CHƯƠNG 6: MỞ MÀN

 

Nguyên tác: The Heart of Wisdom/ THE OPENING
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***
KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

Người ta nói rằng có tám mươi bốn nghìn tập hợp các bài thuyết pháp, mà Đức Phật đã giảng dạy để phù hợp với những khuynh hướng tâm lý và căn cơ tâm linh đa dạng của chúng sinh. Trong số đó, văn hệ Bát Nhã Ba La Mật Đa (Prajnaparamita) là thể loại chủ yếu. Đây là một phần của truyền thống Phật giáo Sanskrit và bao gồm Trong các hình thức Phật giáo đã phát triển ở tất cả những quốc gia này, Tâm Kinh giữ một vai trò quan trọng—thực tế, trong nhiều trường hợp, người tu hành có thể tụng kinh này hằng ngày.Tâm Kinh, còn được gọi là Kinh Trái Tim của Trí Tuệ, mà chúng ta sẽ khảo sát sâu ở đây.

Nhấn mạnh lý tưởng Đại thừa về vị Bồ Tát—người phát nguyện giải thoát tất cả chúng sinh—các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa này đã phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia, bao gồm Trung Quốc—từ đó được truyền sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam—và Tây Tạng, từ đó được truyền sang Mông Cổ, khắp vùng xuyên Himalaya rộng lớn, cũng như đến các khu vực thuộc Liên bang Nga.

Trong các hình thức Phật giáo đã phát triển ở tất cả những quốc gia này, Tâm Kinh giữ một vai trò quan trọng—thực tế, trong nhiều trường hợp, người tu hành có thể tụng kinh này hằng ngày.

Tại Tây Tạng, các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa cũng trở thành một chủ đề quan trọng trong các cuộc luận bàn học thuật tại các học viện tu viện. Một vị tăng thường dành trung bình từ năm đến bảy năm để nghiên cứu sâu các kinh này. Hơn nữa, người học trong tu viện còn nghiên cứu nhiều bản chú giải về các kinh này; có ít nhất hai mươi mốt bản chú giải của Ấn Độ đã được dịch sang tiếng Tây Tạng, và còn nhiều bản khác được trước tác ngay tại Tây Tạng. Việc nghiên cứu các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa được nhấn mạnh trong cả bốn trường phái Phật giáo Tây Tạng—Nyingma, Sakya, Kagyu và Geluk.

Chúng ta có thể thấy tầm quan trọng của các kinh này qua một câu chuyện về học giả và hành giả Tây Tạng nổi tiếng thế kỷ XVIII, Jamyang Shepa—người vừa là một tác giả danh tiếng, vừa là một hành giả chứng ngộ cao.Có lần, ông bị một người chất vấn rằng: “Ngài có danh tiếng lớn là bậc thầy về văn hệ Bát Nhã Ba La Mật Đa. Điều đó có nghĩa là sự uyên thâm của ngài trong các lĩnh vực khác, như triết học Trung Quán (Madhyamaka), không được sâu sắc lắm chăng?” Jamyang Shepa trả lời rằng: nếu khảo sát triết học Trung Quán, thì đó chính là lập trường triết học của các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa; nếu khảo sát ngành nhận thức luận, thì đó là những phương pháp truy cứu, vốn là phương tiện để hiểu Bát Nhã Ba La Mật Đa; nếu khảo sát Luật tạng (Vinaya – giới luật tu viện), thì đó là những giới điều mà hành giả Bát Nhã Ba La Mật Đa cần phải thực hành; và nếu khảo sát A-tỳ-đạt-ma (Abhidharma), thì sẽ thấy hệ thống phân loại thực tại của nó giữ vai trò trung tâm đối với các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa.Vì vậy, Jamyang Shepa khẳng định rằng Bát Nhã Ba La Mật Đa chính là nền tảng của tất cả các lĩnh vực học thuật khác.

Nói chung, trong hệ thống kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa có rất nhiều bản kinh khác nhau. Những bản đã được dịch sang tiếng Tây Tạng được gọi chung là “mười bảy bộ kinh mẹ và con”. Tâm Kinh là một trong số mười bảy bộ này, và đôi khi cũng được gọi là Hai Mươi Lăm Bài Kệ về Bát Nhã Ba La Mật Đa.

Có một số phiên bản hơi khác nhau của Tâm Kinh; chẳng hạn, dường như có sự khác biệt nhỏ giữa bản tiếng Tây Tạng và bản tiếng Hoa. Trong bản tiếng Hoa, văn bản bắt đầu bằng việc trình bày giáo lý về tính Không, trong khi bản tiếng Tây Tạng có phần mở đầu mô tả bối cảnh mà Đức Phật lần đầu tiên thuyết giảng giáo lý này. Ngoài ra, cũng giống như bản tiếng Tây Tạng, phiên bản này trình bày về tính Không theo cái gọi là “tính Không bốn phương diện,” trong khi tôi được biết rằng bản tiếng Nhật trình bày “tính Không sáu phương diện.” Đối với mục đích của cuốn sách này, chúng ta sẽ sử dụng bản tiếng Tây Tạng của Tâm Kinh Bát Nhã.

Trong Phật giáo Tây Tạng, trước khi bắt đầu một bài giảng như thế này, theo truyền thống người ta sẽ trình bày mình đã tiếp nhận dòng truyền thừa của văn bản như thế nào. Tôi đã nhận được sự truyền khẩu  của bản kinh quan trọng này. Tuy nhiên, dòng truyền thừa cho phần chú giải của nó thì ngày nay không còn tồn tại. Dẫu vậy, tôi đã nhận được các truyền thừa còn tồn tại của những bản chú giải về các kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa khác, chẳng hạn như bản Bát Nhã tám nghìn câu (Bát Thiên Tụng Bát Nhã).

XƯNG DANH HIỆU VÀ ĐẢNH LỄ

Đức Mẹ Tôn Quý, Tâm của Trí Tuệ Ba La Mật
Bằng tiếng Phạn: Bhagavati Prajna Paramita Hridaya

Tâm Kinh bắt đầu bằng việc nêu ra nhan đề của nó. Ngay cả trong bản văn tiếng Tây Tạng, điều này cũng bao gồm việc ghi nhan đề bằng tiếng Phạn: Bhagavati Prajna Paramita Hridaya. Việc đưa nhan đề tiếng Phạn ở phần đầu của một bản văn Tây Tạng nhằm cho thấy nguồn gốc xác thực của nó. Đồng thời, điều này cũng thể hiện sự tôn kính sâu sắc mà người Tây Tạng theo truyền thống dành cho các bản kinh được dịch từ tiếng Ấn Độ cũng như đối với chính truyền thống Ấn Độ.

Phật giáo tại Tây Tạng bắt đầu vào khoảng thế kỷ thứ bảy. Vào thời điểm đó, vị quốc vương Tây Tạng Songtsen Gampo có một hoàng hậu là công chúa Trung Hoa Văn Thành (文成), người mà ảnh hưởng của bà đã góp phần đưa Phật giáo Trung Hoa vào Tây Tạng. Tuy nhiên, mặc dù có ảnh hưởng của Văn Thành thông qua Songtsen Gampo, sự truyền bá chính yếu của Phật giáo vào Tây Tạng vẫn đến trực tiếp từ Ấn Độ.

Điều này trở nên rõ ràng nếu chúng ta xem xét toàn bộ tạng kinh điển Tây Tạng. Có hơn một trăm tập của Kangyur (Cam Thù)— các bản dịch lời dạy thiêng liêng — tất cả đều được quy cho Đức Phật. Ngoài ra, có hơn hai trăm tập của Tengyur (Đan Thù)— các bản dịch luận giải — đại diện cho bộ sưu tập các chú giải chính thống. Trong bộ sưu tập hơn ba trăm tập lớn này, chỉ có một vài tập chứa các bản dịch từ nguồn tiếng Hoa, trong đó có một bản chú giải nổi tiếng về Kinh Giải Thâm Mật Ý (Samdhinirmochanasutra). Cũng có một số ít văn bản về Luật tạng (Vinaya) — tức giới luật tu viện — được dịch từ nguồn tiếng Pali. Tuy nhiên, ngoại trừ một số ít văn bản này, toàn bộ kinh điển Phật giáo Tây Tạng đều được dịch sang tiếng Tây Tạng từ tiếng Phạn.

Các học giả đều đồng ý rằng các bản dịch tiếng Tây Tạng từ các nguồn Ấn Độ rất trung thành với nguyên bản. Theo thời gian, tiếng Tây Tạng và tiếng Hoa đã trở thành hai ngôn ngữ quan trọng nhất ngoài Ấn Độ, qua đó Phật giáo Đại thừa được truyền bá từ quốc gia này sang quốc gia khác, làm phát sinh nhiều truyền thống Đại thừa khác nhau. Từ truyền thống Phật giáo bằng tiếng Hoa đã phát triển các hình thức Phật giáo khác ở Đông Á, trong khi từ kinh điển tiếng Tây Tạng đã phát triển Phật giáo Mông Cổ và Phật giáo ở khu vực xuyên Hy Mã Lạp Sơn. Ngày nay, tiếng Tây Tạng vẫn là một trong những ngôn ngữ sống quan trọng nhất, qua đó các thực hành và giáo lý liên quan đến con đường Bồ Tát (Bồ Tát thừa) có thể được truyền đạt một cách chính xác.

Trong bản văn Tây Tạng, nhan đề của Kinh Tâm được đọc là: “Tâm của Trí Tuệ Ba La Mật, Đức Mẹ Tôn Quý (Bhagavati)”.

Thuật ngữ Bhagavati mang hàm nghĩa là “người mẹ”. Vì vậy, Trí Tuệ Ba La Mật được ví như một người mẹ sinh ra các bậc arya (Thánh giả, tôn giả, hay những bậc cao quý). Cụm từ “Trí Tuệ Ba La Mật” trong nhan đề cho biết nội dung chính của bản kinh. Từ “tâm” (heart) hàm ý rằng, trong toàn bộ hệ thống đồ sộ của các kinh Bát Nhã Ba La Mật, bản kinh này chính là tinh túy — một sự trình bày cô đọng những giáo lý được triển khai chi tiết trong các kinh Bát Nhã khác. Nói cách khác, kinh này nằm ở “trung tâm” của toàn bộ những giáo pháp ấy.

Trong bản tiếng Tây Tạng, dịch giả đã bày tỏ sự đảnh lễ đến “người mẹ”, tức Trí Tuệ Ba La Mật.

Một thời gian sau khi bản dịch này được thực hiện, tại Tây Tạng đã hình thành một tập tục, từng được thiết lập bằng sắc lệnh hoàng gia, theo đó các dịch giả sẽ chọn những đối tượng cụ thể để đảnh lễ ngay ở phần đầu của văn bản mà họ đang dịch. Việc cúng dường này nhằm xác định xem tác phẩm đó thuộc bộ ba tạng kinh nào — A Tỳ Đạt Ma(Abhidharma), Kinh (Sutra), hay Luật (Vinaya).

• Nếu văn bản thuộc A Tỳ Đạt Ma — những giáo lý tinh vi về tâm lý học Phật giáo — thì sự đảnh lễ được dâng lên Văn Thù Sư Lợi (Manjushri), vị được xem là hiện thân của trí tuệ và tri thức.
• Nếu văn bản thuộc Kinh tạng, thì sự đảnh lễ được dâng lên tất cả Phật và Bồ Tát.
• Nếu văn bản thuộc Luật tạng, sự đảnh lễ được dâng lên tâm toàn tri của Đức Phật.

Nhờ tập tục này, việc xác định văn bản thuộc loại nào trở nên dễ dàng và rõ ràng.

Trong bản văn Tây Tạng của Tâm Kinh, ngay sau phần đảnh lễ của dịch giả, có một câu ngắn gọn: “Đây là phân đoạn đầu tiên.” Nhìn chung, các phân đoạn được xác định theo cách này nhằm đảm bảo rằng trong tương lai sẽ không xảy ra sự sai lệch, như thêm thắt hay bỏ sót khi sao chép văn bản.

Vì Tâm Kinh là một bản kinh ngắn, với độ dài tương đương hai mươi lăm câu, nên nó chỉ được coi là một phân đoạn duy nhất.

NGUỒN GỐC CỦA GIÁO LÝ

Phần chính của bản kinh bắt đầu bằng việc trình bày bối cảnh, tức là nền tảng dẫn đến sự xuất hiện của giáo lý này. Thực ra, có hai bối cảnh khác nhau: bối cảnh thông thường, trình bày nguồn gốc thế gian của giáo lý, và bối cảnh không thông thường, trình bày nguồn gốc tối thượng của giáo lý.

Về bối cảnh thông thường, văn bản ghi rằng:

Như vầy tôi đã từng nghe: Đức Thế Tôn đang trú tại Vương Xá (Rajgriha) trên Núi Linh Thứu (Vulture Peak) cùng với một đại chúng tăng và một đại chúng Bồ Tát. Vào lúc đó, Đức Thế Tôn nhập vào thiền định về các dạng hiện tượng, được gọi là hiện tướng của sự thâm sâu.

Do đó, văn bản chỉ ra rằng ba điều kiện, được gọi là “điều kiện hoàn hảo”, đã hội tụ: sự hiện diện của một vị thầy hoàn hảo, ở đây là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni; sự hiện diện của một đại chúng thính giả hoàn hảo, ở đây bao gồm một cộng đồng lớn các tăng sĩ và bồ-tát; sự kết hợp của hai điều kiện đầu tiên này tại một địa điểm hoàn hảo, ở đây là Núi Kỳ Xà Quật tại thành Vương Xá (Rajagriha). “Cộng đồng lớn các tăng sĩ” ở đây ám chỉ tăng già tối thượng, chẳng hạn như các Đại A-la-hán.

Liên quan đến bối cảnh hiếm gặp về nguồn gốc của kinh này, chúng ta đọc thấy: “Đức Thế Tôn nhập vào định thiền về các dạng hiện tượng, được gọi là sự xuất hiện của cái sâu sắc.” Ở đây, Đức Phật được gọi là Thế Tôn (Bhagavan), thuật ngữ này được dịch sang tiếng Anh là “Blessed One” (Thế Tôn). Thuật ngữ tiếng Phạn Bhagavan-Thế Tôn hàm ý một người đã chiến thắng tất cả các lực lượng tiêu cực, tức là bốn lực cản trở, hay mara: mara=ma, phiền não ma, ngũ ấm ma, ma của cái chết (tử ma), và mara của sự chấp trước vào khoái lạc giác quan (tiếng Phạn devaputra, nghĩa đen là “thiên ma”).

Bhagavan (Đức Thế Tôn) đã hoàn toàn vượt qua tất cả những lực cản trở này và hoàn toàn tự do khỏi mọi tác động cũng như giới hạn do những lực cản trở đó gây ra — tất cả các yếu tố che mờ tầm nhìn chân thật đã được loại bỏ.

Chúng ta nói rằng các che chướng đã được loại bỏ, thay vì nói rằng một loại nhận thức mới được đạt tới, bởi vì nhận biết vốn có khả năng tự nhiên để hiểu hay biết, và một khi không còn các lực cản trở ngăn trở chức năng đầy đủ của nó, khả năng tự nhiên này để biết trở nên hoàn toàn hiển lộ. Trạng thái sáng suốt này là trạng thái toàn tri, tâm toàn trí. Thật ra, một trong những đặc tính chính của tâm toàn trí của Đức Phật là nó nhận biết đồng thời cả chân lý tương đối và chân lý tuyệt đối trong cùng một sự kiện nhận thức; trong khi đó, mặc dù những chúng sinh chưa hoàn toàn giác ngộ có thể có một phần tuệ giác về chân lý tuyệt đối và tương đối, họ vẫn phải chuyển đổi giữa hai góc nhìn này.

Văn bản sau đó ghi rằng Đức Phật đã nhập vào thiền định về các dạng hiện tượng, được gọi là “sự xuất hiện của cái sâu sắc.” “Cái sâu sắc” ở đây ám chỉ tính không, vốn cũng thường được mô tả là “như thực” hoặc là “vạn vật đúng như chúng vốn có.” Tính không được gọi là “sâu sắc” bởi vì để nắm bắt được nó, sự hiểu biết của con người phải thâm nhập rất sâu. Điều này vô cùng khó đối với tâm thức thường tình.

BẢN CHẤT VÀ HÌNH TƯỚNG

Đức Phật đã hoàn toàn giác ngộ — vị đã vượt qua trọn vẹn mọi giới hạn và mọi yếu tố tiêu cực, và đã chứng ngộ tất cả các cấp độ của sự giác ngộ — tự thân Ngài chính là sự hiển hiện của trí tuệ ba-la-mật. Trí tuệ ba-la-mật ấy, tức Chánh Pháp chân thật, được thể hiện qua sự chứng ngộ về sự chấm dứt khổ đau và con đường dẫn đến sự chấm dứt ấy.

Vì chúng ta tôn kính và ngưỡng mộ thành quả của giáo Pháp—trạng thái giác ngộ viên mãn—nên chúng ta cũng nên tôn kính và ngưỡng mộ tất cả những nguyên nhân và điều kiện dẫn đến trạng thái ấy. Những điều kiện đó có thể sâu sắc và siêu việt, chẳng hạn như ba điều kiện hoàn hảo đã được đề cập ở trên, hoặc cũng có thể đơn giản và bình thường, chẳng hạn như việc khi Đức Phật giảng dạy các kinh Bát Nhã, Ngài đã sắp xếp chỗ ngồi mà Ngài sẽ ngồi để thuyết pháp. Tương tự, trong kinh điển chúng ta thường thấy rằng mỗi khi Đức Phật chuẩn bị giảng dạy, các thành viên trong tăng đoàn sẽ gấp y vàng của mình lại và xếp chồng lên nhau để tạo thành một pháp tòa cho Đức Phật ngồi.

Tuy nhiên, sự tôn kính như vậy không phải dành cho cá nhân Ngài vì sự vĩ đại riêng của Ngài, mà là dành cho giáo Pháp mà vị thầy thể hiện và làm gương. Việc hiểu rõ điểm này là vô cùng quan trọng.

Trong truyền thống Tây Tạng, khi một người thuyết pháp, theo thông lệ vị thầy thường ngồi trên pháp tòa. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bản thân người ngồi trên pháp tòa là thiêng liêng hay cao quý, mà là giáo pháp đang được truyền dạy mới là điều đáng được ngưỡng mộ và tôn kính.

Để biểu thị điều này, theo tập quán, vị thầy sẽ thực hiện ba lần đảnh lễ trước khi ngồi lên pháp tòa. Khi đã an tọa, vị thầy sẽ tụng một vài câu kệ từ kinh điển, quán chiếu về tính vô thường của mọi hiện tượng. Tập tục này có hai chức năng chính: một là nhắc nhở vị thầy và tất cả những người hiện diện rằng điều cần được tôn kính chính là giáo Pháp; hai là giúp đối trị bất kỳ cảm giác kiêu mạn cá nhân nào có thể khởi lên khi một vị thầy ngồi trên pháp tòa cao để giảng dạy. Hơn nữa, pháp tòa và các nghi thức xung quanh nó còn nhắc nhở vị thầy vượt lên trên những ô nhiễm của các động cơ thế tục khi thuyết pháp.

Nguy cơ của sự kiêu mạn là rất thực tế. Ở Tây Tạng, đáng tiếc là đôi khi đã có sự cạnh tranh giữa các vị Lạt-ma để có được pháp tòa cao nhất. Thậm chí còn có một cách nói trong tiếng Tây Tạng gọi là “hội chứng pháp tòa”! Chúng ta đọc trong tự truyện của Đức Đệ Ngũ Đạt Lai Lạt Ma rằng trong các buổi thuyết pháp của ngài, những người tổ chức—nhận thức được “hội chứng” này—thường sắp xếp các pháp tòa của những vị Lạt-ma tham dự có cùng độ cao với nhau.

Tuy nhiên, một số thị giả khéo léo của các vị Lạt-ma lại tìm cách lén đặt thêm các tấm ván dưới đệm trên một số pháp tòa, vì vậy dù bản thân các pháp tòa có cùng chiều cao, một số vị Lạt-ma vẫn ngồi cao hơn những vị khác. Do không hiểu được ý nghĩa chân thật của giáo pháp, một số người lại đánh giá mức độ chứng ngộ tâm linh của các Lạt-ma dựa trên những tiêu chí ngớ ngẩn như vậy. Ngoài việc đánh giá tầm quan trọng của các vị Lạt-ma qua độ cao của pháp tòa, người ta còn đánh giá qua số lượng ngựa trong đoàn tùy tùng của họ, cho rằng vì có nhiều ngựa nên vị thầy đó hẳn là một Lạt-ma có chứng ngộ cao—mặc dù ai cũng biết rất rõ rằng một tên cướp thành công cũng có thể có rất nhiều ngựa trong đoàn của mình!

Rõ ràng, cách đúng đắn để đánh giá phẩm chất của một vị Lạt-ma phải dựa trên tri kiến tâm linh, sự tu tập và chứng ngộ của họ, chứ không phải dựa vào các yếu tố bên ngoài. Nếu nhìn vào lịch sử Phật giáo tại Tây Tạng, chúng ta thấy có những bậc thầy tâm linh vĩ đại như Milarepa, người không sở hữu gì và trông như một kẻ hành khất, hay bậc thầy Kadampa Dromtönpa, một vị thầy lớn nhưng vẫn sống như một người du mục bình dị và khiêm tốn. Đến thế kỷ 20, chúng ta cũng thấy những vị thầy như Dza Patrul Rinpoche, bề ngoài hoàn toàn không có gì nổi bật, giống như một người lữ hành lang thang. Những bậc thầy tâm linh vĩ đại chân chính này không mang theo bất kỳ dấu hiệu hào nhoáng nào bên ngoài.

Sự nhấn mạnh ở Tây Tạng đối với những chiếc mũ mà các vị Lạt-ma đội cũng là một ví dụ khác về việc dành sự tôn kính cho vị thầy vì những lý do không đúng. Có lẽ bạn đã từng nghe đến các tông phái “mũ vàng” hay “mũ đỏ”. Nếu nhìn vào tấm gương của vị thầy nguyên thủy của chúng ta, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, thì dĩ nhiên Ngài không hề đội mũ. Và mặc dù các bậc thầy Phật giáo Ấn Độ như Long Thọ và Vô Trước thường được vẽ đội mũ trong các tranh thangka Tây Tạng, điều này có thể không hoàn toàn chính xác về mặt lịch sử. Ở Tây Tạng, việc đội mũ có một lý do hợp lý: thời tiết rất lạnh! Đặc biệt nếu một vị thầy bị hói, thì chiếc mũ rõ ràng rất hữu ích. Tuy nhiên, người Tây Tạng đã đi đến chỗ cực đoan, tạo ra những chiếc mũ với hình dáng và kích thước cầu kỳ, đến mức dần dần xuất hiện xu hướng phân biệt các trường phái khác nhau dựa trên kiểu mũ họ đội. Điều này, theo tôi, là đáng tiếc.

Điều vô cùng quan trọng đối với chúng ta là tiếp nhận tinh túy của giáo pháp Đức Phật và hiểu được những lời dạy của các bậc thầy vĩ đại Ấn Độ, chẳng hạn như truyền thống từ Đại Học Tu Viện Nalanda. Tiêu chuẩn chân chính để đánh giá tính xác thực của bất kỳ giáo lý nào phải là liệu đó có phải là Chánh Pháp, có khả năng giúp chúng ta giải thoát khỏi khổ đau hay không. Nếu quan điểm triết học, giới hạnh và sự thực hành thiền định của một vị thầy phù hợp với giáo lý của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni và các bậc thầy Ấn Độ, thì đó mới là điều quan trọng nhất.

Mặc dù các nghi thức bên ngoài như đánh trống, chơi chập chõa, mặc trang phục cầu kỳ và biểu diễn các điệu múa đeo mặt nạ có một vị trí nhất định trong đời sống tâm linh tổng thể, chúng ta cần phải biết điều gì là quan trọng nhất.

Điều này đặc biệt quan trọng ngày nay khi Phật giáo được truyền bá sang phương Tây. Nếu chúng ta đánh mất ý nghĩa chân thật của giáo pháp, sẽ có nguy cơ rằng những người phương Tây học Phật sẽ tiếp nhận nhầm những khía cạnh không cốt lõi của văn hóa Phật giáo Tây Tạng—tức là các hình thức và phụ kiện bên ngoài, thay vì chân lý nội tại.

Đáng tiếc, đã có một số dấu hiệu cho thấy điều này có thể đang xảy ra, khi một số người tự xưng là thầy lại mặc những trang phục kỳ lạ, khác thường.

Hãy để tôi đưa ra một ví dụ khác. Khi tôi mới đây đến thăm nước Đức, những người chủ nhà đã sắp xếp treo một bức thangka trong phòng khách sạn của tôi. Đó là một bức thangka của Bồ tát Quán Thế Âm, và bên dưới Quán Thế Âm là hình nhỏ của một vị tu sĩ. Dĩ nhiên, trong một bức thangka về Quán Thế Âm, việc có hình một vị tu sĩ phía dưới là phù hợp nếu vị ấy, chẳng hạn, đang cúng dường mandala lên Quán Thế Âm, hoặc được vẽ trong tư thế thiền định ở một góc. Nhưng ở đây lại không phải như vậy: vị tu sĩ đang đánh trống và chập chõa, và bên cạnh là hình một người cư sĩ cầm bình nghi lễ dùng để dâng serkyem[1] cho các vị hộ pháp. Điều này hoàn toàn không phù hợp, bởi vì các vị hộ pháp ở Tây Tạng thường được cúng dường nhằm những mục đích thế tục hơn là mục đích tâm linh. Sau đó tôi mới biết rằng họa sĩ là một người phương Tây. Có thể người này chỉ đang bắt chước các hình thức bên ngoài theo cách mà họ tưởng tượng là “Phật giáo Tây Tạng”, hoặc có thể họ nghĩ Quán Thế Âm là một dạng hộ pháp thế tục nào đó—nhưng rõ ràng họ đã không nắm được ý nghĩa thực sự đằng sau các hình thức ấy.

Loại nhấn mạnh sai lệch này không hề chỉ riêng ở phương Tây. Ví dụ, nếu bước vào một ngôi chùa điển hình trong một tu viện Tây Tạng, sẽ có hình ảnh Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đặt ở chính giữa đại điện, điều này hoàn toàn đúng. Đối với những người tu Phật, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là thầy và người hướng dẫn của chúng ta, người chỉ ra con đường dẫn đến giác ngộ. Vì vậy, nếu có thể, chúng ta nên giao phó toàn bộ phúc lợi tâm linh của mình cho Ngài. Nếu cần có chút sợ hãi, chẳng hạn trước hậu quả của những hành động xấu, thì nỗi sợ này nên phát xuất từ lòng tôn kính đối với Đức Phật và những lời dạy của Ngài về nghiệp. Tuy nhiên, thường thì điều này không xảy ra. Trong những ngôi chùa như vậy, người ta có thể lễ Phật ngắn gọn và chạm đầu vào tượng, nhưng họ lại chú ý nhiều hơn đến một góc chùa, nơi có một căn phòng nhỏ tối gọi là điện hộ pháp. Mỗi tu viện đều có vị hộ pháp riêng, được mô tả với hình dáng uy nghiêm dữ tợn. Khi người Tây Tạng bước vào phòng này, họ thường thì thầm với sự kính sợ, thậm chí tỏ vẻ kinh hãi trước vị hộ pháp. Nếu họ dâng cúng, thường sẽ dâng cho hộ pháp thay vì cho Đức Phật ở chánh điện.

Trong điện hộ pháp, thường có một vị tu sĩ phụ trách thực hiện các lễ dâng cúng thức uống, bao gồm trà và rượu. Tôi nghe kể rằng ở Tây Tạng từng có một vị tu sĩ trong một căn phòng điện hộ pháp, nhiệm vụ chính của ông là liên tục thực hiện nghi lễ rót thức uống dâng cúng. Ban đầu vị tu sĩ này hói đầu, nhưng sau một thời gian, ông nhận thấy tóc bắt đầu mọc trở lại trên đầu. Có người hỏi ông: “Sao giờ đầu ông lại có tóc?” Vị tu sĩ đáp: “Tôi cũng không chắc, nhưng mỗi lần tôi dâng thức uống, tôi lau những giọt còn sót lại trên tay lên đầu mình.” Vậy nên, đối với những người hói muốn mọc tóc, có lẽ đây là một “giải pháp” thú vị!

Điều quan trọng đối với tất cả chúng ta—kể cả bản thân tôi—những người tự xem mình là đệ tử của Đức Phật Thích Ca, là luôn tự kiểm tra chính mình, kiểm tra động cơ của bản thân, và duy trì nguyện vọng giải thoát tất cả chúng sinh khỏi khổ đau. Đây là một thử thách đặc biệt đối với tôi trong vai trò vừa là lãnh đạo thế tục, vừa là lãnh đạo tôn giáo của người Tây Tạng. Mặc dù việc hợp nhất quyền lực thế tục và tôn giáo đôi khi đã mang lại lợi ích cho Tây Tạng trong quá khứ, những hạn chế của hệ thống này cũng đã dẫn đến nhiều hành vi sai trái và đau khổ. Ngay cả trong trường hợp của chính tôi, mặc dù tôi hiếm khi cảm thấy kiêu mạn khi ngồi trên pháp tòa cao để giảng dạy, nhưng nếu không kiểm soát được suy nghĩ, những lo lắng đời thường vẫn có thể nảy sinh trong một góc tâm trí. Chẳng hạn, tôi có thể vui mừng nếu ai đó khen bài giảng của mình, và buồn bã nếu ai đó chỉ trích. Đây là dạng dễ bị tác động bởi các mối quan tâm đời thường. Để đảm bảo rằng việc tu tập giáo pháp thực sự trở thành tu tập giáo Pháp, điều quan trọng là phải chắc chắn rằng trạng thái tâm và động cơ của mình không bị ô nhiễm bởi những gì các bậc thầy Tây Tạng gọi là “tám mối quan tâm thế tục”.13

Ngồi trên pháp tòa và nắm giữ quyền lực chính trị là những điều vô cùng cám dỗ, và một vị thầy không bao giờ được phép lơ là cảnh giác. Chúng ta nên nhớ tấm gương của Đức Phật Thích Ca, người không nắm giữ quyền lực trần thế, và ngay từ đầu trong Tâm Kinh, Ngài chỉ đơn giản ngồi xuống và nhập định./.

 

---

[1] Trong bối cảnh Phật giáo Tây Tạng, serkyem là một nghi lễ dâng cúng cho các vị hộ pháp (protector deities). Đây là một loại cúng dường bằng thức uống, thường là rượu hoặc các loại chất lỏng nghi lễ, nhằm xin sự bảo hộ hoặc ban phước.

CHƯƠNG 2: CON MÈO CỦA ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA

Nguyên tác: Dalai Lama’s Cat
Tác giả: David Michie
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Mặc dù mèo dành phần lớn thời gian trong ngày để lim dim ngủ một cách thoải mái, nhưng chúng tôi vẫn thích con người của mình luôn bận rộn. Không phải theo kiểu ồn ào hay làm phiền—chỉ cần đủ hoạt động để khiến chúng tôi thấy thú vị trong những lúc chúng tôi quyết định thức. Bạn nghĩ tại sao hầu hết mèo lại có một “chỗ ngồi xem kịch” yêu thích—một vị trí ưa thích trên bệ cửa sổ, hiên nhà, cột cổng hay nóc tủ? Bạn không nhận ra sao, độc giả thân mến, rằng chính bạn là nguồn giải trí của chúng tôi?

Một trong những lý do khiến việc sống ở Jokhang (Đại Chiêu)—tên gọi của quần thể ngôi chùa của Đức Đạt Lai Lạt Ma—trở nên dễ chịu và thú vị đến vậy, chính là vì điều này: lúc nào cũng có chuyện gì đó đang diễn ra.

Trước 5 giờ sáng mỗi ngày, khu đền chùa bắt đầu thức giấc với âm thanh của những đôi chân đi dép trên nền sân khi các tu sĩ từ Tu viện Namgyal tụ hội lại để thiền buổi sáng. Vào thời điểm này, Đức Thánh Thiện và tôi đã thiền được hai tiếng, nhưng khi nhận ra sự chuyển động bên ngoài, tôi thích đứng dậy, duỗi hai chân trước một cách khoan khoái trước mặt, và có lẽ cào nhẹ vài cái lên tấm thảm để làm nóng người, trước khi tiến đến vị trí quen thuộc của mình trên bệ cửa sổ. Từ đó, tôi quan sát màn trình diễn nhịp sinh hoạt tuần hoàn quen thuộc lại bắt đầu diễn ra, bởi trong đời sống tu viện, hầu như ngày nào cũng giống như ngày nào.

Nó bắt đầu với những ô vuông ánh vàng lấp lánh dần hiện lên nơi đường chân trời, khi những ngọn đèn được thắp sáng trong ngôi đền và khu ở của các tu sĩ. Vào mùa hè, làn gió sớm mai mang theo những làn khói hương tím—cùng với tiếng tụng kinh lúc bình minh—lùa qua khung cửa sổ mở, đúng vào lúc bầu trời phía đông bắt đầu ửng sáng.

Đến khi các tu sĩ bước ra khỏi ngôi chùa vào lúc chín giờ sáng, thì Đức Thánh Thiện và tôi đều đã ăn sáng xong, và ngài đã ngồi vào bàn làm việc. Sau đó là các buổi báo cáo buổi sáng với các cố vấn của Ngài, còn ở dưới đền, các tu sĩ quay trở lại với nếp sinh hoạt hằng ngày được sắp xếp trật tự, bao gồm tụng kinh, tham dự các buổi giảng dạy, tranh luận các vấn đề triết học trong sân, và thiền định. Những hoạt động này chỉ bị gián đoạn bởi hai bữa ăn và kết thúc vào khoảng mười giờ tối.

Sau đó, các tu sĩ trẻ được yêu cầu trở về phòng và học thuộc kinh văn cho đến nửa đêm. Ở những người lớn tuổi hơn còn đòi hỏi nhiều hơn, họ thường xuyên học tập và tranh luận đến một hoặc hai giờ sáng. Khoảng thời gian giữa đêm khi hoàn toàn không có hoạt động nào chỉ kéo dài vài tiếng đồng hồ.

Trong khi đó, tại phòng tiếp khách của Đức Thánh Thiện (His Holiness), luôn có một dòng người ra vào không ngớt: những chính trị gia nổi tiếng thế giới, người nổi tiếng và các nhà từ thiện, cũng như những người ít được biết đến hơn nhưng đôi khi lại thú vị hơn, chẳng hạn như Nhà tiên tri Nechung, người mà Đức Thánh Thiện thỉnh thoảng tham vấn.

Là một người trung gian giữa thế giới vật chất và các cõi tâm linh, Nhà tiên tri Nechung là Quốc sư thần linh của Tây Tạng. Ông đã cảnh báo về những khó khăn với Trung Hoa ngay từ năm 1947 và vẫn tiếp tục hỗ trợ trong các quyết định quan trọng. Khi đó, ông đi vào trạng thái xuất thần được tạo ra, đôi khi là một phần của những nghi lễ phức tạp, trong đó ông đưa ra các lời tiên tri và lời khuyên.

Bạn sẽ nghĩ rằng việc tôi sống trong một môi trường vừa thú vị vừa thoải mái như vậy sẽ khiến tôi trở thành con mèo hạnh phúc nhất từng “chơi đàn cello” — cách mà loài mèo chúng tôi dùng để chỉ phần tinh tế nhất trong thói quen chải chuốt, khi chúng tôi chăm sóc những vùng kín của mình. Nhưng than ôi, độc giả thân mến, trong những tháng đầu sống cùng Đức Đạt Lai Lạt Ma, bạn đã nhầm rồi.

Có lẽ là vì cho đến gần đây, tôi chỉ từng biết cảm giác là một trong bốn anh em mèo cùng lứa. Có thể là do thiếu sự tiếp xúc với bất kỳ sinh vật nào khác cũng được ban phúc với bộ lông và ria mép. Dù lý do là gì, tôi không chỉ cảm thấy cô đơn mà còn bắt đầu tin rằng hạnh phúc của mình chỉ trọn vẹn khi có sự hiện diện của một con mèo khác.

Đức Đạt Lai Lạt Ma hiểu điều đó. Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên trong xe, Ngài chăm sóc tôi với tất cả sự dịu dàng và từ bi, nâng niu tôi suốt những tuần đầu, luôn quan tâm tỉ mỉ đến sức khỏe và hạnh phúc của tôi.

Chính vì vậy, một ngày không lâu sau vụ chuột, khi tôi đang lẩn quẩn trong hành lang, cảm thấy bơ vơ và không biết phải làm gì, Ngài bắt gặp tôi trên đường đi đến chùa và quay sang Chogyal, người đang đi cùng, nói: “Có lẽ “Sư Tử Tuyết nhỏ” muốn đi cùng chúng ta chăng?”

Sư Tử Tuyết?! Tôi mê cái tên đó ngay lập tức. Khi Ngài bế tôi trong vòng tay khoác áo choàng, tôi rù rì khen ngợi. Sư Tử Tuyết là loài vật thần thánh ở Tây Tạng, tượng trưng cho hạnh phúc vô điều kiện. Chúng là những sinh vật tuyệt đẹp, rực rỡ và tràn đầy niềm vui.

“Chúng ta sẽ có một ngày bận rộn phía trước,” Đức Ngài nói với tôi khi chúng tôi xuống cầu thang. “Trước tiên là đến chùa để xem các kỳ thi. Rồi bà Trinci sẽ đến chuẩn bị bữa trưa cho vị khách hôm nay. Và cậu thích bà Trinci, phải không?”

“Thích” thì chẳng thấm thía gì cả. Tôi thật sự yêu mến bà Trinci, hay chính xác hơn, là gan gà xắt nhỏ của bà Trinci — món ăn mà bà nấu riêng để tôi thưởng thức.

Mỗi khi cần phục vụ cho một dịp đặc biệt hay tiếp đãi các quan khách, bà Trinci lại được mời đến. Hơn 20 năm trước, khi đang lên kế hoạch cho một buổi tiệc dành cho phái đoàn cấp cao từ Vatican, một người trong văn phòng của Đức Đạt Lai Lạt Ma đã phát hiện ra bà góa người Ý sống tại địa phương. Tài năng ẩm thực của bà Trinci vượt trội hơn hẳn mọi dịch vụ ăn uống trước đó, và bà nhanh chóng trở thành đầu bếp yêu thích của Đức Đạt Lai Lạt Ma.

Một người phụ nữ thanh lịch ngoài 50 tuổi, thích mặc những chiếc váy nổi bật và trang sức lòe loẹt, bà bước vào Jokhang như mang theo một luồng hứng khởi đầy hồi hộp. Ngay từ khoảnh khắc đến nơi, bà nắm quyền kiểm soát bếp, cuốn tất cả mọi người có mặt — không chỉ những người làm bếp — vào vòng xoáy của mình. Trong một lần ghé thăm sớm, bà đã ra lệnh cho trụ trì của Học viện Mật điển Gyume, tình cờ đi ngang, vào bếp, nơi bà ngay lập tức quàng tạp dề lên cổ ông và giao cho ông nhiệm vụ thái cà rốt.

Bà Trinci không biết đến quy tắc nghi lễ và không dung thứ sự phản đối nào. Sự tiến bộ về tâm linh dường như chẳng liên quan gì khi phải chuẩn bị bữa tiệc cho tám người. Tính cách kịch tính của bà hoàn toàn trái ngược với sự điềm tĩnh khiêm nhường của hầu hết các nhà sư, nhưng chính sự sống động, mãnh liệt và đam mê của bà đã khiến họ hoàn toàn bị mê hoặc.

Và họ yêu mến tấm lòng rộng lượng của bà. Bà luôn đảm bảo rằng bên cạnh bữa ăn của Đức Thánh Thiện, một nồi hầm thơm ngon được để trên bếp cho các nhân viên, và bánh pía táo, bánh ngọt sô-cô-la, hoặc một món ngọt thiên đường nào đó được để trong tủ lạnh.

Lần đầu tiên bà nhìn thấy tôi, bà tuyên bố tôi là “Sinh Vật Đẹp Nhất Từng Tồn Tại”, và từ ngày đó, chẳng lần ghé thăm bếp của Đức Đạt Lai Lạt Ma nào là trọn vẹn nếu bà không mang ra, từ một trong những túi tạp hóa nhiều vô số của mình, vài miếng ngon ngọt dành riêng cho tôi. Đặt tôi lên quầy bếp, bà quan sát tôi cẩn thận, đôi mắt hổ phách, chuốt mascara long lanh, say mê nhìn tôi ăn ồn ào một chén gà hầm, món hầm gà tây, hay thăn bò filet mignon. Chính viễn cảnh này đang hiện ra trong đầu tôi khi Chogyal bế tôi băng qua sân hướng về chùa.

Tôi chưa bao giờ bước chân vào chùa trước đây và không thể nghĩ ra cách nào tuyệt hơn để lần đầu tiên xuất hiện ngoài việc đi cùng đoàn tùy tùng của Ngài. Ngôi chùa thật tuyệt vời, tràn ngập ánh sáng với trần nhà rất cao, những bức treo tường sinh động của các vị bổn tôn trên lụa thêu tinh xảo, cùng những lá cờ chiến thắng nhiều màu sắc buông xuống từ tường. Có những tượng Phật lớn với hàng loạt bát đồng sáng loáng đặt trước mặt, cùng các lễ vật tượng trưng như thức ăn, hương, hoa và nước hoa. Hàng trăm nhà sư ngồi trên đệm, chờ kỳ thi bắt đầu, và tiếng thì thầm thấp của họ vẫn vang lên ngay cả khi Đức Đạt Lai Lạt Ma đã đến. Thường thì Ngài sẽ bước vào chính diện chùa, ngồi lên ngai giảng giữa sự im lặng trầm trồ của mọi người. Nhưng hôm nay Ngài lặng lẽ vào từ phía sau, không muốn gây chú ý hay làm phân tâm các nhà sư đang chuẩn bị thi.

Mỗi năm, các nhà sư tập sự tranh tài để giành số lượng hạn chế các suất học lấy bằng Geshe. Là trình độ cao nhất trong Phật giáo Tây Tạng, theo một số khía cạnh giống như bằng tiến sĩ, bằng Geshe mất 12 năm để hoàn thành. Nó đòi hỏi khả năng ghi nhớ hoàn hảo các kinh điển cơ bản và khả năng phân tích, tranh luận về những khác biệt triết lý tinh tế, chưa kể đến hàng giờ thực hành thiền định. Trong phần lớn 12 năm của khóa học, các học viên Geshe làm việc 20 giờ mỗi ngày, theo một lịch trình học tập nghiêm ngặt.

Nhưng bất chấp những yêu cầu vô cùng cao đặt lên họ, luôn có nhiều nhà sư tập sự muốn vào học hơn số lượng chỗ có sẵn.

Trong kỳ thi hôm nay, bốn nhà sư tập sự đang được kiểm tra. Theo truyền thống, họ bắt đầu bằng cách trả lời các câu hỏi của giám khảo trước toàn thể cộng đồng Namgyal, một hình thức vừa đáng sợ vừa minh bạch. Việc theo dõi buổi thi là sự chuẩn bị tốt cho các nhà sư trẻ hơn, những người một ngày nào đó cũng sẽ phải đứng trước đồng môn của mình.

Ở hàng ghế cuối cùng của chùa, ngồi bên cạnh Đức Đạt Lai Lạt Ma trên lòng Chogyal, tôi lắng nghe hai anh em người Bhutan, một cậu bé Tây Tạng và một sinh viên người Pháp lần lượt gây ấn tượng với khán giả bằng cách trả lời các câu hỏi về những chủ đề như nghiệp báo và bản chất của thực tại. Hai anh em người Bhutan trả lời đúng theo cách thuộc lòng, cậu bé Tây Tạng cũng trích dẫn trực tiếp từ kinh văn được giao, nhưng sinh viên người Pháp đi xa hơn, chứng tỏ rằng cậu không chỉ học thuộc mà còn thực sự hiểu các khái niệm. Suốt cả quá trình này, Đức Đạt Lai Lạt Ma luôn mỉm cười ấm áp.

Tiếp theo, trong phần tranh luận với vài nhà sư cao cấp, những người cố gài bẫy học trò bằng những lập luận tinh vi, cùng một mô hình tương tự được lặp lại. Các học sinh người Bhutan và Tây Tạng tuân thủ cẩn thận những câu trả lời trong sách giáo khoa, trong khi cậu bé người Pháp đưa ra những lập luận phản biện khiêu khích của riêng mình, khiến không khí trong chùa trở nên khá thú vị và vui nhộn.

Cuối cùng là đến phần tụng kinh, và một lần nữa các học sinh vùng Himalaya ghi nhớ hoàn hảo. Khi được yêu cầu tụng Tâm Kinh (Heart Sutra), một kinh ngắn nhưng nổi tiếng nhất của Đức Phật, cậu học sinh người Pháp bắt đầu với giọng rõ ràng, mạnh mẽ. Nhưng vì lý do nào đó, giữa chừng cậu bỗng ngập ngừng. Một khoảng im lặng dài đầy bối rối—và dường như có vài lời thì thầm nhắc nhở—trước khi cậu bắt đầu lại, hơi thiếu tự tin, chỉ để rồi ngập ngừng hoàn toàn. Cậu quay sang giám khảo với một cái nhún vai xin lỗi. Họ ra hiệu cho cậu quay trở lại chỗ ngồi.

Một thời gian ngắn sau, các giám khảo công bố kết quả: các nhà sư tập sự người Bhutan và Tây Tạng được nhận vào chương trình học lấy bằng Geshe. Chỉ có cậu bé người Pháp là không thành công.

Tôi có thể cảm nhận nỗi buồn của Đức Đạt Lai Lạt Ma khi thông báo được đưa ra. Quyết định của giám khảo là điều không thể tránh khỏi, nhưng ngay cả như vậy…

“Ở phương Tây, việc học thuộc lòng ít được chú trọng hơn,” Chogyal thì thầm với Đức Thánh Thiện, người gật đầu đồng ý. Nhờ Chogyal chăm sóc tôi, Ngài đã đưa cậu học sinh người Pháp trông có vẻ thất vọng vào một căn phòng riêng phía sau chùa, nơi Ngài tiết lộ với chàng trai trẻ rằng Ngài đã có mặt suốt toàn bộ kỳ thi.

Ai mà biết được những lời nào đã được trao đổi giữa hai người hôm đó? Nhưng chỉ sau vài phút, cậu bé người Pháp trở lại, vừa có vẻ được an ủi vừa choáng ngợp vì trở thành tâm điểm chú ý của Đức Đạt Lai Lạt Ma. Tôi bắt đầu nhận ra rằng Ngài có một khả năng rất đặc biệt trong việc dẫn dắt mỗi cá nhân đến mục đích cao nhất của bản thân—một mục đích sẽ mang lại hạnh phúc lớn và lợi ích không chỉ cho chính họ mà còn cho rất nhiều người khác.

“Đôi khi tôi nghe người ta than thở về tương lai của Phật giáo,” Đức Thánh Thiện nói với Chogyal khi chúng tôi trở về phòng riêng của Ngài sau đó. “Tôi ước gì họ có thể đến dự kỳ thi để trải nghiệm những gì chúng ta chứng kiến hôm nay. Có rất nhiều nhà sư tập sự, rất tận tâm và có trình độ cao. Điều ước duy nhất của tôi là chúng ta có đủ chỗ cho tất cả họ.”

***

Khi chúng tôi trở về từ chùa, bà Trinci đã hoàn toàn làm chủ căn bếp, nơi tôi tiến thẳng tới. Buổi sáng, Ngài đã xua tan nỗi cô đơn của tôi bằng chuyến thăm chùa. Giờ đây, bà Trinci tiếp tục mang lại niềm vui. Bà mặc một chiếc váy màu xanh ngọc lục bảo, với đôi bông tai vàng dài và những chiếc vòng tay đồng điệu, kêu lách cách mỗi khi bà đưa tay. Lần ghé thăm này, mái tóc dài và sẫm màu của bà dường như ánh lên một tông đỏ nhẹ.

Cuộc sống của bà Trinci hiếm khi theo một nhịp điệu đều đặn như những cư dân lâu dài của Jokhang, và hôm nay cũng không phải ngoại lệ. Cuộc khủng hoảng hiện tại bắt nguồn từ việc cúp điện lúc 2 giờ sáng. Bà Trinci đã đi ngủ với niềm tin rằng mình sẽ thức dậy trước một lớp đế bánh meringue giòn tan trong lò, mà bà đã đặt ở nhiệt độ thấp qua đêm theo đúng hướng dẫn. Thay vào đó, bà tỉnh dậy trước một mớ hỗn độn ẩm ướt không thể cứu vãn—và chỉ còn bảy giờ trước khi vị khách VIP của Đức Thánh Thiện đến.

Sau đó là việc vội vã đánh lên một lớp đế mới, tăng nhiệt lò ở mức rủi ro cao, và một kế hoạch tỉ mỉ để chuyển lớp đế đến Jokhang lúc 1 giờ chiều—rất lâu sau khi bà đến chuẩn bị món chính nhưng trước khi món tráng miệng được dọn ra.

“Liệu có dễ dàng hơn nếu chuẩn bị một món tráng miệng khác không?” Tenzin đã đề xuất, đầy rủi ro, khi biết được tình huống căng thẳng này. “Một món đơn giản như—”

“Phải là Pavlova chứ. Cô ấy là người Úc mà!” Bà Trinci quăng chiếc thìa thép không gỉ vào bồn rửa với một tiếng va chạm. Bà luôn đưa vào yếu tố ẩm thực quốc gia của khách, và hôm nay cũng không phải ngoại lệ. “Melanzane Parmigiana[1] có gì là món Úc chứ?”

Tenzin lùi lại một bước.
“Hay là món ragout rau củ?!”
“Cháu chỉ đang gợi ý thôi—”
“Thôi, đừng gợi ý nữa! Zitto! Im ngay! Không có thời gian cho mấy ý tưởng!”
Trợ lý điều hành của Đức Ngài đành phải rút lui một cách khôn ngoan.

Bất chấp mọi cảnh tượng kịch tính, bữa ăn của bà Trinci vẫn, như thường lệ, là một chiến thắng ẩm thực. Pavlova chẳng hề bộc lộ dấu vết của cuộc khủng hoảng mà nó đã trải qua; đó là một lớp đế meringue hoàn hảo, trên đó là những chiếc meringue nhỏ riêng biệt cũng hoàn hảo, bên trong chứa một “thiên đường” trái cây lấp lánh và kem tươi.

Và bà Trinci vẫn chưa quên “Sinh Vật Đẹp Nhất Từng Tồn Tại”. Bà đãi tôi một phần thịt bò hầm còn dư thật hào phóng đến mức sau khi ăn xong, tôi phải kêu meo meo xin được bế xuống khỏi mặt bếp, vì no căng đến nỗi không thể tự nhảy xuống.

Sau khi liếm vài cái đầy biết ơn lên những ngón tay đeo trang sức của bà Trinci, tôi đi lạch bạch qua phòng tiếp khách, nơi hiện tại Đức Đạt Lai Lạt Ma và vị khách của ngài đang nhấp từng ngụm trà. Vị khách ăn trưa hôm đó là Robina Courtin Khả kính, một nữ tu đã dành nhiều thời gian giúp các tù nhân tái hòa nhập cuộc sống thông qua “Dự Án Tù Nhân Giải Phóng của bà.” Chủ đề về điều kiện trong các nhà tù ở Mỹ đang được thảo luận khi tôi bước vào và tiến về tấm thảm len yêu thích để thực hiện nghi thức rửa mặt sau bữa trưa.

“Điều kiện rất khác nhau,” nữ tu nói. “Một số cơ sở nhốt tù nhân cả ngày trong những phòng giam như hầm tối, không có ánh sáng tự nhiên. Chúng tôi phải ngồi bên một lỗ nhỏ trên cửa sắt để nói chuyện với tù nhân bên kia. Trong hoàn cảnh như vậy, dường như rất ít hy vọng tái hòa nhập. “Nhưng cũng có nhiều cơ sở khác,” bà tiếp tục, “nơi mà trọng tâm tích cực hơn—tập trung vào huấn luyện và khích lệ con người thay đổi. Không thể tránh khỏi bầu không khí trại giam, nhưng cửa phòng giam mở ra nhiều giờ hơn trong ngày, và có các hoạt động thể thao, giải trí, cùng với TV, máy tính và thư viện.”

Bà dừng lại, mỉm cười như đang nhớ lại điều gì đó. “Có một nhóm tù chung thân mà tôi quen khá kỹ khi dạy các lớp thiền ở Florida. Một người trong số họ hỏi tôi: ‘Hàng ngày trong một tu viện thì chuyện gì xảy ra?’”

Bà nhún vai. “Vậy tôi kể với ông ấy rằng chúng tôi thức dậy lúc năm giờ sáng cho buổi thiền đầu tiên. À, đối với các ông ấy thì sớm quá! Điểm danh ở trại giam thì từ tốn lúc 7 giờ sáng. Tôi giải thích rằng ngày của chúng tôi được sắp xếp từ lúc thức dậy đến khi nghỉ ngơi lúc 10 giờ tối, với trọng tâm mạnh mẽ vào học tập và nghiên cứu, và làm việc trong vườn tu viện để trồng rau quả mà chúng tôi ăn.” Bà cau mày. “Ông ấy cũng không thích nghe điều đó chút nào.”

Những người khác mỉm cười.

-“Tôi nói rằng chúng tôi không có TV, báo chí, rượu hay máy tính. Khác với tù nhân trong trại giam, các nữ tu không thể kiếm tiền để mua những món quà đặc biệt. Và chắc chắn là không có những lần thăm thân tình cảm!”

Đức Đạt Lai Lạt Ma khúc khích cười.

-“Đó là khi anh ấy nói ra điều kỳ lạ nhất,” bà tiếp tục. “Thậm chí không nhận ra mình đang nói gì, anh ấy đề nghị: ‘Nếu mọi thứ trở nên quá khó khăn, chị luôn có thể đến sống với chúng tôi ở đây.’”

Mọi người trong phòng phá lên cười.

-“Anh ấy thực sự cảm thấy thương tôi!” mắt Robina Courtin Khả kính lấp lánh. “Trong mắt anh ấy, điều kiện ở tu viện còn khắc nghiệt hơn cả trong trại giam.”

Đức Thánh Thiện ngồi cúi người về phía trước trên ghế, vuốt cằm đầy suy tư. “Thật thú vị phải không? Chỉ sáng nay ở chùa, chúng ta đã thấy các vị tập sự tranh nhau để được nhận vào tu viện. Có quá nhiều vị tập sự mà chỗ lại không đủ. Nhưng nhìn về trại giam, chẳng ai muốn đến đó, mặc dù điều kiện còn dễ chịu hơn ở tu viện. Điều này chứng tỏ rằng, không phải hoàn cảnh cuộc sống khiến chúng ta hạnh phúc hay khổ đau, mà chính là cách chúng ta nhìn nhận chúng.”

Trong phòng vang lên những tiếng đồng tình nhẹ.

-“Chúng ta có tin rằng, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, chúng ta vẫn có cơ hội sống một cuộc đời hạnh phúc và có ý nghĩa không?” Ngài tiếp tục.

-“Chính xác!” Robina Courtin Khả kính đồng ý.

Đức Thánh Thiện gật đầu. “Hầu hết mọi người nghĩ rằng lựa chọn duy nhất là thay đổi hoàn cảnh của mình. Nhưng đó không phải là nguyên nhân thực sự khiến họ khổ đau. Điều này liên quan nhiều hơn đến cách họ suy nghĩ về hoàn cảnh của mình.”

“Chúng tôi khuyến khích học viên biến những trại giam của họ thành tu viện,” Robina Courtin Khả kính nói. “Để họ ngừng nghĩ rằng thời gian ở trong tù là lãng phí cuộc đời, mà thay vào đó nhìn nhận nó như một cơ hội tuyệt vời để phát triển bản thân. Có những người thực sự làm được điều đó, và sự biến đổi ở những con người này thật đáng kinh ngạc. Họ tìm thấy ý nghĩa và mục đích thực sự, và khi ra khỏi tù, họ trở thành những con người hoàn toàn thay đổi.”

“Rất tuyệt,” Ngài nói, mỉm cười ấm áp. “Sẽ thật tuyệt nếu mọi người đều nghe được thông điệp đó—đặc biệt là những người đang sống trong những ‘trại giam’ do chính mình tạo ra.”

Khi Ngài nhấn mạnh điều đó, Đức Đạt Lai Lạt Ma nhìn về phía tôi, nhưng tôi không hiểu tại sao. Tôi chưa bao giờ, dù chỉ một khoảnh khắc, nghĩ rằng mình là tù nhân. Sư Tử Tuyết —có. Sinh Vật Đẹp Nhất Từng Tồn Tại—chắc chắn rồi! Dĩ nhiên, tôi cũng có vài rắc rối, lớn nhất là tôi là một cô mèo đơn độc.

Nhưng tù nhân?

Tôi ư?

***

Mãi về sau, tôi mới hiểu ý Đức Đạt Lai Lạt Ma. Sau khi các vị khách ra về, Ngài xin gặp bà Trinci để cảm ơn bữa ăn.

-“Thật tuyệt vời,” Ngài tán thưởng. “Đặc biệt là món tráng miệng của bà. Robina Courtin Khả kính rất thích. Tôi hy vọng việc chuẩn bị không quá căng thẳng chứ?”

-“Ô, không đâu—non troppo (nêm nếm)! Không nhiều lắm.”

Khi ở trước mặt Đức Thánh Thiện, bà Trinci trở thành một con người khác hẳn. Người khổng lồ Brunhilde trong một vở opera Wagner của Tenzin, người từng thống trị căn bếp, giờ không còn thấy bóng, thay vào đó là hình ảnh một cô nữ sinh đỏ mặt.

“Chúng tôi không muốn bà phải chịu quá nhiều căng thẳng.” Đức Đạt Lai Lạt Ma nhìn bà Trinci đầy suy tư một lát, rồi nói: “Đây là một bữa trưa rất thú vị. Chúng tôi đã bàn về hạnh phúc, sự hài lòng—rằng điều đó không phụ thuộc vào hoàn cảnh. Bà Trinci, bà độc thân mà trong mắt tôi, trông vẫn rất hạnh phúc.”

-“‘Tôi không muốn lấy thêm chồng nữa,’ bà Trinci tuyên bố, ‘nếu đó là ý ông.’

-‘Vậy thì việc độc thân không phải là nguyên nhân khiến bà bất hạnh?’

-‘Không, không! Mia vita è buona. Cuộc sống của tôi tốt đẹp. Tôi cảm thấy trọn vẹn.’

Đức Ngài gật đầu. ‘Tôi cũng cảm thấy như vậy.’”

Ngay lúc đó, tôi hiểu ý Đức Đạt-lai Lạt-ma về “những nhà tù do chính chúng ta tạo ra.” Ngài không chỉ nói về hoàn cảnh vật lý, mà còn về những ý niệm và niềm tin mà chúng ta mang trong đầu, khiến mình bất hạnh. Trong trường hợp của tôi, đó chính là ý nghĩ rằng tôi cần có thêm một con mèo làm bạn mới có thể hạnh phúc.

Bà Trinci bước về phía cửa như định rời đi. Nhưng trước khi mở cửa, bà chần chừ.

-“Con có thể hỏi Ngài một câu được không, Đức Thánh Thiện?”

-“Tất nhiên rồi.”

-“Con đã đến đây nấu ăn suốt hơn hai mươi năm, nhưng Ngài chưa bao giờ cố gắng thuyết phục con theo đạo. Tại sao vậy?”

-“‘Thật là một điều buồn cười khi bà nói vậy, bà Trinci!’” Ngài cất tiếng cười vang. Nhẹ nhàng nắm tay bà, Ngài nói:

-“Mục đích của Phật giáo không phải là để chuyển đổi người khác. Mà là để trao cho họ những công cụ giúp họ tạo ra hạnh phúc nhiều hơn. Để họ có thể trở thành những người Thiên Chúa giáo hạnh phúc hơn, những người vô thần hạnh phúc hơn, những Phật tử hạnh phúc hơn. Có rất nhiều phương pháp tu tập, và tôi biết bà đã rất quen thuộc với một trong số đó rồi.”

Bà Trinci nhướng mày.

-“Đó là nghịch lý tuyệt vời,” Ngài tiếp tục, “rằng cách tốt nhất để đạt được hạnh phúc cho chính mình là mang hạnh phúc đến cho người khác.”

***

Tối hôm đó, tôi ngồi trên bệ cửa sổ, nhìn ra sân chùa. Tôi quyết định sẽ thử một thí nghiệm. Lần tới khi bắt gặp mình khao khát có thêm một con mèo trong đời, tôi sẽ nhắc nhớ về Đức Thánh Thiện và bà Trinci, cả hai đều rất hài lòng với cuộc sống độc thân. Tôi sẽ cố ý đem lại hạnh phúc cho một chúng sinh khác, dù chỉ đơn giản là trao một tiếng rừ rừ thân thiện, để chuyển sự chú ý từ bản thân sang người khác. Tôi sẽ khám phá “nghịch lý tuyệt vời” mà Đức Đạt-lai Lạt-ma đã nói xem nó có hiệu quả với tôi không.

Ngay cả khi vừa đưa ra quyết định này, tôi cảm thấy một cách khó hiểu rằng tâm hồn nhẹ nhõm hơn—ít gánh nặng và tự do hơn. Không phải hoàn cảnh đang khiến tôi khổ đau, mà chính niềm tin của tôi về những hoàn cảnh ấy. Bằng cách buông bỏ niềm tin tạo ra bất hạnh rằng tôi cần một con mèo khác, tôi sẽ biến nhà tù của mình thành một tu viện.

Tôi đang suy ngẫm về ý nghĩ đó thì một điều gì đó lọt vào tầm mắt—một chuyển động bên cạnh một tảng đá lớn trong luống hoa ở phía bên kia sân chùa. Bóng tối đã buông xuống, nhưng tảng đá được chiếu sáng bởi một ánh sáng xanh phát ra suốt đêm từ một gian hàng chợ gần đó. Tôi dừng lại một lúc lâu, chăm chú nhìn qua khoảng cách ấy.

Không, tôi không nhầm đâu! Mải mê nhìn, tôi bắt đầu nhận ra dáng hình: to lớn, oai vệ như sư tử, giống một con thú rừng vừa từ rừng sâu bước ra, với đôi mắt đen tinh anh và những vằn sọc hoàn hảo cân xứng. Một con mèo vằn hổ tuyệt đẹp.

Với những bước đi mềm mại đầy duyên dáng, nó trượt lên tảng đá, chuyển động vừa dứt khoát vừa mê hoặc. Từ đó, nó quan sát Jokhang, như một địa chủ nhìn ra các tòa nhà xa xăm trong lãnh địa của mình, trước khi đầu nó quay về phía cửa sổ nơi tôi đang ngồi. Và dừng lại.

Tôi giữ ánh mắt của nó.

Không có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy nó nhận ra tôi. Tôi chắc chắn nó đã nhìn thấy mình, nhưng nó đang nghĩ gì? Ai mà biết được? Nó chẳng hé lộ điều gì cả.

Nó chỉ đứng trên tảng đá một khoảnh khắc trước khi biến mất, lặng lẽ lẩn vào bụi rậm y như cách nó xuất hiện.

Trong bóng tối dần buông xuống, những ô sáng hiện lên trong các cửa sổ của Tu viện Namgyal khi các vị tăng trở về phòng.

Đêm tối dường như tràn đầy khả năng, sống động và đầy hứa hẹn./.

 

***

---

[1] Melanzane Parmigiana là một món ăn truyền thống của Ý, còn gọi là Eggplant Parmesan. Món này được làm từ lát cà tím chiên hoặc nướng, xếp lớp cùng sốt cà chua, phô mai Parmesan và mozzarella, rồi nướng cho đến khi chín vàng và béo ngậy.

Phần II: BÁT NHÃ TÂM KINH

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Văn bản của Tâm Kinh
Đấng Mẹ Tôn Quý, Trái Tim của Trí Tuệ Siêu Việt (Ba-la-mật-đa)11

BẰNG TIẾNG PHẠN (SANSKRIT): Bhagavati Prajna Paramita Hridaya

[Đây là phần thứ nhất.]12

Tôi đã từng nghe như vầy:

Đức Thế Tôn khi ấy đang ở tại thành Vương Xá (Rajgriha), trên đỉnh Linh Thứu (Vulture Peak), cùng với một đại chúng Tỳ-kheo và một đại chúng Bồ Tát. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn nhập vào trạng thái thiền định sâu xa gọi là “hiện tướng của pháp thâm diệu”.

Cũng vào lúc ấy, vị Thánh giả Quán Tự Tại (Avalokiteshvara), Bồ Tát, bậc đại sĩ, khi quán chiếu sâu xa về thực hành trí tuệ Ba-la-mật-đa thâm diệu, đã thấy rõ rằng ngay cả năm uẩn cũng đều không có tự tính (tự tồn tại độc lập).

Khi ấy, nhờ oai lực gia trì của Đức Phật, Tôn giả Xá Lợi Phất (Shariputra) bạch với Thánh giả Quán Tự Tại (Avalokiteshvara), vị Bồ Tát, bậc đại sĩ, rằng:

“Người con trai lành hay người con gái lành nào mong muốn tu tập pháp Trí tuệ Ba-la-mật-đa thâm diệu thì nên thực hành và rèn luyện như thế nào?”

Khi lời ấy vừa dứt, Thánh giả Quán Tự Tại (Avalokiteshvara), vị Bồ Tát, bậc đại sĩ, nói với Tôn giả Xá Lợi Phất (Shariputra) rằng:

“Xá Lợi Phất, người con trai lành hay người con gái lành nào mong muốn thực hành Trí tuệ Ba-la-mật-đa thâm diệu thì nên quán chiếu như sau: cần thấy một cách trọn vẹn rằng ngay cả năm uẩn cũng đều không có tự tính.

Sắc tức là không, không tức là sắc; không không khác sắc, sắc cũng không khác không. Cũng vậy, thọ, tưởng, hành, thức đều là không.

Vì thế, này Xá Lợi Phất, mọi pháp đều là không; không có đặc tính riêng biệt; không sinh, không diệt; không nhơ, không sạch; không thêm, không bớt.

Cho nên, này Xá Lợi Phất, trong tính không không có sắc, không có thọ, không có tưởng, không có hành, không có thức. Không có mắt, không có tai, không có mũi, không có lưỡi, không có thân, không có ý.”

“Không có sắc, không có thanh, không có hương, không có vị, không có xúc, cũng không có các pháp (đối tượng của tâm). Không có nhãn giới cho đến không có ý giới, và cũng không có giới của ý thức.

Không có vô minh, cũng không có sự diệt trừ vô minh, cho đến không có già và chết, cũng không có sự diệt trừ của già và chết.

Cũng vậy, không có khổ, không có tập, không có diệt, không có đạo; không có trí tuệ, không có chứng đắc, và cũng không có cả cái không chứng đắc.”

“Vì vậy, này Xá Lợi Phất, do các vị Bồ Tát không có chỗ chứng đắc, nên nương tựa vào Trí tuệ Ba-la-mật-đa này mà an trụ. Vì tâm không còn chướng ngại, nên không có sợ hãi; vượt qua hoàn toàn mọi điên đảo, các vị đạt đến cứu cánh Niết-bàn.

Tất cả chư Phật trong ba đời cũng đều nương vào Trí tuệ Ba-la-mật-đa thâm diệu này mà chứng đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.”

“Vì vậy, cần phải biết rằng thần chú của Trí tuệ Ba-la-mật-đa—thần chú của đại trí, thần chú vô thượng, thần chú ngang bằng với cái không gì sánh bằng, thần chú có khả năng dập tắt mọi khổ đau—là chân thật vì không hư dối.

Thần chú của Trí tuệ Ba-la-mật-đa được tuyên thuyết như sau:”

tadyatha gaté gaté paragaté parasamgaté bodhi svaha!

“Xá Lợi Phất, các vị Bồ Tát, những bậc đại sĩ, nên tu tập Trí tuệ Ba-la-mật-đa theo cách như vậy.”

Khi ấy, Đức Thế Tôn xuất khỏi trạng thái thiền định ấy và tán thán Thánh giả Quán Tự Tại (Avalokiteshvara), vị Bồ Tát, bậc đại sĩ, rằng:

“Lành thay! Lành thay! Này thiện nam tử, đúng là như vậy, nên là như vậy. Người ta cần thực hành Trí tuệ Ba-la-mật-đa thâm diệu đúng như con đã trình bày. Khi ấy, ngay cả các Như Lai cũng sẽ hoan hỷ.”

Khi Đức Thế Tôn thốt ra những lời này, Tôn giả Xá Lợi Phất, Thánh giả Quán Tự Tại (Avalokiteshvara), vị Bồ Tát, bậc đại sĩ, cùng toàn thể đại chúng, bao gồm các thế giới của chư Thiên, loài người, A-tu-la và Ca-lâu-la, đều hoan hỷ và tán thán những lời Đức Thế Tôn đã nói./.

 

 

CHƯƠNG 5: GIẢI THOÁT KHỎI KHỔ ĐAU

Nguyên tác: Heart of Wisdom/ Chapter 5: Freedom From Suffering
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

KHỔ ĐAU VÀ LÒNG BI MẪN

Bất kể nguồn gốc lịch sử hay quá trình phát triển của nó, Đại Thừa chắc chắn là con đường dành cho sự giải thoát của tất cả chúng sinh. Khi một người bước vào con đường Đại Thừa, người đó được coi là gia nhập gia đình của các Bồ-tát. Điều này xảy ra khi bất kỳ ai, trong quá trình phát triển tâm linh của mình, đã đạt được nhận thức về lòng bi mẫn thực sự. Lòng bi mẫn tất nhiên có thể được hiểu ở nhiều cấp độ, và ở cấp độ cao nhất, lòng bi cuối cùng sẽ giải thoát chính bạn. Nhưng trước tiên, hãy cùng xem xét ý nghĩa của “lòng bi mẫn thực sự” ở đây.

Theo Phật giáo, lòng bi mẫn là một khát vọng, một trạng thái tâm, mong muốn người khác được giải thoát khỏi khổ đau. Nó không thụ động — không chỉ là sự đồng cảm đơn thuần — mà là một lòng vị tha đồng cảm, chủ động nỗ lực để giải thoát người khác khỏi khổ đau. Lòng bi mẫn chân thành phải bao gồm cả trí tuệ và từ ái. Nói cách khác, một người phải hiểu bản chất của khổ đau mà mình muốn giải thoát cho người khác (đây là trí tuệ), đồng thời phải trải nghiệm sự gắn kết sâu sắc và đồng cảm với các chúng sinh khác (đây là từ ái).

Hãy cùng xem xét hai yếu tố này. (Trí tuệ và từ ái)

Theo giáo lý của Đức Phật, khổ đau mà chúng ta mong muốn giải thoát cho các chúng sinh khác có ba cấp độ.

Cấp độ đầu tiên (khổ khổ) bao gồm những cảm giác rõ ràng về đau đớn thể xác và tinh thần mà ai cũng dễ dàng nhận biết là khổ. Loại khổ này chủ yếu ở cấp độ giác quan — những cảm giác và trải nghiệm khó chịu hoặc đau đớn. Đại sư Tây Tạng Panchen Losang Chokyi Gyaltsan, thầy dạy của Đức Đạt-lai Lạt-ma thứ năm, nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả động vật cũng tìm cách tránh đau khổ và những cảm giác thể xác khó chịu.

Cấp độ thứ hai (hoại  khổ) của khổ đau là khổ đau của sự thay đổi. Mặc dù một số trải nghiệm hoặc cảm giác có vẻ dễ chịu và đáng mong muốn ngay bây giờ, nhưng bên trong chúng luôn tồn tại khả năng dẫn đến một trải nghiệm không thỏa mãn. Nói cách khác, trải nghiệm không tồn tại mãi mãi; những trải nghiệm đáng mong muốn cuối cùng sẽ bị thay thế bằng một trải nghiệm trung tính hoặc không mong muốn. Nếu không phải như vậy, tức là nếu những trải nghiệm đáng mong muốn không mang bản chất của sự thay đổi, thì một khi chúng ta có trải nghiệm hạnh phúc, chúng ta sẽ vĩnh viễn hạnh phúc! Thực tế, nếu giá trị mong muốn vốn có trong trải nghiệm, thì càng gắn bó lâu với nó, chúng ta sẽ càng hạnh phúc hơn. Tuy nhiên, điều này không phải là thực tế. Trên thực tế, thường thì càng theo đuổi những trải nghiệm này, mức độ thất vọng, không hài lòng và bất hạnh của chúng ta càng tăng.

Chúng ta có thể tìm thấy vô số ví dụ về khổ đau của sự thay đổi trong cuộc sống, nhưng ở đây, hãy lấy ví dụ đơn giản về một người mua một chiếc xe hơi mới. Trong vài ngày đầu, người đó có thể hoàn toàn hạnh phúc, vô cùng hài lòng với món mua sắm, luôn nghĩ về chiếc xe, chăm sóc, lau chùi và đánh bóng nó một cách cẩn thận và yêu thương. Người đó thậm chí có thể cảm thấy muốn ngủ cạnh nó! Tuy nhiên, theo thời gian, mức độ hào hứng và niềm vui không còn cao như trước. Có thể người đó bắt đầu coi chiếc xe là điều hiển nhiên, hoặc có thể bắt đầu hối tiếc vì không mua phiên bản đắt hơn hoặc màu khác. Dần dần, niềm vui từ việc sở hữu chiếc xe giảm xuống, dẫn đến một dạng không hài lòng—có thể là mong muốn sở hữu một chiếc xe khác, mới hơn. Đó chính là điều người Phật tử chúng ta muốn nói khi nhắc đến khổ đau của sự thay đổi.

Người tu hành cần tu dưỡng nhận thức và khả năng nhận diện cấp độ khổ đau này. Việc nhận thức về cấp độ khổ đau này không chỉ riêng người Phật tử mới có; khát vọng được giải thoát khỏi khổ đau của sự thay đổi cũng có thể được tìm thấy ở những người tu tập thiền định không theo Phật giáo.

Nhưng cấp độ thứ ba của khổ đau là quan trọng nhất — đó là khổ đau lan tỏa do các điều kiện chi phối (hành khổ). Điều này ám chỉ chính thực tế về sự tồn tại vô minh của chúng ta, thực tế rằng chúng ta bị chi phối bởi những cảm xúc tiêu cực và nguyên nhân gốc rễ của chúng, đó là sự vô minh căn bản về bản chất của thực tại. Phật giáo khẳng định rằng, miễn là chúng ta còn bị chi phối bởi vô minh căn bản này, chúng ta vẫn đang khổ đau; sự tồn tại vô minh này bản chất vốn là khổ đau.

Nếu chúng ta muốn tu dưỡng trí tuệ sâu sắc nhất, chúng ta phải hiểu khổ đau ở cấp độ sâu nhất, lan tỏa nhất. Ngược lại, giải thoát khỏi cấp độ khổ đau này chính là niết bàn thật sự, là giải thoát chân thực, là trạng thái chấm dứt thật sự. Chỉ giải thoát khỏi cấp độ khổ đau thứ nhất — tức chỉ thoát khỏi những trải nghiệm thể chất và tinh thần khó chịu — không phải là chấm dứt khổ đau thật sự. Giải thoát khỏi cấp độ thứ hai cũng không phải là chấm dứt thật sự. Tuy nhiên, giải thoát khỏi cấp độ thứ ba của khổ đau — tức hoàn toàn thoát khỏi nguồn gốc căn bản của khổ đau — mới là chấm dứt thật sự, mới là giải thoát chân thật.

Người ta nói rằng giải thoát khỏi cấp độ khổ đau thứ nhất có thể đạt được phần nào bằng sự tái sinh cao hơn — chẳng hạn như tái sinh làm con người may mắn hơn, hoặc tái sinh làm một vị thần sống lâu. Giải thoát khỏi cấp độ khổ đau thứ hai có thể đạt được thông qua các trạng thái thiền định trần tục. Ví dụ, thông qua thực hành định sâu, một người có thể trải nghiệm những gì gọi là bốn cảnh giới hữu sắc và bốn cảnh giới vô sắc. Trong cảnh giới hữu sắc cao nhất và tất cả bốn cảnh giới vô sắc, các chúng sinh được cho là tự do khỏi cảm giác đau đớn lẫn khoái lạc, duy trì trạng thái cảm thọ trung tính — nhưng những trạng thái này không kéo dài sau khi kết thúc định sâu. Do đó, trong khi vẫn chưa thoát khỏi luân hồi, vẫn có những cảnh giới mà người ta có thể đạt được giải thoát khỏi cả hai cấp độ khổ đau thứ nhất và thứ hai. Giải thoát khỏi cấp độ khổ đau thứ ba chính là Chánh pháp thật sự, bảo vệ chúng ta khỏi mọi khổ đau và tiêu cực. Con đường dẫn đến Chánh pháp đó được gọi là đạo của Đức Phật.

Hiểu khổ đau theo cách này là yếu tố đầu tiên của lòng bi mẫn thực sự (trí tuệ). Yếu tố thứ hai của lòng bi mẫn thực sự, tức từ ái, là phát triển cảm giác gắn kết và đồng cảm với tất cả chúng sinh, phải được thực hiện dựa trên nhận thức về mối liên hệ và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa chúng ta với mọi chúng sinh. Chúng ta cần phát triển khả năng kết nối với người khác, cảm thấy gần gũi với người khác. Điều này có thể đạt được bằng cách nhận thức có ý thức và chủ động về những giới hạn và hậu quả có hại của việc chỉ yêu thương bản thân — chỉ quan tâm đến hạnh phúc riêng — và sau đó suy ngẫm về những đức hạnh và công đức của việc quan tâm đến hạnh phúc của người khác. Trong Chương 12, tôi sẽ giải thích chi tiết hơn về một số thực hành để phát sinh lòng bi và thái độ vị tha, được gọi là Bồ-đề tâm (bodhichitta).

TÍCH HỢP TẤT CẢ GIÁO LÝ

Khi chúng ta chuẩn bị khám phá sâu về Tâm Kinh, cần lưu ý rằng khi đọc các Kinh Bát-nhã Ba-la-mật, có một truyền thống giải thích theo đó nội dung của giáo lý được hiểu ở hai cấp độ khác nhau.

• Một mặt, cấp độ rõ ràng là giáo lý trực tiếp của Đức Phật về tánh không.
• Mặt khác, cấp độ ẩn giấu liên quan đến các giai đoạn của con đường, gắn liền với sự thâm sâu dần của trí tuệ về tánh không.

Các kinh Bát-nhã trình bày rõ ràng giáo lý về tánh không với chi tiết phong phú thông qua việc liệt kê các loại hiện tượng, cả ô nhiễm (như năm uẩn) lẫn thuần tịnh (như bốn chân lý cao thượng). Đồng thời, các kinh này ngầm chỉ ra các giai đoạn của con đường giác ngộ dưới dạng các mức độ tiến bộ trong nhận thức về tánh không.

Như tôi đã nói, lần thứ nhất chuyển bánh xe Pháp trình bày cấu trúc cơ bản của con đường giác ngộ của Đức Phật trong khuôn khổ bốn chân lý cao thượng.

Lần chuyển thứ hai bánh xe Pháp, chủ yếu bao gồm các văn bản Bát-nhã Ba-la-mật, mở rộng thêm về chân lý thứ ba, tức chân lý về sự chấm dứt (diệt đế), đặc biệt là về hiểu biết bản chất tối hậu của thực tại, tức tánh không. Khi sự hiểu biết về bản chất tối hậu của thực tại sâu sắc hơn, người tu tập bắt đầu nhận rõ hơn bản chất sai lầm của niềm tin vào sự tồn tại cố hữu. Khi bản chất sai lầm của niềm tin này trở nên rõ ràng hơn, sự thấu triệt về bản chất thật của thực tại cũng trở nên sâu sắc và minh bạch hơn.

Theo cách này, chúng ta cũng đặt nền tảng cho sự hiểu biết sâu hơn về kinh nghiệm chủ quan của tánh không, đây là chủ đề then chốt trong lần chuyển thứ ba của bánh xe Pháp.

Các kinh chính của lần chuyển thứ ba là Kinh Phật Tánh (Tathagatagarbhasutra), là cơ sở cho Tác phẩm Tối Thượng của Di Lặc (Uttaratantra) và Tuyển Tập Thơ Ca của Long Thọ. Các kinh này trình bày chi tiết giáo lý về Phật tánh và bản chất kinh nghiệm chủ quan của tánh không, từ đó đặt nền tảng cho giáo lý Kim Cang Thừa, hay tantra.

Khi nhìn theo cách này, ta thấy rằng giáo lý trước đây của Đức Phật đã đặt nền tảng cho những giáo lý sau này, và những giáo lý sau này làm phong phú và mở rộng các chủ đề đã được nhắc đến trong giáo lý trước, từ đó bổ sung và hoàn thiện chúng.

Hiểu theo cách này, ta có thể thấy rằng hình thức Phật giáo phát triển tại Tây Tạng là một dạng Phật giáo toàn diện, bao trùm tất cả những giáo lý cốt yếu của các kinh điển Theravada, Đại thừa và Kim Cang thừa.

Điều rất quan trọng là hiểu rằng giáo lý cốt lõi của truyền thống Theravada, được ghi trong các kinh Pali, chính là nền tảng của giáo lý Đức Phật. Bắt đầu từ những giáo lý này, người tu tập có thể khai thác những hiểu biết sâu sắc chứa trong các giải thích chi tiết của truyền thống Đại thừa bằng tiếng Phạn.

Cuối cùng, tích hợp các kỹ thuật và quan điểm từ các kinh Kim Cang thừa có thể tăng cường thêm sự thấu hiểu của người tu tập. Tuy nhiên, nếu không có nền tảng vững chắc trong các giáo lý cốt lõi của truyền thống Pali, việc tự xưng là người theo Đại thừa sẽ trở nên vô nghĩa.10

Nếu một người có hiểu biết sâu sắc về các kinh điển khác nhau và cách giải thích của chúng, người đó sẽ tránh được những quan niệm sai lầm về xung đột giữa “Đại thừa” (Mahayana) và “Tiểu thừa” (Hinayana). Đôi khi, có một khuynh hướng đáng tiếc ở một số người theo Đại thừa là chê bai các giáo lý Theravada, cho rằng đó là giáo lý của Tiểu thừa, và do đó không phù hợp với thực hành cá nhân của mình. Tương tự, ở một số người theo truyền thống Pali, đôi khi cũng có khuynh hướng bác bỏ giá trị của giáo lý Đại thừa, cho rằng chúng không thực sự là giáo lý của Đức Phật. Khi chúng ta tiến đến khám phá Tâm Kinh, điều quan trọng là hiểu sâu sắc cách các truyền thống này bổ sung cho nhau, và thấy cách mỗi cá nhân có thể tích hợp tất cả những giáo lý cốt lõi này vào thực hành cá nhân của mình./.