Nếu có, tại sao chúng ta không nhớ được các kiếp sống của mình?; làm thế nào để chứng minh điều đó?; và những câu hỏi khó khác
The dream of rebirth: is reincarnation real?; if so, why
don’t we remember our lives?; how can we prove it?; and other difficult
questions
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***
Bạn có nhớ những giấc mơ của mình, ký ức khi còn là em
bé, hay đời sống trước đó của mình không? Loạt câu hỏi này thường được các vị thầy Phật giáo dùng để minh họa vì sao chúng
ta không có ký ức về các kiếp trước. Cũng giống như chúng ta thường không nhớ
thời thơ ấu, và chắc chắn không nhớ lúc mới sinh ra, thì theo cách đó, chúng ta
cũng không nhớ những đời sống trước đây của mình.
Tuy nhiên, một số người trong chúng ta lại ghi nhận được
những mảnh ký ức về các kiếp trước trong giấc mơ, hoặc dưới trạng thái thôi
miên. Hoặc, như được trình bày trong nghiên cứu của bác sĩ Ian Stevenson (được
dẫn ở phần dưới), trẻ em thường nhớ về các kiếp sống trước. Khi trưởng thành,
chúng ta không chỉ quên các kiếp trước, mà thậm chí còn quên rất nhiều điều đã
xảy ra trong thời thơ ấu của chính mình.
Một chấn thương thời thơ ấu—một ký ức bị lãng quên—có thể
gây ra những vấn đề tâm lý cho chúng ta khi trưởng thành; trong khi đó, một tuổi
thơ hạnh phúc với những người cha mẹ tuyệt vời có thể dẫn đến một cuộc sống dồi
dào và nhẹ nhõm, không gánh nặng. Trong triết học Phật giáo, người ta cho rằng
những tổn thương của đời trước—cũng như các thiện nghiệp của đời trước—có thể ảnh
hưởng tiêu cực hoặc tích cực đến đời sống hiện tại của chúng ta. Trong cả hai
trường hợp, ta không nhất thiết phải nhớ nguyên nhân—nhưng ta vẫn đang sống
trong kết quả của nó. Ở
Hàn Quốc có một câu nói: “Chắc tôi đã cứu cả đất nước ở kiếp trước,” dùng để chỉ
việc may mắn trong hiện tại được xem như kết quả của nghiệp tốt chín muồi từ đời
trước.
Ở
phương Tây, chúng ta thường gặp khó khăn với khái niệm tái sinh—đặc biệt là khi
xét đến giáo lý quan trọng về Anatman (vô ngã, không có cái tôi hay linh
hồn cố định). Ngay cả những người thực hành Phật giáo—dù trong các kinh điển
Sutta Pitaka (Kinh tạng) có vô số đề cập đến tái sinh—đôi khi vẫn không chấp nhận
giáo lý này.Tuy vậy, việc thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi là một mục tiêu
trung tâm của Phật giáo—thoát khỏi chu kỳ tái sinh và khổ đau của Samsara (luân
hồi). Nguyện Bodhisattva vow (hạnh nguyện Bồ-tát) của chúng ta—biết trân trọng
tất cả chúng sinh như thể họ từng là mẹ của mình—xuất phát từ những đoạn trong
kinh điển nói về vòng luân hồi, trong đó có câu: “tất cả chúng sinh, vào một thời
điểm nào đó, đều từng là mẹ của chúng ta.”
Figure 1: Tái sinh là một hiểu biết trung tâm trong Phật giáo. Nó không phải là một ước vọng hay một niềm tin tích cực; mục tiêu thực sự là thoát khỏi chu kỳ của Luân hồi—vô số lần tái sinh trong khổ đau.
Ngay cả trong những bản kinh Pali cổ xưa nhất, chúng ta
cũng nói đến các “giai đoạn” hay “quả vị” của sự tu tập: khát vọng trở thành một
“vị Nhất Lai” (tư đà hàm - trở
lại một lần), một “vị Bất Lai” (a na hàm
- không
còn trở lại), hay một “A-la-hán” (vô sinh -
không
còn tái sinh). Nếu chúng ta không đạt được những mục tiêu ấy, thì chúng ta sẽ
“trở lại” điều gì? Chính là sự tái sinh trong Samsara—vòng luân hồi khổ đau.
Thời
gian làm thay đổi mọi thứ.
Tái sinh là một khái niệm mang tính quy ước, bởi vật lý
lý thuyết hiện nay giả thuyết rằng thời gian KHÔNG thật sự tồn tại. Thời gian
là thứ tương đối đối với người quan sát—cũng giống như vật lý lượng tử gợi ý rằng
không có sự tồn tại nào nếu không có người
quan sát. “Dòng chảy của thời gian chỉ là một ảo tưởng tiện dụng,” nhà vật
lý lý thuyết Lee Smolin thuộc Viện
Nghiên Cứu Độc Lập Về Vật Lý Lý Thuyết (Perimeter Institute for Theoretical Physics) đã viết như vậy. [1]
Tương tự, “thực tại” mà chúng ta cảm nhận được, theo thuật
ngữ Phật giáo, “cũng chỉ là một ảo tưởng tiện dụng.” Trong Phật giáo, chúng ta
nói đến “thực tại tương đối” và “thực tại tối hậu.” Chúng ta cố gắng thoáng thấy
thực tại tối hậu trong thiền định—tánh Không và ánh sáng trong suốt của hỷ lạc.
Từ góc nhìn này về thời gian, tái sinh—như được Đức Phật Thích Ca nhìn nhận—hoàn toàn có thể khả thi trên phương diện lý
thuyết. Thomas Campbell, một nhà khoa học và vật lý gia từng làm việc cho NASA,
đã mô tả điều đó như sau [Luân Hồi Và
Nghiệp Rất Quan Trọng Trong Phật Giáo]:
“Không
có thời gian. Không có không gian. Mọi thứ là một. Vì vậy, tất cả chúng ta đang
trải nghiệm mọi thứ cùng một lúc. Điều đó có nghĩa là bạn là chính bạn, là người
hàng xóm, là con chó (đúng vậy, động vật cũng có thể tái sinh), là đứa trẻ đang
trượt ván, là ông già cau có ở cửa hàng góc phố, là tôi, là Đức Đạt
Lai Lạt Ma 14th,
là Jesus Christ, là Adolf Hitler, là Joan of Arc. Bạn là tất cả mọi người, cùng
một lúc, ở mọi điểm của thời gian và mọi điểm của không gian. Tuy nhiên… hiện tại
bạn chỉ đang tập trung nhìn và trải nghiệm thực tại từ góc nhìn của riêng mình
mà thôi.”
Liệu khái niệm tái
sinh có logic không?
Figure 2: Duyên
Khởi là một giáo lý cốt lõi trong Phật giáo.
Với nhiều người, tái sinh là một khả năng hợp lý hơn so với
những khái niệm về thiên đường và địa ngục. Ngay cả khi bỏ qua “lập luận về thời
gian” của Thomas Campbell, thì định luật thứ nhất của nhiệt động lực học trong
vật lý cho thấy vật chất không thể bị tạo ra hay bị hủy diệt (dù cách diễn đạt
này không hoàn toàn chính xác với định luật, nhưng có thể xem là gần đúng cho mục
đích minh họa). Thật
ra, chính cơ thể của chúng ta ngay tại thời điểm này cũng đang trải qua một dạng
“tái sinh” liên tục; các tế bào trong cơ thể không ngừng được thay mới. Dù bề
ngoài chúng ta có vẻ không thay đổi so với hôm qua hay một tuần trước, nhưng từng
nguyên tử và phân tử trong cơ thể đều đang biến đổi không ngừng.
Có thể thấy khó dung hòa giữa khái niệm “vô ngã”
(Anatman) và tái sinh — nơi dường như có một dạng “cái tôi” tiếp nối như một
dòng tâm thức từ đời này sang đời khác. Trong Phật giáo, không có khái niệm
linh hồn. Thay vì một “linh hồn” tái sinh từ đời này sang đời khác, thuật ngữ
“dòng tâm thức” (mindstream) thường được sử dụng. Đức Phật, trên thực tế, chỉ
nói đến các uẩn (Skandha) cấu thành kinh nghiệm con người. Trong Phật giáo, mục tiêu là loại bỏ chấp thủ
và giải thoát khỏi vòng luân hồi khổ đau, nhưng không theo nghĩa hư vô. Mục
tiêu không phải là sự hủy diệt, mà là sự chứng ngộ thực tại tối hậu—tánh Không
và ánh sáng trong suốt của tâm giác ngộ (linh quang - Clear Light).
Khoa
học và tái sinh?
Có thể không có cách nào để chứng minh tái sinh, nhưng
khoa học hiện đại ít nhất cũng chưa có bằng chứng trực tiếp nào phủ định nó. Thực
tế, một số cách hiểu trong vật lý lượng tử đôi khi được dùng để gợi ý những hướng
có thể dung hòa giữa khoa học và “tái sinh”:
• Các hạt vướng mắc,
trong vật lý lượng tử, nơi các hạt vẫn liên kết với nhau ngay cả khi bị tách biệt
bởi khoảng cách rất lớn — điều mà Albert Einstein gọi là “tác động ma quái từ
xa” — trong triết học Phật giáo, ở cấp độ hiểu biết tối thượng, tất cả đều là một.
• Vật lý lượng tử cho rằng
không có sự tồn tại nào nếu không có người quan sát. Fritjof Capra, trong tác
phẩm "Đạo của Vật lý", viết: "Người quan sát là mắt xích cuối
cùng trong chuỗi các quá trình quan sát, và các thuộc tính của bất kỳ vật thể
nguyên tử nào chỉ có thể được hiểu thông qua sự tương tác của vật thể đó với
người quan sát." Một khái niệm tương tự cũng được giảng dạy trong các kinh
điển về Tính Không.
• Điều thú vị là, Albert Einstein đã sử dụng ngôn ngữ tương tự như Đức Phật khi mô tả lý thuyết Vụ nổ lớn và Vụ co lại lớn. Đức Phật, trong Đại Kinh Saccaka, nói: “Khi tâm được tập trung, thanh tịnh, sáng suốt, không tì vết, thoát khỏi ô nhiễm, mềm dẻo, dễ uốn nắn, vững vàng và đạt đến trạng thái bất động, ta hướng nó đến tri thức về việc hồi tưởng lại những kiếp sống trước đây của ta. Ta hồi tưởng lại vô số kiếp sống trước đây của ta, tức là một kiếp, hai… năm, mười… năm mươi, một trăm, một nghìn, một trăm nghìn, nhiều kỷ nguyên co lại của vũ trụ, nhiều kỷ nguyên giãn nở của vũ trụ, nhiều kỷ nguyên co lại và giãn nở của vũ trụ.”
Figure
3: Các nghiên cứu về những bệnh
nhân có trải nghiệm cận tử (near-death experiences) cho thấy rằng ngay cả khi
hoạt động não (hoạt động điện) dừng lại, ý thức vẫn có thể tiếp tục. Điều này gợi
ý rằng tâm trí hoặc ý thức là một thứ gì đó khác với vật chất của não bộ.
Chuỗi “không phải là” vô tận
Trong khoa học, chúng ta thường tiếp cận sự tồn tại bằng
logic “không phải”. Nếu không thể mô tả một thứ là gì theo cách cụ thể, chúng
ta bắt đầu bằng cách mô tả nó không phải là gì. Điều này đặc biệt rõ khi
các nhà khoa học nghiên cứu “thời gian”. Chúng ta đã thuận tiện tạo ra các “đơn
vị” của thời gian, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc giải thích được bản
chất của thời gian là gì. Thời gian là một dòng liên tục, đúng không?
“Hiểu được bản chất của thời gian là vấn đề quan trọng nhất
mà khoa học đang phải đối mặt,” nhà vật lý lý thuyết Lee Smolin thuộc Viện Nghiên
Cứu Độc Lập Về Lý Thuyết Vật Lý đã
nói như vậy. [1] Ông giải thích rằng, nếu không hiểu được thời gian, chúng ta
cũng không thể hiểu được bản chất của thực tại.
Figure
4: Niềm tin vào tái sinh thường
gây ra một số khó khăn cho những học viên mới tìm hiểu Phật giáo và cả những Phật
tử mang quan điểm bất khả tri.
Chứng minh dòng tâm thức từ kiếp này sang kiếp khác
Việc chứng minh sự liên
tục của ý thức hay “dòng tâm thức” — dòng tâm thức liên tục tái sinh từ kiếp
này sang kiếp khác theo tín ngưỡng Phật giáo — là điều không thể với khoa học
hiện nay. Cũng không thể bác bỏ điều đó. Những người theo chủ nghĩa duy lý có
thể nói “vô lý” bao nhiêu tùy thích, nhưng họ không thể đưa ra bằng chứng cụ thể
nào chứng minh rằng chúng ta chỉ tồn tại trong kiếp này. Những người “tin tưởng”
cũng không thể chứng minh một cách chắc chắn về sự tái sinh — mặc dù có nghiên
cứu thuyết phục từ Tiến sĩ Ian Stevenson. Khái niệm rằng tâm thức của chúng ta
đều “liên kết” hoặc “kết nối” và rằng “tâm thức không phải là não bộ” được khoa
học ủng hộ. Làm phức tạp thêm quan niệm về các kiếp sống trước đây tuyến tính
là lý thuyết trong khoa học cho rằng thời gian thật sự không tồn tại.
Figure
5: Vật lý ít nhất cũng phần
nào ủng hộ quan niệm về sự tái sinh. Vật chất không bao giờ bị phá hủy, nó chỉ
được chuyển hóa thành năng lượng. Tất cả sinh vật đều được sinh ra từ cùng một
hỗn hợp nguyên tố – được ví von một cách lãng mạn là “bụi sao”.
“Chúng ta không biết
ý thức là gì, hay nó hoạt động như thế nào,” Tiến sĩ Rupert Sheldrake nói trong
bài giảng The Mind is Not the Brain (“Tâm không phải là não”). “Không có
lý do rõ ràng nào đã được biết đến để giải thích vì sao chúng ta lại có ý thức,
hay chính xác thì tâm trí vận hành ra sao.” Kết
luận của ông, dựa trên một số nghiên cứu đáng kể, là: “…Tâm trí có tính chất
như một điện trường
(field-like). Nó không bị giới hạn bên trong hộp sọ.” [Xem thêm về “Mind
is not Brain” tại mục chuyên đề >>]
“Nhà
khoa học thần kinh từng đoạt giải Nobel, giáo sư John Eccles, cũng đồng tình với
quan điểm rằng tâm trí không thể bị “quy giản hoàn toàn thành các quá trình của
tế bào não. Nếu thật sự tâm trí có tính chất “giống như điện trường” (field-like) và không bị giới hạn
bởi hoạt động của tế bào não, thì điều đó gợi ý rằng “dòng tâm thức” (mind
continuum), như được mô tả trong Phật giáo, ít nhất cũng là một khả năng có thể
xảy ra.”
Trong một bài viết nghiên cứu kỹ có tên “Các Bước Tiến Tới Việc Giải Quyết Bí ẩn Của
Ý Thức” (Steps Towards Solving the Mystery of Consciousness), hiện tượng ý thức tồn tại sau khi não
có vẻ như ngừng hoạt động được nhấn mạnh. Bài viết cho rằng: “Ý thức xuất hiện ở
khoảng 10–20% những người bị ngừng tim.” Tác giả giải thích rằng: “các tế bào
não cần giao tiếp với nhau bằng xung điện… Vậy làm thế nào có thể xảy ra tình
huống lâm sàng trong đó não bị rối loạn chức năng nghiêm trọng nhất, không còn
hoạt động điện trong não, nhưng bằng cách nào đó các quá trình tư duy, bao gồm
suy luận, hình thành ký ức và ý thức vẫn tiếp tục, thậm chí còn trở nên rõ ràng
hơn?” [Xem thêm chuyên đề phân tích sâu về tâm trí/ não bộ/ ý thức >>?” [Also refer to our in-depth feature, citing more
research on mind/brain/consciousness>>] ]
Theo các Kinh Tạng (Sutta Pitaka), rõ ràng là Đức Phật Thích Ca hiểu tái sinh như một thực tại.
Một phần mục tiêu của người thực hành Phật giáo là thoát khỏi chu kỳ luân hồi—vòng
sinh tử và khổ đau trải qua nhiều đời sống khác nhau.
Nhiều Phật tử phương Tây thường
tạm gác bỏ khái niệm này, và diễn giải lại các đoạn kinh theo hướng “khổ đau
trong đời sống hiện tại” — mặc dù rõ ràng đó không phải là dạng khổ đau duy nhất
mà Đức Phật Thích Ca đề cập. Không chỉ vậy, trong truyền thống diễn giải
phổ biến, người ta còn cho rằng hoàn cảnh hiện tại của chúng ta là kết quả của
nghiệp từ các đời sống trước.
Bằng chứng về tái
sinh?
Bằng chứng được biết đến nhiều
nhất là công trình nghiên cứu của Ian Stevenson, người đã dành 15 năm thu thập
dữ liệu từ hơn 4500 trường hợp những người tự phát nhớ lại các kiếp sống trước.
Theo giáo sư Robert Almeder
thuộc Georgia State University, “Đây là một nghiên cứu quan trọng, mang tính thực
nghiệm, và tôi không thể nghĩ ra lời giải thích thay thế nào hợp lý cho dữ liệu
này ngoài việc một số người thực sự tái sinh.”
Chúng tôi đã phân tích sâu hơn
chủ đề này trong bài chuyên đề sau:
LUÂN HỒI VÀ NGHIỆP RẤT QUAN TRỌNG TRONG PHẬT GIÁO
***
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét