Discerning the Principle
Tác giả: Bhikkhu Anālayo
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***
Học thuyết về duyên khởi nằm ở trung tâm của giáo lý Phật giáo sơ kỳ. Điều
này đúng đến mức, theo một câu nói được cho là của đệ tử chính của Đức Phật,
Sāriputta, sự thấu hiểu duyên khởi tương đương với sự thấu hiểu Pháp:
1- Người nào thấy duyên khởi
là thấy Pháp, và người nào thấy Pháp là thấy duyên khởi
Mặc dù có tầm quan trọng
trung tâm như vậy, hoặc có lẽ chính vì điều đó, vẫn có nhiều quan điểm khác
nhau về ý nghĩa của học thuyết này. Vì lý do đó, trong phần tiếp theo, tôi cố gắng
cung cấp một điểm khởi đầu để hiểu về duyên khởi.
Một bài kinh đặc biệt hữu
ích để hiểu được ý nghĩa của duyên khởi là kinh Duyển Khởi (Paccaya), trong đó
nêu rõ rằng duyên khởi (paṭicca samuppāda) tượng trưng cho nguyên tắc điều kiện
vận hành giữa bất kỳ mối liên hệ thực tế nào, đó là vô minh, v.v., cho đến tuổi
già và cái chết.
Tuy nhiên, bản thân những
mối liên hệ này lại là những trạng thái phát sinh phụ thuộc, các pháp duyên sinh
(paṭiccasamuppannā dhammā). Ví dụ, trong trường hợp mối quan hệ có điều kiện
liên quan đến sinh, già và chết, nguyên tắc phụ thuộc phát sinh được thể hiện
như sau:
Này các Tỳ kheo, duyên khởi là gì? Này các Tỳ kheo, duyên
khởi có sinh thì có già thì có chết. Dù có sự xuất hiện của Như Lai hay không,
yếu tố này vẫn tồn tại, sự ổn định của Pháp, tính bất biến của Pháp, điều kiện
cụ thể.
Việc nhắc đến Như Lai, một
thuật ngữ thường được Đức Phật sử dụng trong các bài thuyết pháp để chỉ chính
Ngài, ở đây ám chỉ những người khám phá ra Pháp và sau đó truyền dạy cho người
khác. Ý chính được nêu ra là nguyên tắc về điều kiện cụ thể tồn tại độc lập với
hoạt động giảng dạy của một vị Phật.
Phần trình bày về duyên
khởi kết thúc như sau:
Vậy, này các Tỳ kheo, tính chân như trong điều này, tính
hiện thực của nó, tính không khác của nó, tính điều kiện cụ thể của nó — điều
này, này các Tỳ kheo, được gọi là duyên khởi.
Lời kết luận này nhấn mạnh
rằng giáo lý về duyên khởi liên quan đến nguyên tắc cơ bản về điều kiện cụ thể,
không thể khác được. Sau đó, bài luận tiếp tục bằng cách đưa ra sự tương phản với
nguyên tắc này, thu hút sự chú ý đến bản chất biến đổi của các sự vật duyên khởi.
Liên quan đến tuổi già và cái chết, điều này được thể hiện dưới dạng sau:
Này các Tỳ kheo, những trạng thái phụ thuộc là gì? Này
các Tỳ kheo, tuổi già và cái chết là vô thường, có điều kiện, phụ thuộc, có bản
chất bị hủy diệt, có bản chất biến mất, có bản chất phai tàn, có bản chất chấm dứt.
Sự tương phản cơ bản được
đưa ra ở đây là giữa tính bất biến của nguyên tắc và tính biến đổi trong các biểu
hiện của nó, như được liệt kê trong phần trình bày thường thấy về mười hai mối
liên hệ dẫn từ sự vô minh đến tuổi già và cái chết.
Phần giải thích trong kinh Duyên Khởi (Paccaya-sutta) làm rõ rằng
các ứng dụng của duyên khởi liên quan đến ít hơn mười hai liên kết đều có giá
trị như nhau. Chúng chỉ đơn giản là những cách diễn đạt khác nhau của cùng một
nguyên tắc. Mặc dù cách diễn đạt bằng mười hai liên kết là cách thường thấy nhất,
nhưng xét cho cùng, nó chỉ là một phương thức ứng dụng.
Thực tế, kinh Duyên Khởi đã chỉ rõ rằng nguyên lý
duyên khởi có thể được diễn đạt chỉ với hai mối liên hệ, đó là sinh là điều kiện
đặc thù cho tuổi già và cái chết. Chỉ riêng điều này thôi đã là duyên khởi rồi.
2- Điều kiện cụ thể và sự chấm dứt của nó
Nguyên tắc điều kiện cụ
thể có thể được thể hiện dưới dạng sau:
Vì có cái này nên cái kia tồn tại; khi cái này xuất hiện
thì cái kia xuất hiện. Vì không có cái này nên cái kia không tồn tại; khi cái
này chấm dứt thì cái kia cũng chấm dứt.
Công thức này có thể được
dùng làm lời dẫn nhập cho phần trình bày đầy đủ về mười hai mối liên hệ từ vô
minh đến tuổi già và cái chết. Nguyên tắc này, cũng như phần trình bày đầy đủ của
nó, đều bắt nguồn từ một phát biểu về sự phát sinh, tiếp theo là một phát biểu
tương ứng về sự chấm dứt. Điều này cung cấp một chìa khóa khác để hiểu giáo lý
về duyên khởi.
Nguyên tắc điều kiện cụ
thể có thể được minh họa bằng ví dụ về một người qua đời. Người ta có thể hỏi:
Tại sao người này chết? Câu trả lời có thể là người đó gặp tai nạn hoặc mắc bệnh
ung thư. Nhưng đó thật sự không phải là điều kiện quyết định, ít
nhất là ở mức độ cơ bản. Nếu người đó không gặp tai nạn và không bị ung thư, sớm
muộn gì cái chết cũng sẽ đến. Vậy câu trả lời đầy đủ hơn cho câu hỏi này sẽ là: Bởi vì đã được sinh ra!
Đó là điều kiện cụ thể để chết. Nếu không được sinh ra, thì quả thật sẽ không
có cái chết.
Một bài kinh thuật lại
cuộc tìm hiểu về duyên khởi của Đức Phật trước khi giác ngộ khẳng định rằng mối
quan tâm trọng tâm xuyên suốt là xác định điều kiện cụ thể cần phải chấm dứt để
cuối cùng đạt được sự giải thoát khỏi khổ. Phần đầu tiên của cuộc tìm hiểu này
có dạng như sau:
Rồi này các vị tỳ kheo, tôi chợt nhận ra: tuổi già và cái
chết tồn tại nhờ sự hiện hữu nào, điều kiện của tuổi già và cái chết là gì? Rồi
này các vị tỳ kheo, nhờ sự chú tâm sáng suốt, tôi đã có một bước đột phá nhờ
trí tuệ: tuổi già và cái chết tồn tại nhờ sự sinh; sự sinh là điều kiện của tuổi
già và cái chết.
Thoạt nhìn, việc tuổi
già và cái chết là điều tất yếu đối với một người đã được sinh ra có vẻ không đủ
để được coi là một bước đột phá về trí tuệ. Tuy nhiên, điều kiện này cũng áp dụng
tương tự cho mỗi bước tiếp theo trong toàn bộ quá trình tìm tòi, cuối cùng sẽ dẫn
đến sự vô minh như là điều kiện dẫn đến tuổi già và cái chết, và do đó dẫn đến
khổ đau (dukkha), thông qua các mắt xích trung gian khác.
Khi nhìn từ góc độ chấm
dứt bổ sung, điều này ngụ ý rằng việc chấm dứt vô minh có thể mang lại sự tự do
hoàn toàn khỏi tuổi già và cái chết. Từ quan điểm này, thì phẩm chất của một bước
đột phá nhờ trí tuệ có thể được đánh giá dễ dàng hơn. Trên thực tế, trí tuệ này
cho thấy rằng toàn bộ phạm vi kinh nghiệm chủ quan chỉ là kết quả của các điều
kiện.
Duyên khởi là mặt kia của
đồng tiền tánh không, theo nghĩa là sự vắng mặt của một thực thể bất biến và hữu
hình nào đó trong kinh nghiệm chủ quan. Kinh nghiệm hay sự tồn tại chỉ là những
điều kiện. Điều này không để lại chỗ cho việc giả định một cái tôi dưới bất kỳ
hình thức nào.
3- Vai Trò Của Mười Nhân Duyên
Trong khi lập luận dẫn dắt
từ khi sinh ra đến tuổi già và cái chết có vẻ khá đơn giản, điều tương tự không
nhất thiết áp dụng cho tất cả các mối liên kết khác dẫn dắt từ sự ngu dốt đến
thời điểm này.
Để hiểu rõ phần đầu của
việc áp dụng quy luật duyên khởi thông qua mười hai nhân duyên, có thể hữu ích
khi xem xét nghiên cứu của Joanna Jurewicz, người đã chỉ ra một tiền đề trong
thần thoại sáng tạo của kinh Veda. Trong phần tiếp theo, tôi cố gắng cung cấp một
bản tóm tắt đơn giản về những phát hiện của bà có liên quan đến chủ đề của tôi.
Câu chuyện thần thoại về
sự sáng tạo này bắt đầu với một trạng thái mà trong đó nhận thức là không thể
(tương ứng với mắt xích đầu tiên là vô minh).
Tiếp theo, từ trạng thái này bằng cách nào đó nảy sinh một xung lực đầu tiên,
đôi khi được diễn đạt bằng một thuật ngữ có nguồn gốc từ ngữ liên quan đến sự
hình thành (mắt xích thứ hai: hành).
Tiếp theo đó là sự biểu
hiện của việc trở nên có ý thức (tương ứng với mắt xích thứ ba của ý thức: Thức). Sau đó là điều có thể được gọi
là cá thể hóa, bao gồm sự hình thành của tên gọi và hình thức (mắt xích thứ tư
của tên gọi-hình thức: danh sắc).
Với tiền lệ này, có thể
giả định rằng việc hình thành các mối liên hệ này trong ứng dụng tiêu chuẩn của
duyên khởi có thể đã tồn tại dưới một hình thức đối thoại nào đó với thần thoại
sáng tạo trong kinh Veda. Điều này sẽ phù hợp với một mô hình chung trong các
bài kinh ban đầu, cho thấy Đức Phật đã tiếp thu và diễn giải lại một cách dứt
khoát các quan niệm của Bà La Môn giáo đang thịnh hành vào thời điểm đó ở Ấn Độ
cổ đại.
Trong trường hợp này,
cách diễn giải mang tính quyết định là thay vì ca ngợi những gì đã được tạo ra
theo cách này, chuỗi sự kiện lại kết thúc bằng khổ đau (dukkha). Chỉ riêng điều này thôi cũng đã đủ để gây ấn tượng
mạnh mẽ với công chúng quen thuộc với thần thoại sáng tạo này.
Hơn nữa, giáo lý tiếp tục
bằng cách đề cập đến phương thức chấm dứt, cho thấy toàn bộ sự sáng tạo này có
thể bị hủy diệt như thế nào. Điều này chỉ ra mục đích chính của học thuyết
duyên khởi, đó chính là loại bỏ những điều kiện dẫn đến khổ đau.
Trên cơ sở đó, Đức Phật
có lẽ đã dựa vào một khái niệm khá quen thuộc trong bối cảnh cổ đại để tạo ấn
tượng ban đầu về sự gần gũi. Dựa trên đó, Ngài đã đảo ngược toàn bộ vấn đề để
diễn đạt sự khám phá của mình về các nguyên nhân dẫn đến khổ (dukkha) và sự chấm
dứt khổ.
Điều này giải thích tại
sao việc áp dụng quy luật duyên khởi thông qua mười hai mối liên hệ lại xuất hiện
thường xuyên trong các bài giảng ban đầu, chủ yếu là vì nó có sức hấp dẫn đối với
công chúng Ấn Độ cổ đại. Tuy nhiên, trong một bối cảnh không quen thuộc với tiền
lệ Veda, một số mối liên hệ trở nên khó hiểu hơn nhiều.
4- Duyên Khởi
Và Năm Uẩn
Hai mối liên hệ đầu tiên
sau vô minh, đó là hành và thức, xuất hiện trở lại trong một học thuyết trung
tâm khác của Phật giáo sơ kỳ. Học thuyết này liên quan đến năm uẩn chấp, bao gồm
thân, cảm giác, tri giác, hành và thức
(sắc, thọ, tưởng, hành, thức), là những trụ cột chính cho ý thức về bản ngã của
mỗi người. Sự tương ứng này có thể dẫn đến ý tưởng rằng hai học thuyết này có
thể có mối liên hệ với nhau.
Tuy nhiên, mắt xích đầu
tiên của sự vô minh, chẳng hạn, không đại diện cho một nguyên tắc trừu tượng
nào tồn tại độc lập. Về khía cạnh này, quan điểm Phật giáo khác biệt rõ rệt so
với tiền đề Veda rõ ràng của nó.
Mỗi một trong mười hai
liên kết của duyên khởi đều đòi hỏi cả năm uẩn phải cùng tồn tại đồng thời.
Giáo lý duyên khởi không khẳng định sự tồn tại của bất kỳ liên kết nào một cách
trừu tượng, mà chỉ ra cách một liên kết cụ thể, như một khía cạnh của sự liên tục
của năm uẩn, có ảnh hưởng chi phối đến một liên kết khác. Giáo lý này không ngụ
ý rằng bất kỳ liên kết nào tồn tại độc lập với năm uẩn.
Thực tế, mười hai mối
liên hệ của duyên khởi không phải là một mô hình nhận thức theo đúng nghĩa.
Thay vào đó, chúng mô tả một ứng dụng của điều kiện cụ thể, liên quan đến duyên
khởi và duyên chấm dứt của khổ.
5- Khoảnh khắc hay sự tái sinh? (Sát-na sinh diệt)
Chuỗi mười hai mối liên
hệ dẫn đến tuổi già và cái chết, được quy định bởi sự ra đời, cũng có thể khơi
gợi những quan điểm khác nhau về ý nghĩa tổng thể của nó. Liệu toàn bộ chuỗi sự
kiện này nên được gói gọn trong một đời người, thậm chí trong một khoảnh khắc,
hay nên được xem là trải dài qua nhiều đời người?
Những gì thoạt nhìn có vẻ là
hai lập trường loại trừ lẫn nhau (đối lập nhau), thì theo các truyền thống luận
giải Phật giáo, có thể được xem là bổ sung cho nhau.
Quan điểm cho rằng toàn bộ hệ thống mười hai nhân duyên
có thể được áp dụng vào một khoảnh khắc duy nhất (sát-na) vốn đã được tìm thấy
trong một tác phẩm thời kỳ đầu thuộc tuyển tập A-tì-đàm của Thượng tọa bộ (cuốn
Phân Biệt Luận - Vibhaṅga), cũng như trong một luận thư súc tích
cốt lõi của truyền thống Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (bộ Đại Tỳ-bà-sa Luận
- Mahāvibhāṣā). Ngược lại, cách giải thích giáo lý duyên khởi bằng việc
giả định ba đời nối tiếp nhau (quá khứ, hiện tại, vị lai) có thể được tìm thấy
trong một tác phẩm thời kỳ đầu thuộc tuyển tập A-tì-đàm của Thuyết Nhất Thiết Hữu
Bộ (cuốn Phát Trí Luận - Jñānaprasthāna), cũng như trong một luận
thư trung tâm của truyền thống Thượng tọa bộ (cuốn Phân Tích Đạo Lộ - Paṭisambhidāmagga).
Lời giải cho sự tương phản
rõ ràng này xuất hiện khi sự chú ý chuyển từ các mối liên hệ sang nguyên tắc cơ
bản về điều kiện cụ thể, kết hợp với sự hiểu biết về chức năng rõ ràng của mười
hai mối liên hệ như một phản hồi đối với thần thoại sáng tạo được cho là đã biết
đến trong bối cảnh Ấn Độ cổ đại. Từ quan điểm này, câu hỏi không phải là liệu
người ta ủng hộ cách giải thích này hay cách giải thích kia, vì điểm mấu chốt ở
đây chính là nguyên tắc về điều kiện cụ thể.
Việc nhận ra nguyên lý
này và, có lẽ quan trọng hơn nữa, việc nhận ra sự chấm dứt của nguyên lý này
trong kinh nghiệm cá nhân chính là điều làm nên Chánh pháp.
A pdf version can be downloaded here.
https://www.buddhistinquiry.org/article/dependent-arising/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét