CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH TÌM KIẾM SỰ PHÁT TRIỂN NỘI TÂM

 

PHẦN I: PHẬT GIÁO TRONG BỐI CẢNH

Nguyên tác: Heart of Wisdom / Chapter 4: The Great Vehicle
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

 

CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH TÌM KIẾM SỰ PHÁT TRIỂN NỘI TÂM

 

Thời gian luôn luôn trôi về phía trước. Với mỗi khoảnh khắc trôi qua, bắt đầu từ giây phút chúng ta sinh ra, chúng ta tiến gần hơn đến điểm kết thúc — đến cái chết của mình. Đó là bản chất của chúng ta và cũng là bản chất của vũ trụ.

Là những người có tâm hướng về đời sống tâm linh, điều thiết yếu là chúng ta phải thường xuyên tự kiểm tra và quán chiếu bản thân, xem mình đang sống như thế nào trong từng khoảnh khắc của cuộc đời. Trong trường hợp của riêng tôi, phần lớn cuộc đời đã trôi qua. Nhưng dù tôi là một người thực hành Phật giáo khá lười biếng, tôi vẫn có thể thấy rằng mỗi năm trong cuộc đời mình đều có một chút tiến bộ.

Trên hết, tôi cố gắng trở thành một người theo chân thành của Đức Phật Thích Ca và là một vị tu sĩ Phật giáo tốt. Tất nhiên, ngay cả các tu sĩ Phật giáo cũng mắc sai lầm trong cuộc sống và trong việc tu tập, nhưng tôi nghĩ rằng mình đã đóng góp phần nào cho thế giới mà chúng ta cùng chia sẻ, đặc biệt là cho việc gìn giữ văn hóa Phật giáo Tây Tạng.

Trong các vấn đề tâm linh, chúng ta không nên quá dễ dàng tự mãn, bởi vì thật ra tiềm năng tâm linh của chúng ta là không có giới hạn. Tất cả chúng ta — bất kỳ ai trong chúng ta — đều có thể phát triển vô hạn; và bất kỳ ai cũng có thể đạt đến quả vị Phật.

Tâm mà chúng ta đang có ngay lúc này, dù hiện tại có thể đầy vô minh và khổ đau, cuối cùng vẫn có thể trở thành tâm của một bậc giác ngộ, một vị Phật.

Đối với của cải vật chất, việc biết đủ và hài lòng là điều hợp lý. Nhưng vì tiềm năng tâm linh của chúng ta là vô hạn, trong khi tuổi thọ của đời người lại có giới hạn, nên chúng ta phải nỗ lực hết sức để sử dụng quãng thời gian ít ỏi mà mình có một cách tốt nhất có thể, trong kiếp người quý giá này.

Trong tư cách là con người, tất cả chúng ta đều giống nhau. Ở cấp độ đó, không ai trong chúng ta là người xa lạ. Không có sự khác biệt căn bản nào giữa bất kỳ ai trong chúng ta.

Bạn trải nghiệm nhiều cảm xúc; có những cảm xúc giúp ích cho bạn, và cũng có những cảm xúc cản trở bạn. Điều đó cũng đúng với tôi. Trong những trải nghiệm luôn thay đổi của mình, tất cả chúng ta đều liên tục trải qua nhiều cảm xúc khác nhau — đôi khi là giận dữ, đôi khi là ganh tị, đôi khi là tình thương, đôi khi là sợ hãi.

Bạn có nhiều suy nghĩ; bạn có khả năng phân tích, tìm hiểu, và xem xét những triển vọng ngắn hạn và dài hạn cho cuộc đời mình. Điều đó cũng đúng với tôi.

Trong những trải nghiệm luôn biến đổi ấy, tất cả chúng ta cũng liên tục trải nghiệm nhiều nhận thức khác nhau — màu sắc, mùi, vị, cảm giác, âm thanh, thậm chí cả sự nhận biết (ý thức). Những điều này vận hành tương tự nhau trong mỗi chúng ta.

Dĩ nhiên cũng có thể tìm thấy những khác biệt giữa con người với nhau. Mỗi người chúng ta đều có những trải nghiệm riêng mà không phải ai cũng có.

Chẳng hạn, bạn có thể rất giỏi về máy tính, trong khi tôi thì không biết gì. Tương tự, vì tôi không được đào tạo về toán học, nên tôi có thể gặp nhiều khó khăn với những điều mà đối với bạn lại rất dễ dàng. Nhưng những khác biệt kiểu như vậy trong trải nghiệm cá nhân thực ra không phải là điều lớn lao.

Bạn và tôi cũng có thể có niềm tin khác nhau — về vũ trụ, về thực tại, về tôn giáo. Và ngay cả trong cùng một niềm tin, trong cùng một truyền thống tôn giáo, vẫn có rất nhiều sự khác biệt giữa con người với nhau. Nhưng những khác biệt về niềm tin, cũng giống như những khác biệt về trải nghiệm, đều nhỏ bé so với tính nhân loại chung của chúng ta.

Điều cốt yếu là: tất cả chúng ta đều giống nhau ở chỗ là con người — chúng ta suy nghĩ, cảm nhận và nhận biết. Tất cả chúng ta cùng chia sẻ một hành tinh, và tất cả chúng ta đều là thành viên của một đại gia đình nhân loại.

Và tôi cũng nghĩ rằng một số trải nghiệm của con người là mang tính phổ quát. Chẳng hạn, khi ai đó mỉm cười với bạn, bạn cảm thấy vui. Theo đúng cách đó, tôi cũng cảm thấy vui khi bạn mỉm cười với tôi. Cả bạn và tôi đều tìm kiếm những gì mà chúng ta cho là tốt cho mình, và tránh xa những gì mà chúng ta nghĩ sẽ gây hại cho mình. Đó là bản chất cơ bản của con người.

Trong lĩnh vực của thế giới vật chất bên ngoài, chúng ta có thể nhận biết được điều gì là tốt cho mình và điều gì gây hại cho mình.

Sau đó, dựa trên sự phân tích cẩn thận và hiểu biết rõ ràng này, chúng ta cố gắng tạo dựng một cuộc sống vui tươi, một cuộc sống thành công, một cuộc sống hạnh phúc mà tất cả chúng ta đều biết là quyền lợi tự nhiên khi được sinh ra làm người. Tương tự như vậy, trong lĩnh vực rộng lớn của suy nghĩ và cảm xúc, chúng ta cũng cần sự phân tích cẩn thận để phát triển nhận thức rõ ràng về điều gì là có hại và điều gì là có lợi. Vì thế, chúng ta cần nỗ lực nuôi dưỡng và tăng trưởng những yếu tố tích cực trong tâm, đồng thời làm suy yếu sức mạnh của những yếu tố tiêu cực. Những yếu tố tích cực giúp tăng trưởng hạnh phúc, còn những yếu tố tiêu cực thì làm suy giảm hạnh phúc của chúng ta. Do đó, sự hiểu biết rõ ràng về thế giới nội tâm của chính mình là điều vô cùng quan trọng.

Vì hạnh phúc không thể đạt được chỉ nhờ các điều kiện vật chất, nên chúng ta cần những phương tiện khác để có thể thực hiện những khát vọng của mình. Tất cả các tôn giáo trên thế giới đều đưa ra những phương pháp để giúp con người đạt được những khát vọng ấy. Tuy nhiên, tôi cũng tin rằng những phương pháp như vậy có thể được phát triển độc lập với bất kỳ tôn giáo hay niềm tin nào. Điều cần thiết là nhận ra tiềm năng to lớn mà chúng ta có với tư cách là con người và học cách sử dụng nó. Thực tế, ngày nay ngay cả khoa học hiện đại cũng ngày càng công nhận mối quan hệ giữa thân và tâm, và đang dần hiểu rõ hơn về cách thái độ tinh thần của chúng ta ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và sự an lạc của chính mình.

Một khả năng rất quan trọng mà con người chúng ta có để giúp tìm thấy hạnh phúc và vượt qua khổ đau chính là trí tuệ. Trí tuệ có thể giúp chúng ta vượt qua khổ đau và tìm thấy hạnh phúc, nhưng trí tuệ cũng có thể gây ra vấn đề. Nhờ trí tuệ, chúng ta xây dựng nhà cửa và trồng trọt lương thực; nhưng cũng chính nhờ trí tuệ đó mà chúng ta tạo ra lo âu và sợ hãi. Trí tuệ cho chúng ta khả năng nhớ lại quá khứ, và cũng cho phép chúng ta hình dung những khả năng trong tương lai — cả tốt lẫn xấu. Chúng ta không thể thật sự vượt qua bất hạnh chỉ bằng sự tiện nghi vật chất; cuối cùng, những bất hạnh do trí tuệ con người tạo ra chỉ có thể được giảm bớt bằng chính trí tuệ đó. Vì vậy, sử dụng trí tuệ một cách đúng đắn là điều hết sức thiết yếu.

Để làm được điều này, chúng ta phải kết hợp trí tuệ với một trái tim ấm áp và rộng mở. Chúng ta cần mang vào sự lý trí của mình lòng từ bi, sự quan tâm đến người khác, và tinh thần chia sẻ. Những phẩm chất tinh thần này sẽ chuyển hóa trí tuệ của chúng ta thành một sức mạnh tích cực to lớn. Khi đó, tâm trí trở nên rộng rãi và bao dung hơn, và ngay cả khi những sự việc không may xảy ra, ảnh hưởng của chúng đến sự bình tĩnh và cân bằng của chúng ta cũng sẽ rất nhỏ. Chúng ta có thể quan tâm đến hạnh phúc của người khác, chứ không chỉ nghĩ đến bản thân mình. Thực ra, với tư cách là con người, chúng ta theo bản chất là những sinh vật sống mang tính xã hội, và hạnh phúc — thậm chí cả sự tồn tại của chúng ta — phụ thuộc vào sự tương tác và hợp tác với nhau. Vì vậy, khi những cảm xúc tích cực dẫn dắt trí tuệ, trí tuệ sẽ trở nên mang tính xây dựng. Một trái tim ấm áp và đầy lòng từ bi chính là nền tảng của sự an bình trong tâm trí; nếu không có điều đó, tâm trí sẽ luôn bất an và xáo động.

Sự giận dữ và thù hận phá hủy sự bình an trong nội tâm của chúng ta. Ngược lại, lòng từ bi, sự tha thứ, tinh thần huynh đệ, sự biết đủ, và tính tự kỷ luật chính là nền tảng của hòa bình — cả hòa bình bên ngoài lẫn sự an lạc trong tâm trí. Chỉ bằng cách nuôi dưỡng và làm mạnh mẽ những phẩm chất tốt đẹp bên trong này, thì một nền hòa bình chân thật và bền vững mới có thể phát triển.

Đây chính là điều tôi muốn nói khi nhắc đến sự phát triển tâm linh. Đôi khi tôi cũng mô tả điều này như sự giải trừ vũ khí trong nội tâm. Thực ra, ở mọi cấp độ của đời sống — đời sống gia đình, đời sống xã hội, đời sống công việc, và đời sống chính trị — sự giải trừ vũ khí trong nội tâm chính là điều mà nhân loại cần nhất.