CHƯƠNG 2: TÔN GIÁO TRONG THẾ GIỚI NGÀY NAY

Nguyên tác: Heart of Wisdom/Chapter 2: Religion In Today’s World
Tác giả: Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

NHIỀU GIÁO LÝ, NHIỀU CON ĐƯỜNG

 

Việc tìm thấy sự mãn nguyện đích thực không phụ thuộc vào việc theo một tôn giáo cụ thể nào hay giữ một niềm tin cụ thể nào. Tuy nhiên, nhiều người vẫn tìm kiếm sự mãn nguyện thông qua việc thực hành tôn giáo hoặc đức tin. Khi chúng ta tách biệt với nhau, đôi khi chúng ta có những hình dung sai lệch về các truyền thống hoặc niềm tin khác với những gì bản thân mình theo đuổi; nói cách khác, chúng ta có thể nhầm tưởng rằng tôn giáo của mình là tôn giáo duy nhất đúng đắn. Thực ra, trước khi tôi rời Tây Tạng và có cơ hội tiếp xúc gần gũi với các tôn giáo khác cũng như các nhà lãnh đạo tôn giáo khác, chính tôi cũng từng có quan điểm như vậy! Nhưng cuối cùng, tôi đã nhận ra rằng tất cả các truyền thống đều có tiềm năng to lớn và có thể đóng một vai trò rất quan trọng trong việc mang lại lợi ích cho nhân loại. Tất cả các tôn giáo trên thế giới đều chứa đựng những phương pháp giúp chúng ta đáp ứng khát vọng căn bản của con người: vượt qua khổ đau và gia tăng hạnh phúc. Trong chương này, chúng ta sẽ cùng xem xét những phương pháp đó.

Một số tôn giáo có những phân tích triết học rất tinh vi; một số khác có những giáo lý đạo đức rất phong phú; và cũng có những tôn giáo đặt trọng tâm lớn hơn vào đức tin. Tuy nhiên, nếu quan sát giáo lý của các truyền thống tôn giáo lớn trên thế giới, chúng ta có thể nhận ra hai phương diện chính của tôn giáo.

-        Phương diện thứ nhất có thể được gọi là phương diện siêu hình hoặc triết học, giải thích vì sao chúng ta là như hiện nay và vì sao một số thực hành tôn giáo nhất định được đề ra.

-        Phương diện thứ hai liên quan đến việc thực hành đạo đức hay kỷ luật đạo đức.

Có thể nói rằng những giáo lý đạo đức của một truyền thống tôn giáo chính là những kết luận được hỗ trợ và xác nhận bởi quá trình tư duy siêu hình hoặc triết học của tôn giáo đó. Mặc dù các tôn giáo trên thế giới khác nhau rất nhiều về mặt siêu hình học và triết học, nhưng những kết luận mà các triết lý khác nhau ấy đi đến—tức là các giáo lý đạo đức—lại có mức độ tương đồng rất cao. Theo nghĩa này, chúng ta có thể nói rằng bất kể các truyền thống tôn giáo sử dụng cách giải thích siêu hình nào, cuối cùng họ đều đi đến những kết luận khá giống nhau. Ở dạng này hay dạng khác, triết lý của tất cả các tôn giáo lớn trên thế giới đều nhấn mạnh tình yêu thương, lòng từ bi, sự khoan dung, sự tha thứ và tầm quan trọng của kỷ luật bản thân. Thông qua đối thoại liên tôn, giao tiếp giữa con người với nhau, sự chia sẻ và tôn trọng lẫn nhau, chúng ta có thể học cách trân trọng những giá trị tốt đẹp mà mọi tôn giáo đều dạy, cũng như những cách mà tất cả các tôn giáo có thể mang lại lợi ích cho nhân loại.

Trong mỗi con đường tôn giáo, chúng ta đều có thể tìm thấy những con người thực sự tận tâm với phúc lợi của người khác, xuất phát từ lòng từ bi và tình yêu thương sâu sắc. Trong vài thập kỷ qua, tôi đã gặp khá nhiều người đến từ nhiều truyền thống khác nhau—Kitô giáo, Ấn Độ giáo, Hồi giáo và Do Thái giáo. Và trong mỗi truyền thống ấy, ta đều có thể bắt gặp những con người tuyệt vời, ấm áp và đầy hiểu biết. Đó là những người như Mother Teresa, người đã hoàn toàn hiến dâng cuộc đời mình cho những người nghèo khổ nhất trong số những người nghèo trên thế giới, hay Martin Luther King Jr., người đã dành cả cuộc đời cho cuộc đấu tranh hòa bình vì sự bình đẳng. Rõ ràng, mọi truyền thống tôn giáo đều có khả năng khơi dậy những phẩm chất tốt đẹp nhất trong tiềm năng của con người. Tuy nhiên, mỗi truyền thống lại sử dụng những cách tiếp cận khác nhau.

Bây giờ, chúng ta có thể đặt câu hỏi: “Tại sao lại như vậy? Vì sao lại có sự đa dạng lớn về siêu hình học và triết học giữa các tôn giáo trên thế giới?” Sự đa dạng này không chỉ tồn tại giữa các tôn giáo khác nhau, mà còn ngay trong chính từng tôn giáo. Ngay cả trong Phật giáo—thậm chí trong những lời dạy của Gautama Buddha - Đức Phật Thích Ca Mâu Ni—cũng có sự đa dạng rất lớn trong giáo lý. Trong những giáo lý mang tính triết học sâu sắc của Đức Phật, sự đa dạng này càng thể hiện rõ rệt hơn; trong một số trường hợp, các giáo lý dường như còn mâu thuẫn với nhau.

Theo tôi, điều này chỉ ra một trong những chân lý quan trọng nhất của các giáo lý tâm linh: giáo lý tâm linh phải phù hợp với từng cá nhân được dạy. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã nhận ra rằng trong số những người theo mình có sự đa dạng về khuynh hướng tâm lý, xu hướng tâm linh và sở thích. Vì vậy, để phù hợp với sự đa dạng đó, Ngài phải giảng dạy theo những cách khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau. Dù một giáo lý nào đó có mạnh mẽ đến đâu hay một quan điểm triết học có “đúng đắn” đến mức nào, nếu không phù hợp với người đang lắng nghe, thì nó không có giá trị. Vì thế, một vị thầy tâm linh khéo léo sẽ xem xét mức độ phù hợp của một giáo lý đối với từng cá nhân, rồi giảng dạy theo cách thích hợp với người đó.

Chúng ta có thể rút ra một sự so sánh tương tự với việc sử dụng thuốc men. Chẳng hạn, kháng sinh là loại thuốc vô cùng mạnh mẽ; chúng rất có giá trị trong việc điều trị nhiều loại bệnh khác nhau—nhưng chúng hoàn toàn vô dụng trong việc chữa một chiếc chân bị gãy. Một chiếc chân gãy cần phải được nắn đúng cách và bó bột. Hơn nữa, ngay cả trong những trường hợp kháng sinh thực sự là phương pháp điều trị phù hợp, nếu một bác sĩ cho một đứa trẻ sơ sinh cùng liều lượng thuốc như dành cho một người trưởng thành, thì đứa trẻ có thể sẽ tử vong.

Theo cách tương tự, chúng ta có thể thấy rằng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni —vì nhận ra sự đa dạng về khuynh hướng tâm lý, sở thích và khả năng nhận thức của những người theo mình—nên đã đưa ra nhiều giáo lý khác nhau. Khi nhìn tất cả các tôn giáo trên thế giới dưới góc độ này, tôi cảm thấy một niềm tin sâu sắc rằng mọi truyền thống tôn giáo đều có ích, và mỗi truyền thống đều phục vụ nhu cầu của những người theo mình theo những cách riêng biệt.

Chúng ta hãy nhìn vào những điểm tương đồng theo một cách khác. Không phải tất cả các tôn giáo đều khẳng định sự tồn tại của Thượng Đế hay một Đấng Tạo Hóa; nhưng những tôn giáo có niềm tin này đều nhấn mạnh rằng người sùng đạo nên yêu kính Thượng Đế bằng cả trái tim mình. Làm thế nào để biết một người thực sự yêu kính Thượng Đế một cách chân thành? Chắc chắn chúng ta phải xem xét hành vi và thái độ của người đó đối với những con người khác, cũng như đối với toàn bộ thế giới do Thượng Đế tạo ra. Nếu một người thể hiện tình yêu thương và lòng từ bi chân thành đối với những người anh chị em đồng loại và đối với chính Trái Đất, thì tôi nghĩ chúng ta có thể tin rằng người đó thật sự biểu lộ tình yêu dành cho Thượng Đế. Rõ ràng rằng khi một người thực sự tôn trọng thông điệp của Thượng Đế, họ sẽ noi theo tình yêu của Thượng Đế dành cho nhân loại. Ngược lại, tôi tin rằng niềm tin của một người tuy tuyên bố tin vào Thượng Đế nhưng lại không thể hiện tình yêu hay lòng trắc ẩn đối với người khác thì rất đáng nghi ngờ. Khi nhìn theo cách này, chúng ta có thể thấy rằng niềm tin chân chính vào Thượng Đế là một phương cách mạnh mẽ để nuôi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp của con người như tình yêu thương và lòng từ bi.

Chúng ta hãy xem xét một khía cạnh khác biệt khác giữa các tôn giáo trên thế giới: niềm tin vào đời sống kiếp trước hoặc đời sống kiếp sau này. Không phải tất cả các tôn giáo đều khẳng định sự tồn tại của những điều này. Một số tôn giáo, như Kitô giáo, thừa nhận đời sống sau khi chết, có thể là thiên đàng hoặc địa ngục, nhưng không thừa nhận một đời sống trước đó. Theo quan điểm của Kitô giáo, cuộc sống hiện tại—cuộc sống mà chúng ta đang sống ngay bây giờ—được tạo ra trực tiếp bởi Thượng Đế. Tôi có thể dễ dàng hình dung rằng nếu chúng ta thực sự tin điều này một cách chân thành, thì nó sẽ mang lại một cảm giác gắn bó sâu sắc với Thượng Đế. Chắc chắn rằng khi ý thức được chính cuộc sống của mình là do Thượng Đế tạo ra, chúng ta sẽ phát triển một lòng tôn kính sâu sắc đối với Ngài, và mong muốn sống cuộc đời của mình hoàn toàn phù hợp với ý định của Thượng Đế, từ đó hiện thực hóa tiềm năng cao đẹp nhất của con người.

Những tôn giáo hoặc quan điểm khác có thể nhấn mạnh rằng mỗi người chúng ta phải chịu trách nhiệm cho tất cả những gì mình tạo ra trong cuộc sống. Kiểu niềm tin này cũng có thể rất hiệu quả trong việc giúp chúng ta hiện thực hóa tiềm năng tốt đẹp của mình, bởi vì nó đòi hỏi mỗi cá nhân phải hoàn toàn chịu trách nhiệm về cuộc đời mình, với mọi hậu quả đều đặt trên vai chính họ. Những người thực sự suy nghĩ theo cách này sẽ trở nên kỷ luật hơn và gánh vác trọn vẹn trách nhiệm trong việc thực hành lòng từ bi và tình yêu thương. Vì vậy, dù cách tiếp cận khác nhau, kết quả cuối cùng cũng gần như giống nhau.

DUY TRÌ TRUYỀN THỐNG TÔN GIÁO CỦA CHÍNH MÌNH

Khi tôi suy ngẫm theo cách này, sự ngưỡng mộ của tôi đối với những truyền thống tâm linh lớn trên thế giới ngày càng tăng lên, và tôi có thể sâu sắc nhận ra giá trị của chúng. Rõ ràng rằng các tôn giáo này đã phục vụ nhu cầu tâm linh của hàng triệu người trong quá khứ, vẫn đang làm như vậy ở hiện tại, và sẽ tiếp tục như vậy trong tương lai. Nhận ra điều này, tôi khuyến khích mọi người duy trì truyền thống tâm linh của mình, ngay cả khi họ cũng muốn học hỏi từ những truyền thống khác, như Phật giáo. Việc thay đổi tôn giáo là một vấn đề nghiêm trọng và không nên xem nhẹ. Vì các truyền thống tôn giáo khác nhau đã phát triển phù hợp với những bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội cụ thể, nên một truyền thống nhất định có thể phù hợp hơn với một người nào đó trong một môi trường cụ thể.

Chỉ chính mỗi cá nhân mới biết tôn giáo nào là phù hợp nhất với mình. Vì vậy, điều rất quan trọng là không nên truyền đạo hay áp đặt tôn giáo của mình, cho rằng chỉ có tôn giáo của mình mới là tốt nhất hoặc là đúng đắn duy nhất.

Vì lý do này, khi tôi giảng dạy Phật giáo cho những người phương Tây có nền tảng tôn giáo khác nhau, tôi thường cảm thấy hơi e ngại. Tôi không mong muốn truyền bá Phật giáo. Đồng thời, cũng rất tự nhiên khi trong hàng triệu người, sẽ có một số người cảm thấy cách tiếp cận của Phật giáo phù hợp với họ hơn, hiệu quả với họ hơn. Và ngay cả khi một người cảm thấy như vậy đến mức cân nhắc việc tiếp nhận giáo lý của Đức Phật, thì điều rất quan trọng là phải xem xét kỹ lưỡng cả giáo lý đó lẫn quyết định của mình. Chỉ sau khi suy nghĩ thật sâu sắc và xem xét thật cẩn thận, người ta mới có thể thực sự xác định rằng cách tiếp cận của Phật giáo, trong trường hợp của riêng mình, là phù hợp và hiệu quả hơn.

Tuy vậy, tôi nghĩ rằng có một dạng niềm tin nào đó, một niềm tin sâu sắc nào đó, vẫn tốt hơn là không có gì cả. Tôi tin chắc rằng một người chỉ nghĩ đến đời sống này và chỉ quan tâm đến lợi ích vật chất thế gian thì đơn giản là không thể đạt được sự thỏa mãn lâu dài. Cách tiếp cận hoàn toàn mang tính vật chất như vậy sẽ không mang lại hạnh phúc bền vững. Khi còn trẻ và khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần, một người có thể cảm thấy hoàn toàn tự đủ, hoàn toàn kiểm soát được cuộc sống của mình, và vì thế kết luận rằng không cần đến niềm tin hay sự hiểu biết sâu sắc hơn. Nhưng theo thời gian, mọi thứ tất yếu sẽ thay đổi; con người sẽ bệnh tật, già đi, rồi qua đời. Những điều không thể tránh khỏi này — hoặc có thể là một bi kịch bất ngờ mà tiền bạc không thể giải quyết — có thể cho thấy rõ giới hạn của cách nhìn thuần túy thế tục này. Trong những trường hợp đó, một cách tiếp cận tâm linh, chẳng hạn như cách tiếp cận của Phật giáo, có thể trở nên phù hợp hơn.

CHIA SẺ TRUYỀN THỐNG CỦA NHAU

Trong một thế giới đa dạng với nhiều truyền thống tôn giáo khác nhau, việc những người thực hành các tôn giáo khác nhau nuôi dưỡng sự tôn trọng chân thành đối với truyền thống của nhau thông qua đối thoại là vô cùng quý giá. Khi bắt đầu một cuộc đối thoại như vậy, điều quan trọng là tất cả những người tham gia phải nhận thức đầy đủ không chỉ về nhiều điểm tương đồng giữa các truyền thống đức tin của nhau, mà quan trọng hơn là phải nhận ra và tôn trọng những khác biệt giữa các truyền thống đó. Hơn nữa, chúng ta cũng nên xem xét những nguyên nhân và điều kiện cụ thể đã làm phát sinh các truyền thống đức tin khác nhau — các yếu tố lịch sử, văn hóa, xã hội học, thậm chí cả những yếu tố cá nhân ảnh hưởng đến sự phát triển của một tôn giáo. Theo một nghĩa nào đó, những điều này giúp chúng ta hiểu vì sao một tôn giáo cụ thể đã hình thành. Sau khi làm rõ những khác biệt và nguồn gốc đó, chúng ta có thể nhìn các tôn giáo từ một góc nhìn khác: nhận ra rằng những triết lý và thực hành tôn giáo khác nhau có thể dẫn đến những kết quả tương tự. Bằng cách tham gia đối thoại liên tôn theo cách này, chúng ta phát triển sự tôn trọng và ngưỡng mộ chân thành đối với truyền thống tôn giáo của nhau.

Thực ra có hai loại đối thoại liên tôn: một loại diễn ra ở mức độ khá học thuật, chủ yếu quan tâm đến những điểm khác biệt và tương đồng về mặt trí tuệ; và loại còn lại diễn ra giữa những người thực hành chân chính của các truyền thống khác nhau. Theo kinh nghiệm của riêng tôi, chính loại đối thoại thứ hai này đặc biệt giúp ích rất nhiều trong việc làm sâu sắc thêm sự trân trọng của tôi đối với các truyền thống khác.

Đối thoại liên tôn chỉ là một trong nhiều cách để chúng ta chia sẻ truyền thống của nhau. Chúng ta cũng có thể làm điều này bằng cách hành hương, đến thăm những nơi linh thiêng của các truyền thống khác — và nếu có thể, cùng nhau cầu nguyện, thực hành, hoặc tham gia thiền im lặng chung. Mỗi khi có cơ hội, tôi đều đến những thánh địa của các truyền thống khác với tấm lòng của một người hành hương để bày tỏ sự tôn kính. Với tinh thần đó, tôi đã đến các đền thờ ở Jerusalem, đến thánh địa Lourdes ở Pháp, và đến nhiều nơi linh thiêng khác nhau tại Ấn Độ.

Nhiều tôn giáo ủng hộ hòa bình thế giới và sự hòa hợp toàn cầu. Vì vậy, một cách khác để chúng ta trân trọng tôn giáo của nhau là chứng kiến các nhà lãnh đạo tôn giáo cùng tụ họp và nghe họ cùng bày tỏ giá trị chung này trên cùng một diễn đàn.

Giám mục Desmond Tutu của Nam Phi đã chỉ ra với tôi một cách bổ sung mà chúng ta có thể chia sẻ sức mạnh tôn giáo của nhau: bất cứ khi nào có thảm họa hoặc một bi kịch lớn xảy ra trên thế giới, những người thuộc các truyền thống khác nhau có thể cùng nhau giúp đỡ những người đang chịu đau khổ, từ đó thể hiện trái tim của mỗi tôn giáo qua hành động. Tôi nghĩ đây là một ý tưởng kỳ diệu, và hơn nữa, trên bình diện thực tế, đó là một cơ hội tuyệt vời để những người thuộc các truyền thống khác nhau có thể hiểu biết lẫn nhau. Tôi đã hứa với Giám mục Tutu rằng trong các cuộc thảo luận tương lai về sự chia sẻ giữa các tôn giáo, tôi sẽ đề cập đến ý tưởng này—và bây giờ tôi đang thực hiện lời hứa của mình với ông ấy!

Do đó, có lý do để thúc đẩy đối thoại và hòa hợp giữa các tôn giáo, và cũng có các phương pháp thực hiện điều đó. Việc thiết lập và duy trì sự hòa hợp này là vô cùng quan trọng vì nếu thiếu nó, con người có thể dễ dàng trở nên xa lạ với nhau. Trong trường hợp xấu nhất, xung đột và thù địch sẽ nảy sinh, dẫn đến đổ máu và thậm chí chiến tranh. Thường thì một sự khác biệt tôn giáo hoặc sự không khoan dung tôn giáo là nguyên nhân gốc rễ của nhiều cuộc xung đột như vậy. Tuy nhiên, tôn giáo lẽ ra phải làm dịu đi thù địch, giảm bớt xung đột và mang lại hòa bình. Thật bi thảm khi tôn giáo lại trở thành một căn nguyên khác để tạo ra xung đột. Khi điều này xảy ra, tôn giáo không còn giá trị đối với nhân loại—thực tế, nó trở nên có hại. Tuy nhiên, tôi không tin rằng chúng ta nên loại bỏ tôn giáo; tôn giáo vẫn có thể là nền tảng để phát triển hòa bình giữa mọi người trên thế giới.

Hơn nữa, mặc dù chúng ta có thể chỉ ra những tiến bộ lớn trong công nghệ, thậm chí là trong những gì chúng ta có thể gọi là “chất lượng cuộc sống,” nhưng chúng ta vẫn đối mặt với những khó khăn mà công nghệ và tiền bạc không thể giải quyết được: chúng ta cảm thấy lo âu, sợ hãi, tức giận, buồn bã vì mất mát hoặc chia ly. Bên cạnh đó, chúng ta còn có rất nhiều phàn nàn hàng ngày — tôi chắc chắn là tôi có, và tôi tưởng rằng bạn cũng vậy.

Đây là những khía cạnh cơ bản nào đó của việc là con người vốn đã tồn tại không thay đổi trong hàng nghìn, có thể là hàng triệu năm. Những điều này chỉ có thể vượt qua thông qua sự bình an trong tâm hồn. Và, dưới một hình thức nào đó, tất cả các tôn giáo đều đề cập đến vấn đề này. Vì vậy, ngay cả trong thế kỷ XXI, các truyền thống tôn giáo vẫn giữ một vai trò rất quan trọng — đó là cung cấp cho chúng ta sự bình an trong tâm hồn.

Chúng ta cần tôn giáo để phát triển cả sự bình an trong tâm hồn và hòa bình giữa các dân tộc trên thế giới; đó là vai trò thiết yếu của tôn giáo ngày nay. Và trong việc theo đuổi mục tiêu này, sự hòa hợp giữa các truyền thống khác nhau trở nên vô cùng quan trọng.

HỌC HỎI TỪ CÁC TRUYỀN THỐNG KHÁC

Mặc dù tôi không khuyến khích một người từ bỏ tôn giáo bản địa của mình, nhưng tôi tin rằng người theo một truyền thống tôn giáo có thể hoàn toàn áp dụng vào thực hành tâm linh của mình những phương pháp chuyển hóa tâm linh từ các truyền thống khác. Ví dụ, một số người bạn theo đạo Cơ Đốc của tôi, trong khi vẫn duy trì sự cam kết sâu sắc với truyền thống của họ, đã áp dụng những phương pháp cổ xưa của Ấn Độ để rèn luyện sự tập trung tâm trí thông qua thiền định. Họ cũng mượn một số công cụ từ Phật giáo để rèn luyện tâm trí qua thiền, hình dung những kỹ thuật liên quan đến việc phát triển lòng từ bi, và các phương pháp giúp tăng cường sự kiên nhẫn. Những tín đồ Cơ Đốc này, trong khi vẫn giữ sự cam kết sâu sắc với truyền thống tâm linh của mình, lại đón nhận những khía cạnh và phương pháp từ những giáo lý khác. Tôi nghĩ điều này là có lợi cho họ và là một quyết định sáng suốt.

Việc vay mượn này cũng có thể diễn ra theo chiều ngược lại. Người Phật tử có thể tiếp thu những yếu tố của truyền thống Kitô giáo vào việc thực hành của mình—chẳng hạn như truyền thống phục vụ cộng đồng. Trong truyền thống Kitô giáo, các tu sĩ nam và nữ có một lịch sử lâu dài trong công tác xã hội, đặc biệt là trong các lĩnh vực y tế và giáo dục. Trong việc phục vụ cộng đồng nhân loại rộng lớn thông qua công tác xã hội, Phật giáo còn tụt lại khá xa so với Kitô giáo. Thực vậy, một người bạn Đức của tôi, bản thân cũng là một Phật tử, đã kể cho tôi nghe nhận xét của ông rằng trong bốn mươi năm qua, mặc dù nhiều tu viện Tây Tạng lớn đã được xây dựng ở Nepal, nhưng rất ít bệnh viện hoặc trường học được các tu viện này xây dựng. Ông nhận xét rằng nếu những tu viện này là của Kitô giáo, thì cùng với sự gia tăng số lượng tu viện, chắc chắn cũng sẽ có sự gia tăng số lượng trường học và các cơ sở chăm sóc sức khỏe. Một người Phật tử trước nhận định như vậy hầu như không thể nói gì khác ngoài sự hoàn toàn đồng ý.

Người Phật tử chắc chắn có thể học hỏi rất nhiều từ tinh thần phục vụ của Kitô giáo. Ngược lại, một số người bạn Kitô hữu của tôi bày tỏ sự quan tâm sâu sắc đến triết lý tánh không của Phật giáo. Với những anh chị em Kitô hữu này, tôi thường nhận xét rằng giáo lý về tánh không—tức là giáo lý cho rằng mọi sự vật đều không có một sự tồn tại tuyệt đối và độc lập—là điều độc đáo của Phật giáo. Vì vậy, có lẽ một người thực hành Kitô giáo với niềm tin sâu sắc nên thận trọng khi đi quá sâu vào khía cạnh này của giáo lý đạo Phật. Lý do của sự thận trọng này là: nếu ai đó bắt đầu nghiên cứu sâu về giáo lý tánh không của Phật giáo và thực sự theo đuổi nó đến cùng, thì điều đó có thể làm suy yếu niềm tin của họ vào một Đấng Sáng Tạo—một hữu thể tuyệt đối, độc lập và vĩnh cửu, nói ngắn gọn là một hữu thể không phải là “không”.

Nhiều người bày tỏ sự tôn kính sâu sắc đối với cả Phật giáo lẫn Kitô giáo, và đặc biệt đối với những lời dạy của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni và Chúa Giê-su Ki-tô. Không nghi ngờ gì nữa, việc nuôi dưỡng sự tôn trọng sâu sắc đối với các bậc thầy và giáo lý của mọi tôn giáo trên thế giới là điều rất có giá trị; và ở một giai đoạn khởi đầu nào đó, một người có thể, chẳng hạn, vừa là người thực hành Phật giáo vừa là người thực hành Kitô giáo. Tuy nhiên, nếu một người theo đuổi bất kỳ con đường tâm linh nào đủ sâu, thì cuối cùng cũng trở nên cần thiết phải chọn và gắn bó với một con đường tâm linh duy nhất cùng với nền tảng siêu hình học của nó.

Ở đây, chúng ta có thể rút ra một phép so sánh với việc theo đuổi giáo dục. Chúng ta bắt đầu với một nền giáo dục rộng; từ bậc tiểu học, có thể cho đến đại học, hầu như mọi người ban đầu đều học một chương trình cơ bản tương tự nhau. Nhưng nếu chúng ta muốn theo đuổi sự đào tạo nâng cao—chẳng hạn như học tiến sĩ hoặc một kỹ năng chuyên môn—thì chúng ta chỉ có thể làm điều đó trong một lĩnh vực cụ thể. Tương tự như vậy, từ góc độ của người thực hành tâm linh cá nhân, khi một người đi sâu hơn vào con đường tâm linh của mình, việc thực hành một tôn giáo và một chân lý trở nên quan trọng. Vì thế, trong khi toàn thể xã hội loài người cần chấp nhận thực tại rằng có nhiều con đường và nhiều chân lý, thì đối với mỗi cá nhân, có lẽ tốt hơn là nên đi theo một con đường và một chân lý./.