PHẬT LÀ GÌ?: CÁC CÔNG ÁN VÀ CÂU CHUYỆN CỦA THIỀN TÔNG

  — những câu đố sâu sắc 'bẻ gãy' tâm trí

What is Buddha?: The Koans and stories of Zen Buddhism — profound riddles that “break” the mind

Tác giả: Lee Clarke
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Mục lục

1.    Phật là gì?: Các Công án và câu chuyện của Thiền tông — những câu đố sâu sắc 'bẻ gãy' tâm trí

2.    👉 Nếu gặp Phật, hãy giết Phật? (Chú thích: Đây là một câu khẩu quyết nổi tiếng của Thiền sư Lâm Tế, ngụ ý nhắc nhở người tu hành không được bám chấp vào hình tướng hay bất kỳ biểu tượng bên ngoài nào, kể cả Phật).

3.    👉 Cuộc sống hàng ngày chính là đạo (hoặc: Bình thường tâm thị đạo).

4.    👉 Thiền của Phật

5.    👉 Con đường bùn lầy (Chú thích: Đây là tiêu đề một câu chuyện Thiền kinh điển về việc buông bỏ tạp niệm).

6.    👉 Nhiều công án, nhiều tuệ giác (hoặc: Càng nhiều công án, càng nhiều góc nhìn ngộ đạo).

1- Phật là gì?: Các Công án và câu chuyện của Thiền tông — những câu đố sâu sắc 'bẻ gãy' tâm trí

Công án là một câu đố hoặc lời tuyên bố mang tính nghịch lý được sử dụng trong Thiền tông nhằm phá vỡ lối tư duy thông thường và khơi dậy sự thấu suốt (giác ngộ).

Tại sao ngày nay các công án vẫn thu hút và phổ biến đến vậy? Có lẽ, vì công án hướng đến sự thấu suốt, nên không có cách diễn giải nào là đúng hay sai hoàn toàn — đây cũng là một lý do khiến chúng hiệu quả đến thế. Đó cũng là lý do vì sao mọi người — bao gồm cả bản thân tôi — lại bị chúng lôi cuốn. Trong bài viết này, tôi sẽ nêu bật một số công án thú vị hơn cả mà tôi từng chiêm nghiệm, đi kèm với cả cách hiểu được chấp nhận rộng rãi — hãy nhớ rằng không có cách diễn giải nào là sai — và góc nhìn của riêng tôi.

Theo tác giả cộng tác Lee Clarke

Tác giả cộng tác Lee Clarke: “Tôi là một Phật tử, tín đồ Giáo hữu (Quaker), người theo chủ nghĩa nhân văn, chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa hòa bình. Một giảng viên tôn giáo tương lai. Yêu thích nhiều lĩnh vực, hiện là sinh viên đại học năm ba song ngữ.”  On Twitter>>

Cặp công án xoay chuyển tâm trí

‘Tâm này là Phật’
Đại Mai hỏi Mã Tổ: ‘Phật là gì?’
Mã Tổ đáp: ‘Tâm này là Phật’

‘Nếu gặp Phật trên đường, hãy giết chết ông ta!’

– Lâm Tế Nghĩa Huyền

Tôi xếp cặp hai công án này lại với nhau vì cả hai đều có xu hướng chỉ về cùng một điều: sự nhận biết về Phật tánh sẵn có (bản hữu) của chúng ta dưới góc nhìn của Thiền tông. Phật tánh được xem vừa là tiềm năng để đạt được giác ngộ — trở thành một vị Phật — và/hoặc là tánh Phật vốn có bên trong mỗi chúng sanh, tùy thuộc vào tông phái mà bạn theo đuổi.

 Thiền tông cũng có góc nhìn tương tự như cả hai quan điểm trên, nhưng khẳng định rằng chúng ta vốn dĩ đã là Phật (nghĩa là đã có sẵn Phật tánh), điều duy nhất cần làm là nhận ra điều đó. Thiền dạy rằng chúng ta sở hữu một "Phật tâm" bẩm sinh, vốn bị che lấp bởi cái tâm hời hợt bên ngoài mà ta có từ khi sinh ra — cái tâm chịu ảnh hưởng bởi xã hội và môi trường mà ta lớn lên. Chính cái tâm nhỏ nhen, vụn vặt hàng ngày này đã lừa dối, khiến ta lầm tưởng rằng mình tách biệt với người khác và dẫn dắt ta vào lối suy nghĩ vị kỷ.

Do đó, câu trả lời của Mã Tổ “Tâm này là Phật” đang nói về cả hai luận điểm trước đó. Chúng ta vốn dĩ đã là những vị Phật và cần phải khơi mở ra Phật tâm của chính mình — thứ tuy đang bị che lấp nhưng lại bẩm sinh sẵn có bên trong ta. Vì vậy, tâm này vốn đã là Phật — chính là Phật tâm của chúng ta.[2]

2 - Nếu gặp Phật, hãy giết Phật? If you meet the Buddha, kill him?

Công án tiếp theo trong cặp bài trùng này thoạt nhìn có vẻ khá sốc (và mục đích của nó đúng là để gây sốc), thậm chí là báng bổ. Là Phật tử, làm sao chúng ta có thể giết Phật được? Tất nhiên, câu nói này không mang nghĩa đen. Dù sao thì Lâm Tế cũng là một trong những Thiền sư vĩ đại nhất. Cách diễn giải chính thống được chấp nhận rộng rãi nhất — như Barbara O'Brien đã nói — cũng gần tương tự như công án trước. Nếu chúng ta gặp Đức Phật trên đường, Đức Phật đó sẽ là một bản thể tách biệt với chính chúng ta; trong khi Thiền tông lại dạy rằng chúng ta chính là Phật. Do đó, chúng ta phải ngừng nghĩ rằng mình và Phật là hai thực thể khác nhau và phải "giết chết" khái niệm đó — hãy xem bản thân chúng ta và Phật là một. [3]

Video với 101 Công án Thiền - with 101 Zen Koans

Khi được nhìn nhận theo cách này, việc nhận ra bản chất của các công án trên thực tế mang lại sự giải thoát vô cùng lớn lao. Nghĩ rằng chúng ta thực sự đã giác ngộ và đang sở hữu một Phật tâm là một điều cực kỳ sâu sắc và truyền cảm hứng. Như lời bình của Vô Môn về công án đầu tiên đã viết: ‘Nếu ai hiểu thấu đáo điều này, người đó đang mặc áo của Phật, đang ăn thức ăn của Phật, đang nói lời của Phật, đang hành xử như Phật, người đó chính là Phật.’

3- Cuộc Sống Hàng Ngày Chính Là Đạo (hoặc: Bình thường tâm thị đạo)./ Everyday life is the path

Triệu Châu hỏi Nam Tuyền: ‘Đạo là gì?’
Nam Tuyền đáp: ‘Tâm bình thường chính là Đạo’.
Triệu Châu hỏi: ‘Có thể học được nó không?’
Nam Tuyền đáp: ‘Nếu ông cố gắng học, ông sẽ rời xa nó’.

Đây là một trong những công án đã giúp ích cho tôi rất nhiều — vì vậy phần dưới đây là cách diễn giải của riêng tôi. Đối với nhiều người thực hành và tín đồ, Thiền thấm đượm vào nhiều khía cạnh của cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, nhiều người cố gắng biến những hoạt động vốn có vẻ khá tầm thường trở thành sự thực hành — những phương pháp dẫn đến sự chứng ngộ — thế nên những việc như nấu ăn và dọn dẹp đều có thể là một hình thức thiền định.

Tôi nghĩ công án này đang ám chỉ đến khái niệm thực hành Thiền trong cuộc sống hàng ngày. Một cuộc sống tỉnh thức, với mỗi hoạt động đều là một bài thiền "chánh niệm". Khi Nam Tuyền nói rằng “tâm bình thường (cuộc sống hàng ngày) chính là Đạo”, ông có thể đang muốn nói rằng cuộc sống thường nhật thực ra cũng là một con đường dẫn đến sự chứng ngộ. Triệu Châu sau đó hỏi liệu có thể học được nó hay không. Nam Tuyền trả lời rằng bạn sẽ rời xa nó nếu bạn cố tình tìm cách học nó.

Trong phần lớn thời gian của cuộc sống hàng ngày, chúng ta luôn phải làm những việc tầm thường, nhàm chán nhưng lại rất cần thiết. Tất cả chúng ta đều phải rửa bát, đi làm, đứng trên tàu điện ngầm hoặc lái xe qua những khung giờ cao điểm. Chẳng phải thật giải thoát khi nghĩ rằng chính những hoạt động này cũng có thể là sự thực hành tâm linh đầy giá trị sao?

Tất nhiên, nếu chúng ta cứ chăm chăm vào việc nó nhàm chán thế nào, thì sự bất an (không hạnh phúc) của chúng ta sẽ chỉ tăng lên mà thôi. Tôi nghĩ đây là một trong những điều Nam Tuyền muốn nói khi bảo rằng chúng ta sẽ "rời xa" cuộc sống hàng ngày nếu cố tình tìm cách nghiên cứu nó như một con đường đạo. Nó đúng là một con đường, nhưng chúng ta chỉ cần đón nhận nó và cố gắng biến chính cuộc sống của mình thành sự thực hành.

Việc suy ngẫm về công án này đã giúp tôi vượt qua nhiều tình huống diễn ra thường nhật. Công án này cũng củng cố thêm lập trường của Đại thừa rằng bất kỳ ai trong chúng ta cũng đều có Phật tánh, rằng tất cả chúng ta đều có thể đạt được satori (ngộ), bao gồm cả những người cư sĩ tại gia. Cuộc sống hàng ngày có thể là một con đường dẫn đến giác ngộ và là con đường mà chúng ta có thể tận dụng để mang lại lợi ích cho chính mình.

4- Thiền của Phật /Buddha’s Zen

Đức Phật dạy rằng:

“Ta coi ngôi vị vương hầu, khanh tướng như hạt bụi bặm. Ta nhìn kho tàng vàng bạc, ngọc ngà như gạch đá, sỏi viên. Ta xem những xiêm y lụa là gấm vóc tốt đẹp nhất như mảnh giẻ rách tả tơi. Ta thấy muôn vàn thế giới trong vũ trụ như những hạt trái cây nhỏ bé, và hồ nước lớn nhất xứ Ấn Độ cũng chỉ như một giọt dầu vương trên chân Ta. Ta nhận biết những giáo điều ở thế gian như trò ảo thuật của ảo thuật gia. Ta phân định khái niệm cao siêu nhất về sự giải thoát như tấm gấm thêu vàng trong một giấc mơ, và xem con đường thánh thiện của các bậc giác ngộ như hoa đốm hiện ra trước mắt. Ta thấy thiền định như cột trụ của ngọn núi, Niết-bàn như một cơn ác mộng giữa ban ngày. Ta nhìn sự phán xét đúng sai như điệu múa uốn lượn của loài rồng, và sự hưng thịnh hay suy vong của các niềm tin cũng chỉ như những dấu vết để lại của bốn mùa.”

Mặc dù không hẳn là một công án, nhưng những lời dạy này của Đức Phật lại mang phong vị như công án. Tôi nghĩ cách diễn giải hay nhất đến từ Gary Z McGee, người đã chỉ ra rằng câu chuyện này đại diện cho giáo lý của Phật giáo về Anicca (Vô thường). Đức Phật mô tả tất cả những điều tốt đẹp nhất trên thế giới này, rồi thông qua cách sử dụng ngôn từ của mình, Ngài đã đập tan sự tráng lệ của chúng. Ngài nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả những điều tuyệt vời nhất cuối cùng cũng sẽ đi đến hồi kết, bất kể chúng là gì hay lộng lẫy đến đâu. Mọi thứ đều phải khép lại, và chính sự từ chối cũng như lòng miễn cưỡng không chịu chấp nhận sự thật nghiệt ngã này đã dẫn dắt chúng ta đến khổ đau.[4]

Khi còn là một đứa trẻ, có một thời điểm tôi từng vô cùng sợ hãi cái chết và thường tự hỏi điều gì sẽ xảy ra sau khi mình chết đi. Tôi vẫn nhớ tâm trí non nớt của mình lúc bấy giờ: Khi đang ngồi trong một buổi tập trung ở trường, tôi đã nghĩ: “Ước gì mình là một thứ gì đó khác chứ không phải con người, như vậy mình sẽ không phải chết.” Tôi nghĩ điều này khi đang nhìn những tấm ván sàn xếp tựa vào tường và ước mình có thể trở thành một trong số chúng, để có thể sống mãi mãi. Dù đó chỉ là sự ngây thơ của một đứa trẻ, tôi nhớ mình đã có một tia sáng thức tỉnh (sự thấu suốt lóe lên): Tôi nhận ra rằng ngay cả khi mình là một tấm ván sàn, khúc gỗ đó cuối cùng cũng sẽ mục nát và tiêu điều. Ngay từ khi còn nhỏ, tôi đã hiểu rằng không có một thứ gì trên đời này mà cuối cùng lại không chết đi. Giờ đây khi nhìn lại, tôi có thể thấy đó chính là một khoảnh khắc lóe sáng nhận ra tính chất Vô thường (Anicca) — điều mà phải nhiều năm sau tôi mới biết đến. Đây có lẽ là lý do tại sao câu chuyện Thiền đặc biệt này lại chạm đến trái tim tôi sâu sắc đến vậy.

5- Con Đường Bùn Lầy / Muddy Road/ (Chú thích: Đây là tiêu đề một câu chuyện Thiền kinh điển về việc buông bỏ tạp niệm).

Thản Sơn (Tanzan) và Huệ Hải (Ekido) có lần cùng nhau đi trên một con đường đầy bùn lầy. Một trận mưa lớn vẫn đang trút xuống. Khi đi qua một khúc quanh, họ gặp một cô gái rất xinh đẹp trong bộ kimono và chiếc thắt lưng lụa, đang không thể băng qua được giao lộ.

“Lại đây nào, cô gái,” Thản Sơn nói ngay lập tức. Rồi ông bế cô gái trên tay, kiệu cô qua vũng bùn.

Huệ Hải im lặng suốt dọc đường cho đến tận tối muộn, khi cả hai đến nghỉ tại một ngôi chùa. Lúc này, ông không thể kiềm chế được nữa. “Tăng sĩ chúng ta không được đến gần nữ sắc,” ông nói với Thản Sơn, “đặc biệt là những cô gái trẻ đẹp. Điều đó rất nguy hiểm. Tại sao huynh lại làm như vậy?”

“Ta đã để cô gái ấy lại đó rồi,” Thản Sơn đáp. “Còn đệ, đệ vẫn đang cõng cô ấy sao?”

Câu chuyện này là một trong những bài học quý giá và vô cùng hữu ích cho cuộc sống hàng ngày. Thản Sơn rõ ràng đã xem sự việc giúp đỡ cô gái là một chuyện không có gì quá to tát. Ông giúp cô ấy xong, liền quên ngay và tiếp tục bước đi.

Trong khi đó, Huệ Hải lại nảy sinh tâm lý tức giận trước hành động của bạn mình. Ông đã mang theo nỗi bực dọc đó suốt dọc đường cho đến tận khi tới ngôi chùa, trước khi cuối cùng bùng phát thành một lời trách móc đầy giận dữ và bất bình. Thản Sơn liền hỏi phải chăng Huệ Hải “vẫn đang cõng cô ấy.”

Đây là một trong những công án “dễ” diễn giải hơn cả, nhưng nó có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Huệ Hải vẫn đang cõng cô gái — một hình ảnh ẩn dụ cho việc ông đang mang theo cơn giận của chính mình và không thể buông bỏ.

“Cô gái” ở đây có thể thay thế cho bất kỳ điều gì: một cuộc tranh cãi với người bạn thân hay người nhà mà bạn không thể buông bỏ, hoặc bất kỳ tình huống nào khiến bạn bị mắc kẹt không thể bước tiếp — bạn cứ mãi ám ảnh và dằn vặt về nó, dù cho nó chỉ mang lại sự muộn phiền. Câu chuyện này chỉ dẫn cho chúng ta cách sống trong khoảnh khắc hiện tại để tiến về phía trước; bởi lẽ việc ôm giữ những oán hận, bất bình chẳng mang lại bất kỳ lợi ích nào.

6- Nhiều Công Án, Nhiều Tuệ Giác (Càng nhiều công án, càng nhiều góc nhìn ngộ đạo).Many koans, many insights

Đây chỉ là một vài trong số những công án và câu chuyện Thiền yêu thích của tôi — cùng với vài cách diễn giải trong số rất nhiều góc nhìn về chúng. Trải nghiệm các công án là một sự thực hành tuyệt vời, và tôi cảm nhận rằng một công án không chỉ mang lại cho chúng ta khoảnh khắc thấu suốt (hay Satori — Ngộ trong tiếng Nhật) — mà còn có thể dạy ta rất nhiều điều về cuộc sống thường nhật. Sau tất cả, trong Thiền tông, cuộc sống thường nhật chính là sự thực hành.

Bằng cách đọc và cố gắng giải nghĩa những “câu đố” của công án, chúng ta có thể đập tan lối tư duy lý tính của mình và — từng lớp, từng lớp một — cố gắng khơi mở ra Phật tánh sẵn có bên trong ta. Các công án là một sự bổ sung tuyệt vời vào kho tàng kinh điển Phật giáo và đã trở nên phổ biến trên khắp thế giới nhờ vào những câu đố “xoay chuyển tâm trí” của chúng. Chúng khơi gợi lên bản chất chân thật của Thiền.

Khi Bồ Đề Đạt Ma được hỏi Thiền là gì, ngài đã đáp rằng: “Quách nhiên vô thánh” (Mênh mông trống rỗng, không có gì là thánh cả).

Phụ thích

[1] Paul Reps (chủ biên), ‘Thiền cốt Thiền xương: Tuyển tập các bài viết về Thiền và Tiền-Thiền’ (Nhà xuất bản Penguin Books: Anh, 1971) – Tất cả các công án và câu chuyện đều được trích từ cuốn sách này trừ khi có ghi chú khác, các trang 118, 109, 86, 28.

[2] Shulamit Ambalu và các tác giả khác, ‘Cuốn sách về các Tôn giáo’ (Công ty TNHH Dorling Kindersley, Luân Đôn, Vương quốc Anh, 2013), các trang 160-163.

[3] Barbara O’Brien, ‘Giết Phật? Điều đó có nghĩa là gì?: Cái nhìn cận cảnh về một công án gây bối rối’ tại trang web https://www.thoughtco.com/kill-the-buddha-449940 [Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2014].

[4] Gary Z McGee, ‘5 công án Thiền giúp khai mở tâm trí bạn’ tại trang web https://fractalenlightenment.com/37292/spirituality/5-zen-koans-that-will-open-your-mind

 [Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2018].

https://buddhaweekly.com/what-is-buddha-the-koans-and-stories-of-zen-buddhism-profound-riddles-that-break-the-mind/