã tồn tại dưới những dạng dễ tiếp cận, mà bất kỳ ai cũng có thể hưởng lợi, mà không cần phải chấp nhận — thậm chí không cần biết đến — nguồn gốc châu Á của chúng.

  MBSR: Mindfulness-Based Stress Reduction – Chương trình giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm. Đây là phương pháp do Jon Kabat-Zinn phát triển, kết hợp thiền chánh niệm, yoga nhẹ và nhận thức về cơ thể để giúp giảm stress, lo âu và cải thiện sức khỏe tinh thần.

  TM: Transcendental Meditation – Thiền Siêu Việt. Đây là kỹ thuật thiền sử dụng một “mantra” (âm thanh hoặc từ được lặp lại thầm trong đầu) để giúp tâm trí đi vào trạng thái thư giãn sâu, được phổ biến bởi Maharishi Mahesh Yogi.

Ví dụ, nhiều công ty đã triển khai những phương pháp này vì chúng mang lại lợi ích cho cả nhân viên lẫn kết quả kinh doanh, bằng cách đưa các phương pháp chiêm nghiệm vào chương trình đào tạo và phát triển của họ; thậm chí một số nơi còn có phòng thiền để nhân viên có thể dành thời gian yên tĩnh tập trung.

(Tất nhiên, những chương trình như vậy cần có một văn hóa làm việc hỗ trợ. Ở một công ty nơi nhân viên phải gõ bàn phím liên tục trong nhiều giờ mệt mỏi, Dan được nói riêng rằng những người bị thấy sử dụng phòng thiền quá thường xuyên ở đó có thể sẽ bị sa thải.)

Nhóm của Amishi Jha tại Đại Học ‘University of Miami’ hiện cung cấp chương trình huấn luyện chánh niệm cho các nhóm chịu căng thẳng cao, từ binh sĩ chiến đấu đến cầu thủ bóng bầu dục, lính cứu hỏa và giáo viên. Viện ‘Garrison Institute’ ở gần New York City cũng cung cấp một chương trình dựa trên chánh niệm nhằm giúp những nhân viên tuyến đầu xử lý sang chấn (chấn thương tâm lý) ở châu Phi và Trung Đông đối phó với sang chấn thứ cấp của họ, chẳng hạn như khi tham gia chống lại Ebola hoặc hỗ trợ những người tị nạn tuyệt vọng. Ngoài ra, Fleet Maull, trong khi đang thụ án mười bốn năm tù vì tội buôn lậu ma túy, đã sáng lập Viện Chánh Niệm Cho Tù Nhân (Prison Mindfulness Institute). Hiện nay tổ chức này dạy chánh niệm cho tù nhân tại gần tám mươi nhà tù trên khắp Hoa Kỳ.

Chúng tôi xem khoa học quán chiếu như một kho tàng kiến thức nền tảng về nhiều cách mà tâm trí, cơ thể và bộ não của chúng ta có thể được định hình hướng tới sức khỏe theo nghĩa rộng nhất. “Sức khỏe”, theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization), không chỉ đơn thuần là không có bệnh tật hay khuyết tật, mà còn bao gồm “trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh về thể chất, tinh thần và xã hội.” Thiền và các phương pháp phát triển từ nó có thể trở thành một yếu tố tích cực góp phần tạo nên trạng thái an lạc đó theo nhiều cách khác nhau, và ảnh hưởng của chúng có thể lan tỏa rất rộng đến nhiều lĩnh vực của đời sống.

Những phát hiện từ khoa học quán chiếu có thể tạo ra những phương pháp tiếp cận mới mang tính đổi mới, dựa vững chắc trên bằng chứng khoa học, nhưng lại không nhất thiết trông giống thiền tập theo nghĩa truyền thống. Những ứng dụng của thiền nhằm giúp giải quyết các khó khăn cá nhân và những vấn đề xã hội như vậy đều mang lại lợi ích. Nhưng những gì tương lai có thể đem lại cũng khiến chúng tôi rất hào hứng.

Việc tách những phương pháp này khỏi nguồn gốc ban đầu của chúng có thể là điều tốt—miễn là những gì phát triển từ đó vẫn được đặt trên nền tảng khoa học—vì như vậy các giải pháp này sẽ dễ dàng tiếp cận hơn với phạm vi rộng lớn những người có thể hưởng lợi từ chúng. Rốt cuộc, tại sao những phương pháp này và những lợi ích của chúng chỉ nên dành riêng cho những người thực hành thiền?

HƯỚNG DẪN TÍNH DẺO THẦN KINH

“Cây cần gì để phát triển?” Laura Pinger hỏi. Cô là chuyên gia xây dựng chương trình giảng dạy tại trung tâm của Richard J. Davidson và là người phát triển Chương trình Giáo dục Lòng Tử Tế dành cho trẻ mẫu giáo.

Sáng hôm đó, nhiều trong số mười lăm em nhỏ đang học cách nuôi dưỡng lòng tử tế đã hăng hái giơ tay để trả lời.

- “Ánh nắng mặt trời,” một em nói.

- “Nước,” một em khác đáp.

Và một em thứ ba—em từng gặp khó khăn về khả năng tập trung, nhưng đã hưởng lợi rất nhiều từ chương trình về lòng tử tế—giơ tay lên thật nhanh và thốt ra: “Tình yêu.”

Một khoảnh khắc xúc động rõ rệt lan tỏa trong lớp học; đó trở thành một khoảnh khắc dạy học đầy ý nghĩa. Bài học dẫn đến từ đó là: lòng tử tế chính là một dạng của tình yêu.

Chương trình Giáo dục Lòng Tử Tế bắt đầu bằng những bài tập chánh niệm rất cơ bản, phù hợp với lứa tuổi. Trong đó, các em nhỏ bốn tuổi lắng nghe âm thanh của một chiếc chuông và chú ý đến hơi thở của mình khi nằm ngửa; những viên đá nhỏ được đặt trên bụng các em, lên xuống theo từng nhịp thở.

Sau đó, các em sử dụng sự chú ý chánh niệm ấy để hướng nhận thức vào cơ thể mình, học cách quan sát kỹ những cảm giác đó khi tương tác với các bạn khác—đặc biệt là khi một bạn nào đó trở nên buồn bực hoặc khó chịu. Những tình huống như vậy trở thành cơ hội học tập, giúp các em không chỉ nhận ra điều gì đang xảy ra trong cơ thể của chính mình mà còn tưởng tượng điều gì có thể đang xảy ra trong cơ thể của người bạn đang buồn—một bước tiến vào sự đồng cảm.

Các em nhỏ được khuyến khích giúp đỡ lẫn nhau và bày tỏ lòng biết ơn. Khi một em cảm kích trước sự giúp đỡ của bạn mình, em có thể báo với giáo viên; khi đó giáo viên sẽ tặng cho bạn đã giúp đỡ một nhãn dán trên tấm áp phích gọi là “khu vườn lòng tử tế”.

Để đánh giá tác động của chương trình này, nhóm của Richard J. Davidson đã mời các em nhỏ chia sẻ nhãn dán (một “đồng tiền” rất quan trọng đối với trẻ nhỏ) với một trong bốn đối tượng sau:

- người bạn các em thích nhất trong lớp
- bạn cùng lớp mà các em ít thích nhất
- một người lạ — một đứa trẻ mà các em chưa từng gặp
- một đứa trẻ trông có vẻ đang bị bệnh.

Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể quan sát mức độ chia sẻ và lòng quan tâm của trẻ.

Những trẻ tham gia chương trình giáo dục lòng tử tế đã chia sẻ nhiều nhãn dán hơn với người bạn mà mình ít thích nhất và với đứa trẻ trông có vẻ bị bệnh, so với những trẻ khác trong lớp mẫu giáo thông thường, vốn thường tặng phần lớn nhãn dán cho người bạn mình thích nhất.1 Một phát hiện khác: không giống phần lớn trẻ em, những em tham gia chương trình lòng tử tế không trở nên quá tập trung vào bản thân khi bước vào lớp mẫu giáo lớn.

Việc giúp trẻ em phát triển lòng tử tế dường như là một ý tưởng hiển nhiên và tốt đẹp—nhưng hiện nay năng lực quý giá này của con người thường bị để mặc cho sự ngẫu nhiên trong hệ thống giáo dục của chúng ta.Dĩ nhiên, nhiều gia đình vẫn truyền dạy những giá trị này cho con cái của mình—nhưng cũng có không ít gia đình không làm như vậy. Đưa những chương trình như thế vào trường học sẽ giúp đảm bảo rằng mọi đứa trẻ đều được học những bài học giúp củng cố “cơ bắp của trái tim” này.

Lòng tử tế, sự quan tâm và lòng trắc ẩn đều phát triển theo một quá trình mà hệ thống giáo dục của chúng ta phần lớn vẫn bỏ qua—cùng với những năng lực như sự chú ý, khả năng tự điều chỉnh, sự đồng cảm và năng lực kết nối giữa con người với nhau. Trong khi chúng ta làm khá tốt trong việc dạy các kỹ năng học thuật truyền thống như đọc và toán, thì tại sao không mở rộng những gì trẻ em được học để bao gồm cả những kỹ năng thiết yếu giúp con người sống một cuộc đời trọn vẹn?

Các nhà tâm lý học phát triển cho chúng ta biết rằng tốc độ trưởng thành của các khả năng khác nhau không giống nhau: như sự chú ý, sự đồng cảm và lòng tốt, sự bình tĩnh, và khả năng kết nối xã hội. Những biểu hiện hành vi của quá trình trưởng thành này — chẳng hạn như sự hiếu động, nghịch ngợm của trẻ mẫu giáo so với sự ngoan ngoãn và biết kiểm soát hơn của học sinh lớp bốn — là những dấu hiệu bên ngoài cho thấy sự phát triển của các mạng lưới thần kinh bên trong não bộ. Và tính dẻo thần kinh của não (neuroplasticity) cho chúng ta biết rằng tất cả các mạch thần kinh này có thể được định hướng phát triển theo hướng tốt nhất thông qua việc rèn luyện, chẳng hạn như chương trình giáo dục lòng tốt (Kindness Curriculum).

Hiện nay, việc trẻ em phát triển những năng lực quan trọng này phần lớn vẫn bị phó mặc cho các yếu tố ngẫu nhiên. Chúng ta có thể thông minh hơn trong cách giúp trẻ nuôi dưỡng và phát triển những năng lực đó. Chẳng hạn, tất cả các phương pháp thiền định, ở cốt lõi của chúng, đều là những cách rèn luyện để tăng cường khả năng chú ý. Khi điều chỉnh những kỹ thuật này theo cách phù hợp để giúp trẻ em luyện tập sự chú ý, chúng sẽ mang lại rất nhiều lợi ích. Không có sự chú ý thì sẽ không có gì được học.

Thật đáng ngạc nhiên khi việc tăng cường khả năng chú ý ở trẻ em lại nhận được rất ít sự quan tâm, đặc biệt là khi thời thơ ấu là một giai đoạn dài với nhiều cơ hội để các mạch thần kinh trong não phát triển, và sự hỗ trợ thêm có thể giúp củng cố những mạch thần kinh đó. Khoa học về việc rèn luyện và phát triển sự chú ý hiện nay đã khá vững chắc, vì vậy con đường để đạt được mục tiêu này thực sự nằm trong tầm tay của chúng ta.

Và chúng ta càng có nhiều lý do hơn để làm điều đó: xã hội của chúng ta đang bị “thiếu hụt sự chú ý”. Trẻ em ngày nay lớn lên với các thiết bị kỹ thuật số luôn ở trong tay, và những thiết bị này liên tục tạo ra sự xao nhãng (đồng thời cung cấp một lượng thông tin lớn hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây từng có). Vì vậy, việc tăng cường kỹ năng chú ý được xem không khác gì một nhu cầu cấp bách về sức khỏe cộng đồng.

Dan là đồng sáng lập của phong trào có tên “học tập xã hội – cảm xúc” (Social/Emotional Learning, hay SEL); ngày nay đã có hàng nghìn trường học trên khắp thế giới triển khai SEL. Ông cho rằng việc tăng cường khả năng chú ý và lòng đồng cảm chính là bước tiếp theo. Quả thực, một phong trào mạnh mẽ đã xuất hiện nhằm đưa chánh niệm (mindfulness) vào trường học, đặc biệt là đối với những thanh thiếu niên nghèo hoặc đang gặp khó khăn. Tuy nhiên, những nỗ lực này vẫn còn rời rạc hoặc chỉ ở dạng thử nghiệm. Chúng tôi hình dung rằng một ngày nào đó các chương trình rèn luyện sự tập trung và lòng tốt sẽ trở thành một phần tiêu chuẩn trong giáo dục dành cho tất cả trẻ em.

Xét đến việc trẻ em trong độ tuổi đi học dành rất nhiều thời gian để chơi trò chơi điện tử, điều đó cũng gợi mở một con đường khác để truyền tải những bài học này. Quả thật, trò chơi điện tử đôi khi bị chỉ trích vì góp phần gây ra tình trạng thiếu tập trung mà xã hội hiện đại đang phải đối mặt. Nhưng hãy tưởng tượng một thế giới nơi sức mạnh của trò chơi được khai thác cho mục đích tốt đẹp — nhằm nuôi dưỡng những trạng thái tâm lý lành mạnh và những phẩm chất tốt đẹp. Nhóm của Richie đã hợp tác với các nhà thiết kế trò chơi điện tử chuyên về game giáo dục để tạo ra một số trò chơi dành cho thanh thiếu niên trẻ tuổi.5

Tenacity là tên của một trò chơi điện tử được xây dựng dựa trên nghiên cứu tại phòng thí nghiệm của Richie về việc đếm hơi thở.6 Người ta phát hiện rằng nếu bạn được yêu cầu chạm vào iPad mỗi khi hít vào, hầu hết mọi người có thể thực hiện rất chính xác. Tuy nhiên, nếu đồng thời được yêu cầu chạm bằng hai ngón tay ở mỗi hơi thở thứ chín, thì ở nhiệm vụ thứ hai này họ thường mắc lỗi, điều đó cho thấy tâm trí của họ đã bị xao nhãng hoặc đi lang thang.

Richie và các đồng nghiệp đã sử dụng thông tin này làm cơ chế chính của trò chơi khi phát triển Tenacity. Trong trò chơi, trẻ em chạm vào iPad bằng một ngón tay mỗi khi hít vào, và chạm bằng hai ngón tay ở mỗi hơi thở thứ năm. Vì hầu hết trẻ em thực hiện rất chính xác việc chạm một ngón tay theo mỗi hơi hít, nên nhóm của Richie có thể xác định liệu các lần chạm hai ngón tay có thật sự theo đúng mỗi hơi thở thứ năm hay không. Càng có nhiều chuỗi năm hơi thở được đếm chính xác liên tiếp thì điểm số trong trò chơi càng cao. Và mỗi lần chạm hai ngón tay đúng, khung cảnh trên màn hình iPad sẽ được trang trí thêm; trong một phiên bản của trò chơi, những bông hoa tuyệt đẹp bắt đầu mọc lên giữa khung cảnh sa mạc.

Nhóm của Richie phát hiện rằng chỉ cần chơi trò chơi từ hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày trong vòng hai tuần đã làm tăng sự kết nối giữa trung tâm điều hành của não ở vỏ não trước trán (prefrontal cortex) và các mạch thần kinh liên quan đến sự tập trung chú ý.7 Trong những bài kiểm tra khác, những người chơi cũng có khả năng tập trung tốt hơn vào biểu cảm khuôn mặt của người khác và bỏ qua các yếu tố gây xao nhãng — đây là những dấu hiệu cho thấy sự gia tăng của khả năng đồng cảm.

Không ai tin rằng những thay đổi này sẽ kéo dài nếu không có sự luyện tập tiếp tục dưới một hình thức nào đó (lý tưởng nhất là không cần phụ thuộc vào trò chơi). Tuy nhiên, việc xuất hiện những thay đổi tích cực cả trong não bộ lẫn trong hành vi đã chứng minh một nguyên lý quan trọng: trò chơi điện tử có thể giúp cải thiện sự chú ý chánh niệm và lòng đồng cảm.

PHÒNG TẬP THỂ DỤC CHO TÂM TRÍ

Khi Richie trình bày bài thuyết trình nổi bật đó tại Viện Y tế Quốc gia (National Institutes of Health), thông báo nội bộ về buổi nói chuyện của ông đã đưa ra một suy nghĩ đầy gợi mở: “Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta có thể rèn luyện tâm trí giống như cách chúng ta rèn luyện cơ thể?”

Ngành công nghiệp thể dục – thể hình phát triển mạnh nhờ mong muốn được khỏe mạnh của chúng ta; thể lực tốt là mục tiêu mà hầu như ai cũng ủng hộ (dù có thể chúng ta không phải lúc nào cũng thực sự làm nhiều để đạt được điều đó). Và những thói quen vệ sinh cá nhân như tắm rửa thường xuyên hay đánh răng đã trở thành những điều rất tự nhiên trong cuộc sống hằng ngày. Vậy thì tại sao lại không có “thể lực cho tâm trí” — tức là rèn luyện sức khỏe tinh thần?

Tính dẻo thần kinh (neuroplasticity) — tức là việc não bộ được định hình bởi những trải nghiệm lặp đi lặp lại — diễn ra một cách vô thức trong suốt cả ngày, dù chúng ta thường không nhận ra những tác động này. Chúng ta dành nhiều giờ để tiếp nhận nội dung trên màn hình của các thiết bị kỹ thuật số, hoặc tham gia vào vô số hoạt động khá “vô thức” khác. Trong khi đó, các nơron thần kinh vẫn cần mẫn củng cố hoặc làm suy yếu những mạch thần kinh tương ứng trong não. Một “chế độ dinh dưỡng tinh thần” ngẫu nhiên và thiếu định hướng như vậy rất có thể dẫn đến những thay đổi cũng ngẫu nhiên tương tự trong “cơ bắp của tâm trí”.

Khoa học quán chiếu (contemplative science) cho chúng ta biết rằng chúng ta có thể chủ động hơn trong việc chăm sóc chính tâm trí của mình. Những lợi ích từ việc định hình và rèn luyện tâm trí một cách có chủ đích có thể xuất hiện từ rất sớm, như chúng ta đã thấy qua các dữ liệu về những thực hành lòng từ ái (loving-kindness).

Hãy xem xét công trình của Tracy Shors, một nhà khoa học thần kinh đã phát triển một chương trình rèn luyện mà bà giả thuyết rằng có thể làm tăng là quá trình hình thành các tế bào thần kinh (neuron) mới trong não (Neurogenesis) — tức là sự hình thành các tế bào não mới. Chương trình này được gọi là Rèn Luyện Tinh Thần Và Cơ Thể (Mental and Physical (MAP) Training). Trong chương trình, người tham gia thiền tập trung chú ý trong 30 phút, sau đó tập thể dục nhịp điệu cường độ vừa phải trong 30 phút. Họ thực hiện hai lần mỗi tuần trong suốt tám tuần. Kết quả cho thấy chức năng điều hành của não (executive function) được cải thiện, điều này ủng hộ ý tưởng rằng não bộ đã được định hình theo hướng tích cực thông qua việc rèn luyện.

Giống như việc tập luyện thể chất cường độ cao giúp cơ bắp phát triển và tăng sức bền, nếu chúng ta ngừng tập luyện, chúng ta biết rằng cơ thể sẽ dần trở lại trạng thái dễ hụt hơi và kém săn chắc. Điều tương tự cũng xảy ra với những thay đổi trong tâm trí và não bộ có được từ “bài tập bên trong” như thiền và các phương pháp phát triển từ thiền. Nếu không tiếp tục thực hành, những lợi ích đó cũng sẽ dần suy giảm.

Và vì não bộ cũng giống như một cơ bắp có thể cải thiện nhờ luyện tập, vậy tại sao chúng ta không có một phiên bản tương tự của các chương trình rèn luyện thể chất — những “phòng tập cho tâm trí” (mental gyms)? “Phòng tập cho tâm trí” này không phải là một không gian vật lý, mà là một tập hợp các ứng dụng cung cấp những bài tập rèn luyện nội tâm, có thể thực hiện ở bất cứ đâu.

Các hệ thống cung cấp nội dung qua nền tảng số có thể mang lợi ích của các thực hành quán chiếu (như thiền) đến với số lượng người rộng lớn nhất. Mặc dù các ứng dụng thiền hiện đã được sử dụng rất phổ biến, vẫn chưa có nhiều đánh giá khoa học trực tiếp về hiệu quả của chính những ứng dụng này. Thay vào đó, các ứng dụng thường trích dẫn những nghiên cứu được thực hiện ở nơi khác về một số hình thức thiền (và không nhất thiết là những nghiên cứu tốt nhất), trong khi không minh bạch về hiệu quả thực sự của ứng dụng của họ. Thậm chí, một ứng dụng từng tuyên bố có thể cải thiện chức năng tinh thần đã bị các cơ quan chính phủ thách thức về những tuyên bố đó. Khi các bằng chứng không chứng minh được những lời quảng bá ấy, công ty này đã phải nộp một khoản tiền phạt lớn.

Mặt khác, những bằng chứng hiện có cho thấy rằng nếu các chương trình rèn luyện qua nền tảng số được thiết kế tốt và được kiểm nghiệm một cách nghiêm ngặt, thì chúng có thể mang lại hiệu quả tích cực. Chẳng hạn, có một nghiên cứu về chương trình hướng dẫn thực hành lòng từ ái (loving-kindness) qua web (đã được trình bày trong chương sáu, “Khơi Nguồn Cho Tình Yêu Thương” (Primed for Love), cho thấy chương trình này giúp mọi người trở nên thư giãn hơn và hào phóng hơn.9

Nhóm của Sona Dimidjian đã tiếp cận qua internet những người có các triệu chứng trầm cảm mức độ nhẹ — một nhóm có nguy cơ cao hơn mức trung bình sẽ phát triển thành một đợt trầm cảm nghiêm trọng. Nhóm của Sona đã phát triển một khóa học trực tuyến dựa trên Phương Pháp Tâm Lý Kết Hợp Giữa Thiền Chánh Niệm Và Liệu Pháp Nhận Thức – Hành Vi (Mindfulness-Based Cognitive Therapy - MBCT), có tên là Mindful Mood Balance (phiên bản trực tuyến của MBCT). Khóa học này gồm tám buổi, và kết quả cho thấy nó giúp giảm các triệu chứng của trầm cảm và lo âu, chẳng hạn như lo lắng liên tục và suy nghĩ lặp đi lặp lại (rumination).

Tuy nhiên, những câu chuyện thành công này không có nghĩa là mọi hình thức giảng dạy thiền hoặc các phương pháp xuất phát từ thiền trên mạng đều sẽ mang lại lợi ích.Liệu một số chương trình có hiệu quả hơn những c hương trình khác không? Nếu có, vì sao lại như vậy? Đây đều là những câu hỏi cần được trả lời bằng nghiên cứu thực nghiệm (empirical research).

Theo hiểu biết tốt nhất của chúng tôi, hiện chưa có một công bố nào trong các tạp chí khoa học chính thống đánh giá trực tiếp hiệu quả của bất kỳ ứng dụng thiền nào trong số rất nhiều ứng dụng tuyên bố rằng chúng dựa trên cơ sở khoa học. Chúng tôi hy vọng rằng một ngày nào đó việc đánh giá khoa học như vậy sẽ trở thành tiêu chuẩn đối với mọi ứng dụng kiểu này, để chứng minh rằng chúng thực sự hoạt động đúng như những gì đã hứa.

Tuy vậy, nghiên cứu về thiền định đã cung cấp rất nhiều bằng chứng ủng hộ lợi ích tiềm năng của việc rèn luyện tâm trí. Chúng tôi hình dung một thời điểm trong tương lai khi xã hội đối xử với tâm trí giống như cách chúng ta chăm sóc cơ thể, nơi những bài tập rèn luyện tâm trí trở thành một phần trong thói quen hằng ngày của mỗi người.

“HACKING THẦN KINH” (NEURAL HACKING)

Vào một buổi sáng tháng Ba, tuyết ở vùng New England nằm ở trạng thái vừa đóng băng vừa tan chảy. Trong phòng khách của một ngôi nhà kiểu Victoria nằm trong khuôn viên trường Amherst College, có mặt một “con tàu Noah thu nhỏ” của nhiều ngành học khác nhau. Ở đó có từng cặp học giả tôn giáo, các nhà tâm lý học thực nghiệm, các nhà khoa học thần kinh và các triết gia cùng tụ họp.

Nhóm đã tụ họp dưới sự bảo trợ của Viện Tâm Thức Và Đời Sống (Mind and Life) để khám phá một góc của tâm trí bắt đầu từ những ham muốn thường ngày. Đôi khi con đường đó dẫn từ sự khao khát đến nghiện ngập—dù là nghiện ma túy, nội dung khiêu dâm hay mua sắm.

Các học giả tôn giáo ở đó đã chỉ ra rằng vấn đề nằm ở khoảnh khắc nắm bắt (grasping) — tức là xung động cảm xúc khiến chúng ta nghiêng về phía khoái lạc, dù nó mang hình thức nào đi nữa. Khi bị sự nắm bắt chi phối — đặc biệt khi nó dần tăng cường độ và trượt sang ham muốn mãnh liệt (craving) và nghiện ngập (addiction) — sẽ xuất hiện một cảm giác bất an thúc đẩy sự bám víu. Đồng thời, những lời thì thầm đầy cám dỗ trong tâm trí khiến ta tin rằng đối tượng cụ thể của ham muốn của mình sẽ làm dịu đi “căn bệnh” của chúng ta.

Những khoảnh khắc nắm bắt (grasping) có thể tinh tế đến mức chúng trôi qua mà ta không hề nhận ra, giữa những xao nhãng dồn dập trong trạng thái tâm trí thường ngày của chúng ta. Các nghiên cứu cho thấy chúng ta có nhiều khả năng với tay lấy món ăn béo gây tăng cân nhất vào lúc mình đang bị phân tâm nhất. Tương tự, người nghiện thường tìm đến “liều tiếp theo” khi họ nhìn thấy những gợi nhắc nhỏ, chẳng hạn chiếc áo họ đã mặc trong lúc đang phê cảm giác mạnh, những thứ có thể làm tràn ngập tâm trí họ bằng ký ức về lần sử dụng trước đó.

Trạng thái này đối lập, như nhà triết học Jake Davis nhận xét, với cảm giác hoàn toàn nhẹ nhõm và thoải mái mà chúng ta trải nghiệm khi không còn bị những động lực mang tính cưỡng bức chi phối. Một “tâm không nắm bắt” (mind of nongrasping) khiến chúng ta miễn nhiễm với những xung động ấy, và hài lòng với chính mình như ta đang là.

Chánh niệm (mindfulness) cho phép chúng ta quan sát những gì đang diễn ra trong chính tâm trí, thay vì chỉ đơn giản bị nó cuốn đi. Những xung động muốn nắm lấy hay chiếm lấy bắt đầu trở nên rõ ràng hơn.

“Bạn cần phải thấy nó thì mới có thể buông nó ra,” Davis nói.

Khi chúng ta đang chánh niệm, ta nhận ra những xung động ấy đang khởi lên, nhưng nhìn chúng giống như những ý nghĩ khác xuất hiện một cách tự phát trong tâm trí.

Hoạt động thần kinh ở đây xoay quanh PCC (vỏ não đai sau – posterior cingulate cortex), theo gợi ý của bác sĩ tâm thần và nhà thần kinh học Judson Brewer, người khi đó vừa trở thành giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Chánh niệm của Trường Y Đại học Massachusetts ở Worcester — nơi khai sinh của MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction – Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm).

Những hoạt động tinh thần có sự tham gia của PCC bao gồm:

- bị phân tâm,
- để tâm trí lang thang,
- suy nghĩ về bản thân,
- thích một lựa chọn mà ta đã đưa ra ngay cả khi biết nó là vô đạo đức,
- cảm thấy tội lỗi.

Và dĩ nhiên — cả sự thèm muốn (craving) nữa.

Nhóm nghiên cứu của Brewer, như chúng ta đã thấy ở chương tám “Sự Nhẹ Nhàng Của Sự Sống” (Lightness of Being), đã chụp ảnh não bộ của mọi người trong lúc thực hành chánh niệm và phát hiện rằng phương pháp này làm dịu hoạt động của PCC. Khi chánh niệm trở nên càng tự nhiên và ít gắng sức, thì PCC càng yên lặng hơn. Trong phòng thí nghiệm của Brewer, chánh niệm đã giúp những người nghiện thuốc lá bỏ được thói quen này. Ông cũng đã phát triển hai ứng dụng — một dành cho ăn quá mức, và một dành cho hút thuốc — áp dụng những phát hiện của ông về PCC để giúp phá vỡ các chứng nghiện.

Brewer tiếp tục chuyển phát hiện thần kinh này thành một phương pháp thực tiễn bằng cách sử dụng “neurofeedback” (phản hồi thần kinh) — một kỹ thuật theo dõi hoạt động não của một người và cho họ biết ngay lập tức liệu một vùng não nhất định đang hoạt động mạnh hơn hay yếu đi. Điều này cho phép người đó thử nghiệm xem tâm trí của mình có thể làm gì để khiến PCC hoạt động ít hơn. Thông thường, chúng ta không hề nhận biết những gì đang diễn ra bên trong não, đặc biệt ở mức độ tinh vi mà các máy quét não có thể ghi nhận. Đó là một lý do chính khiến những phát hiện của khoa học thần kinh có sức nặng lớn. Nhưng neurofeedback phá vỡ rào cản giữa tâm trí và não bộ, mở ra một “cửa sổ” nhìn vào hoạt động của não, cho phép tạo ra một vòng phản hồi (feedback loop). Nhờ vậy, chúng ta có thể cảm nhận được một thao tác tinh thần cụ thể ảnh hưởng thế nào đến những gì đang diễn ra trong não mình. Các nhà nghiên cứu hình dung rằng thế hệ tiếp theo của các ứng dụng thiền định sẽ sử dụng dữ liệu phản hồi từ những quá trình sinh học hoặc thần kinh liên quan, và neurofeedback của PCC do Brewer phát triển có thể xem như một nguyên mẫu (prototype) cho hướng đi này.

Một mục tiêu khác cho neurofeedback có thể là sóng gamma — dạng mẫu sóng EEG thường đặc trưng cho não của những yogi (hành giả yoga/thiền) ở trình độ cao. Tuy vậy, dù việc mô phỏng phản hồi sóng gamma có thể tạo ra một trạng thái cởi mở rộng lớn giống như của yogi, chúng tôi không xem neurofeedback là con đường tắt để đạt được sự chuyển hóa sâu sắc về phẩm chất tâm trí mà các yogi đạt được. Những dao động gamma, hay bất kỳ chỉ số đơn lẻ nào đo được về trạng thái tâm trí của yogi, tốt nhất cũng chỉ phản ánh một lát cắt rất mỏng và mang tính tùy ý của sự phong phú và trọn vẹn trong trải nghiệm mà các yogi dường như có được. Vì thế, phản hồi sóng gamma, hoặc những phương pháp tương tự dựa trên các chỉ số như vậy, có thể giúp tạo ra sự tương phản với trạng thái tâm trí bình thường của chúng ta, nhưng chúng hoàn toàn không thể tương đương với thành quả của nhiều năm thực hành thiền định và chiêm nghiệm.

Nhưng vẫn có những lợi ích tiềm năng khác. Hãy xem trường hợp “những con chuột thiền định.” Chuột thiền ư?!? Khả năng nghe có vẻ nực cười này — hoặc ít nhất là một sự tương tự rất mơ hồ — đã được các nhà thần kinh học tại Đại học Oregon nghiên cứu. Tất nhiên, những con chuột không thực sự thiền. Thay vào đó, các nhà nghiên cứu sử dụng một loại đèn nhấp nháy đặc biệt để điều khiển hoạt động não của chuột ở những tần số nhất định. Phương pháp này được gọi là photic driving — khi nhịp sóng EEG của não đồng bộ với nhịp nhấp nháy của ánh sáng mạnh. Những con chuột dường như cảm thấy thư giãn hơn, dựa trên các dấu hiệu giảm lo âu ở loài gặm nhấm. Trong một nghiên cứu khác, khi các nhà khoa học điều khiển não chuột hoạt động ở tần số gamma bằng phương pháp photic driving, họ phát hiện rằng điều này làm giảm các mảng bám thần kinh liên quan đến bệnh Alzheimer, ít nhất là ở những con chuột già.14

Nhưng mô hình cơ bản — rằng các ứng dụng neurofeedback có thể làm cho những trạng thái tâm trí vốn hiếm gặp trước đây trở nên rộng rãi với nhiều người hơn — có vẻ hứa hẹn hơn. Tuy vậy, ở đây cũng có những lưu ý quan trọng. Trước hết, những thiết bị như vậy nhiều khả năng chỉ tạo ra các hiệu ứng trạng thái tạm thời (state effects), chứ không phải những phẩm chất bền vững của tâm trí (traits). Chưa kể đến khoảng cách rất lớn giữa:

- nhiều năm thiền định chuyên sâu,
và
- chỉ đơn giản sử dụng một ứng dụng mới trong một thời gian ngắn.

Dẫu vậy, chúng tôi vẫn hình dung một thế hệ ứng dụng hữu ích tiếp theo, tất cả đều được phát triển từ những phương pháp và hiểu biết mà khoa học về thiền định (contemplative science) đã hé lộ. Còn những ứng dụng này cuối cùng sẽ mang hình dạng hay hình thức cụ thể ra sao, thì chúng ta hiện vẫn chưa biết.

HÀNH TRÌNH CỦA CHÚNG TÔI

Những bằng chứng vững chắc về các “đặc tính được chuyển hóa” (altered traits) đã xuất hiện rất chậm, qua nhiều thập kỷ. Khi bắt đầu lần theo dấu vết của chủ đề này, chúng tôi vẫn còn là những nghiên cứu sinh sau đại học. Và giờ đây, khi tổng kết lại những gì cuối cùng đã trở thành bằng chứng thuyết phục, chúng tôi đã bước vào giai đoạn của cuộc đời mà nhiều người bắt đầu nghĩ đến việc nghỉ hưu.

Trong phần lớn khoảng thời gian đó, chúng tôi phải theo đuổi một linh cảm khoa học dù có rất ít dữ liệu hỗ trợ. Nhưng chúng tôi được an ủi bởi một nguyên tắc: “sự thiếu vắng bằng chứng không phải là bằng chứng của sự không tồn tại.”

Nguồn gốc của niềm tin chắc chắn của chúng tôi nằm ở:

- những trải nghiệm của chính chúng tôi trong các khóa nhập thất thiền,
- một vài con người hiếm hoi mà chúng tôi đã gặp, những người dường như thể hiện rõ các phẩm chất tâm trí đã được chuyển hóa,
- và việc đọc các văn bản thiền định, vốn chỉ ra những sự chuyển hóa tích cực trong cách tồn tại của con người.

Tuy vậy, từ góc nhìn học thuật, tất cả những điều đó vẫn chỉ tương đương với sự thiếu vắng bằng chứng: khi ấy không có dữ liệu thực nghiệm khách quan nào. Khi chúng tôi bắt đầu hành trình khoa học này, có rất ít phương pháp để nghiên cứu những đặc tính tâm trí đã được chuyển hóa (altered traits). Vào những năm 1970, chúng tôi gần như bị bế tắc — chúng tôi chỉ có thể thực hiện những nghiên cứu gián tiếp liên quan đến ý tưởng này. Một phần là vì chúng tôi không có quyền tiếp cận những đối tượng nghiên cứu phù hợp: thay vì những yogi tận tụy sống ẩn tu trong các ẩn thất trên núi xa xôi, chúng tôi đành phải chấp nhận nghiên cứu các sinh viên năm hai của Harvard.

Quan trọng nhất là khoa học thần kinh về con người khi đó vẫn đang ở giai đoạn chập chững ban đầu. Những phương pháp sẵn có để nghiên cứu não bộ theo tiêu chuẩn ngày nay còn rất thô sơ. Vào thời đó, cái được gọi là “tối tân nhất” (state of the art) thực chất chỉ là những cách đo lường hoạt động não mơ hồ hoặc gián tiếp.

Trong thập kỷ trước thời chúng tôi học ở Harvard, nhà triết học Thomas Kuhn đã xuất bản cuốn The Structure of Scientific Revolutions, trong đó ông cho rằng khoa học đôi khi thay đổi đột ngột, khi những ý tưởng mới và các mô hình tư duy (paradigm) mang tính đột phá buộc cách suy nghĩ cũ phải chuyển đổi. Ý tưởng này đã hấp dẫn chúng tôi, khi chúng tôi tìm kiếm những mô hình mới về khả năng của con người — những khả năng mà tâm lý học đương thời chưa từng hình dung tới. Các quan điểm của Kuhn, khi đó đang được tranh luận sôi nổi trong giới khoa học, đã thúc đẩy chúng tôi tiếp tục theo đuổi hướng đi này, dù gặp sự phản đối từ chính các giáo sư hướng dẫn của mình.

Khoa học cần những người thích phiêu lưu. Đó chính là điều chúng tôi đã làm:

- Richie ngồi trên chiếc đệm thiền (zafu) của mình trong suốt một giờ không cử động, theo hướng dẫn của S. N. Goenka.
- Còn Dan thì giao du với các yogi và các vị lama, và dành nhiều tháng nghiền ngẫm cuốn cẩm nang thiền định từ thế kỷ thứ năm, Thanh Tịnh Đạo Luận (Visuddhimagga).

Niềm tin của chúng tôi về các “đặc tính được chuyển hóa” (altered traits) khiến chúng tôi luôn cảnh giác và chú ý đến những nghiên cứu có thể ủng hộ linh cảm của mình. Chúng tôi lọc các phát hiện khoa học qua lăng kính trải nghiệm cá nhân, và từ đó rút ra những hàm ý mà hầu như không ai khác — nếu có — nhận ra.

Các ngành khoa học vận hành trong một mạng lưới những giả định bị ràng buộc bởi văn hóa, và chính những giả định này giới hạn cách chúng ta nhìn nhận về những gì là có thể — đặc biệt rõ trong các ngành khoa học hành vi. Tâm lý học hiện đại trước đây không nhận ra rằng các hệ thống tư tưởng phương Đông cung cấp những phương pháp để chuyển hóa chính bản thể của con người. Khi chúng tôi nhìn vấn đề qua lăng kính thay thế của phương Đông, chúng tôi thấy được những khả năng hoàn toàn mới.

Đến nay, ngày càng nhiều nghiên cứu thực nghiệm tích lũy đã xác nhận những linh cảm ban đầu của chúng tôi: việc rèn luyện tâm trí bền bỉ có thể làm thay đổi não bộ cả về cấu trúc lẫn chức năng. Điều này cung cấp bằng chứng về cơ sở thần kinh của các “đặc tính được chuyển hóa” (altered traits) — những điều mà các văn bản của người thực hành thiền đã mô tả suốt hàng nghìn năm. Hơn nữa, tất cả chúng ta đều có thể tiến triển trên phổ này, vốn dường như tuân theo một dạng quan hệ “liều lượng – đáp ứng” (dose-response): càng nỗ lực thực hành, ta càng nhận được nhiều lợi ích tương ứng. Khoa học thần kinh về thiền định (contemplative neuroscience) — lĩnh vực mới nổi cung cấp cơ sở khoa học cho các “altered traits” — nay đã đạt đến giai đoạn trưởng thành.

CODA (Kết từ / Phần kết).

“Điều gì sẽ xảy ra nếu, bằng cách chuyển hóa tâm trí của mình, chúng ta có thể cải thiện không chỉ sức khỏe và hạnh phúc của bản thân mà còn của cộng đồng và cả thế giới rộng lớn hơn?” Câu hỏi mang tính tu từ đó cũng xuất phát từ thông báo nội bộ tại Viện Y Tế Quốc Gia (National Institutes of Health) về buổi nói chuyện của Richie tại đó.

Vậy thì, nếu điều đó thật sự có thể xảy ra thì sao?

Chúng tôi hình dung một thế giới nơi sức khỏe tinh thần được rèn luyện rộng rãi có thể làm thay đổi sâu sắc xã hội theo hướng tốt đẹp hơn. Chúng tôi hy vọng rằng những bằng chứng khoa học được trình bày trong cuốn sách này cho thấy tiềm năng to lớn của hạnh phúc bền vững khi chúng ta chăm sóc tâm trí và não bộ của mình, và thuyết phục bạn rằng chỉ một chút luyện tập tinh thần mỗi ngày cũng có thể góp phần rất lớn vào việc nuôi dưỡng trạng thái an lạc ấy.

Những dấu hiệu của sự phát triển tốt đẹp ấy bao gồm: sự gia tăng của lòng hào phóng, lòng tốt và khả năng tập trung, cùng với sự giảm bớt cách phân chia cứng nhắc giữa “chúng ta” và “họ.” Trước những bằng chứng cho thấy nhiều hình thức thiền giúp tăng cường sự đồng cảm (empathy) và khả năng nhìn nhận từ góc nhìn của người khác, chúng tôi cho rằng các thực hành này rất có khả năng nuôi dưỡng cảm nhận sâu sắc hơn về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa con người với nhau và giữa chúng ta với hành tinh này.

Khi được nuôi dưỡng trên quy mô rộng lớn, những phẩm chất này — đặc biệt là lòng tốt và lòng từ bi — tất yếu sẽ dẫn đến những thay đổi tích cực trong cộng đồng, quốc gia và toàn xã hội của chúng ta. Những “đặc tính được chuyển hóa” tích cực này có tiềm năng biến đổi thế giới, theo những cách không chỉ giúp mỗi cá nhân phát triển và hưng thịnh, mà còn tăng cơ hội tồn tại lâu dài của chính loài người chúng ta.

Chúng tôi được truyền cảm hứng từ tầm nhìn của Đức Đạt Lai Lạt Ma  khi ngài bước sang tuổi tám mươi. Ngài khuyến khích tất cả chúng ta làm ba điều:

1- Đạt được sự điềm tĩnh nội tâm.
2- Lấy lòng từ bi làm chiếc la bàn đạo đức dẫn đường.
3- Hành động để làm cho thế giới tốt đẹp hơn.

Điều thứ nhất — sự bình an nội tâm, và điều thứ hai — định hướng cuộc sống bằng lòng từ bi, có thể là kết quả của việc thực hành thiền định. Việc thực hiện điều thứ ba cũng vậy, thông qua những hành động khéo léo và đúng đắn.Tuy nhiên, chính xác chúng ta sẽ hành động như thế nào thì tùy thuộc vào mỗi người, dựa trên khả năng và hoàn cảnh riêng của mình. Mỗi chúng ta đều có thể trở thành một tác nhân góp phần tạo nên sức mạnh cho điều thiện.16

Chúng tôi xem “chương trình rèn luyện” này như một giải pháp cho nhu cầu cấp bách về sức khỏe cộng đồng: giảm lòng tham, tính ích kỷ, lối suy nghĩ “chúng ta – họ”, và những thảm họa sinh thái đang cận kề, đồng thời nuôi dưỡng nhiều hơn lòng tốt, sự sáng suốt và sự bình an. Việc nhắm trực tiếp vào và nâng cao những năng lực nhân bản này có thể giúp phá vỡ vòng lặp của một số vấn đề xã hội vốn rất khó giải quyết, chẳng hạn như:

- tình trạng nghèo đói kéo dài,
- sự thù ghét giữa các nhóm người,
- và sự vô tâm đối với sức khỏe của hành tinh chúng ta.17

Dĩ nhiên, vẫn còn rất nhiều câu hỏi về việc những “đặc tính được chuyển hóa” (altered traits) hình thành như thế nào, và cần thêm rất nhiều nghiên cứu. Tuy vậy, các dữ liệu khoa học ủng hộ hiện tượng này đã tích lũy đến mức mà bất kỳ nhà khoa học hợp lý nào cũng có thể đồng ý rằng sự chuyển hóa nội tâm này dường như là điều có thể xảy ra. Thế nhưng hiện nay quá ít người trong chúng ta nhận ra điều đó, chứ chưa nói đến việc tự mình cân nhắc khả năng ấy cho bản thân.

Dữ liệu khoa học, dù cần thiết, nhưng không hề đủ để tạo ra sự thay đổi mà chúng tôi hình dung. Trong một thế giới ngày càng chia rẽ và nhiều nguy cơ, chúng ta cần một lựa chọn khác thay cho những lối suy nghĩ cay nghiệt và hoài nghi, những quan điểm được nuôi dưỡng bởi việc chỉ tập trung vào những điều xấu xảy ra mỗi ngày, thay vì vô số hành động tốt đẹp còn nhiều hơn thế rất nhiều. Nói ngắn gọn, chúng ta ngày càng cần đến những phẩm chất nhân bản mà các “altered traits” (những đặc tính được chuyển hóa) có thể nuôi dưỡng.

Chúng ta cần nhiều người thiện chí hơn — những người khoan dung và kiên nhẫn hơn, tử tế và giàu lòng từ bi hơn. Và những phẩm chất này không chỉ được nói đến hay cổ vũ, mà còn có thể trở thành những điều được thực sự sống và thể hiện trong con người chúng ta.

Chúng tôi — cùng với rất nhiều người đồng hành khác — đã khám phá những “đặc tính được chuyển hóa” (altered traits) ngoài thực địa, trong phòng thí nghiệm, và ngay trong chính tâm trí mình suốt hơn bốn mươi năm. Vậy thì tại sao lại là cuốn sách này, vào lúc này?

Rất đơn giản. Chúng tôi tin rằng càng nhiều người theo đuổi những sự nâng cấp này trong não bộ, tâm trí và bản thể, thì chúng càng có thể thay đổi thế giới theo hướng tốt đẹp hơn. Điều khiến chiến lược cải thiện con người này khác với lịch sử dài của những kế hoạch không tưởng đã thất bại chính là nền tảng khoa học đứng phía sau nó.

Chúng tôi đã trình bày những bằng chứng cho thấy có thể nuôi dưỡng các phẩm chất tích cực này sâu trong bản thể của mình, và bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể bắt đầu hành trình nội tâm ấy. Nhiều người trong chúng ta có thể không đủ điều kiện hoặc nỗ lực mãnh liệt để đi trọn con đường sâu xa nhất. Nhưng những con đường rộng hơn cho thấy rằng những phẩm chất như tâm bình thản (equanimity) và lòng từ bi (compassion) là những kỹ năng có thể học được — những kỹ năng mà chúng ta có thể dạy cho con cái và tiếp tục phát triển trong chính mình.

Bất kỳ bước đi nào theo hướng này cũng là một món quà tích cực dành cho cuộc đời của chúng ta và cho thế giới này./.