GIẢI THÍCH VỀ UPAYA TRONG PHẬT GIÁO

- Phương tiện khéo léo hoặc thích hợp

An Explanation of Upaya in Buddhism/ Skillful or Expedient Means

Tác giả: Barbara O'Brien
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Đại thừa thường sử dụng từ upaya, được dịch là "phương tiện khéo léo" (phương tiện thiện xảo) hoặc "phương tiện tạm thời". Nói một cách đơn giản nhất, upaya là bất kỳ hoạt động nào giúp người khác nhận chân được sự giác ngộ. Đôi khi, upaya được viết là upaya-kausalya, nghĩa là "sự khéo léo trong phương tiện".

Upaya có thể là những phương pháp phá cách, không giống với các giáo lý hoặc thực hành Phật giáo thông thường. Điều quan trọng nhất là hành động đó phải được áp dụng bằng trí tuệ, lòng từ bi và phù hợp với thời gian lẫn hoàn cảnh. Một hành động "có tác dụng" trong tình huống này có thể hoàn toàn sai lầm trong tình huống khác. Tuy nhiên, khi được một vị Bồ Tát có năng lực sử dụng một cách tỉnh thức, upaya có thể giúp những người đang bế tắc khai thông và những người đang hoang mang đạt được tuệ giác.

Khái niệm upaya dựa trên sự hiểu biết rằng các giáo lý của Đức Phật là những phương tiện tạm thời (phương tiện quyền biến) để đạt đến giác ngộ. Đây là một cách giải thích về dụ ngôn chiếc bè được tìm thấy trong Kinh Tạng Pali (Trung Bộ Kinh 22). Đức Phật đã ví giáo lý của Ngài như một chiếc bè, và chiếc bè đó sẽ không còn cần thiết nữa khi một người đã sang được bờ bên kia.

Trong Phật giáo Nguyên thủy (Theravada), upaya đề cập đến sự khéo léo của Đức Phật trong việc điều chỉnh giáo lý sao cho phù hợp với người nghe — các giáo lý đơn giản và truyện dụ ngôn dành cho người mới bắt đầu; các giáo lý nâng cao hơn dành cho các môn đồ lâu năm. Trong khi đó, Phật giáo Đại thừa (Mahayana) xem các giáo lý của Đức Phật lịch sử là mang tính tạm thời (quyền giáo), nhằm chuẩn bị nền tảng cho các giáo lý Đại thừa xuất hiện sau này (xem thêm về "Ba lần chuyển pháp luân").

Theo một số nguồn tài liệu, gần như bất cứ điều gì cũng có thể được chấp nhận như một phương tiện thiện xảo (upaya), bao gồm cả việc phá giới. Lịch sử Thiền tông có rất nhiều câu chuyện kể về việc các thiền sinh ngộ đạo sau khi bị thiền sư đánh hoặc hét vào mặt. Trong một câu chuyện nổi tiếng, một vị tăng sĩ đã giác ngộ khi người thầy đóng sầm cửa vào chân ông và làm nó bị gãy. Rõ ràng, cách tiếp cận "không giới hạn" này có tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng.

Phương tiện (Upaya) trong Kinh Pháp Hoa là một trong những chủ đề lớn nhất của bộ kinh này. Trong chương hai, Đức Phật giải thích về tầm quan trọng của phương tiện thiện xảo, và Ngài đã minh họa điều đó ở chương ba thông qua dụ ngôn ngôi nhà cháy. Trong câu chuyện dụ ngôn này, một người cha đi làm về và phát hiện ngôi nhà của mình đang bốc cháy, trong khi các con của ông vẫn đang mải miết chơi đùa vui vẻ ở bên trong. Người cha bảo các con hãy rời khỏi nhà, nhưng chúng từ chối vì còn đang quá ham thích với những món đồ chơi của mình.

Cuối cùng, người cha đành hứa hẹn rằng có những thứ còn tuyệt vời hơn thế đang chờ sẵn ở bên ngoài. Ông nói: "Cha đã mang đến cho các con những chiếc xe rất đẹp được kéo bởi nai, dê và trâu. Hãy ra ngoài đi, cha sẽ cho các con những gì các con muốn." Lũ trẻ liền chạy ùa ra khỏi nhà và kịp thời thoát nạn. Người cha vô cùng vui mừng, ông đã thực hiện lời hứa của mình và tìm mua những cỗ xe lộng lẫy, đẹp đẽ nhất để tặng cho các con.

Sau đó, Đức Phật hỏi môn đồ Xá Lợi Phất (Sariputra) rằng người cha có phạm tội nói dối hay không, vì thực tế lúc ông nói với các con thì chẳng có chiếc xe nào ở bên ngoài cả. Xá Lợi Phất trả lời là không, bởi vì người cha chỉ đang sử dụng một phương tiện quyền biến (biện pháp tạm thời) để cứu các con mình. Đức Phật kết luận rằng ngay cả khi người cha không tặng cho các con bất cứ thứ gì sau đó, ông vẫn hoàn toàn không có lỗi, vì ông đã làm điều buộc phải làm để cứu mạng lũ trẻ.

Trong một dụ ngôn khác ở phần sau của bộ kinh, Đức Phật kể về một nhóm người đang thực hiện một hành trình gian khổ. Họ đã trở nên mệt mỏi, nản lòng và muốn quay bỏ về, nhưng vị trưởng đoàn đã hóa phép ra một thành phố tuyệt đẹp ở phía xa và bảo họ rằng đó chính là điểm đến. Cả nhóm quyết định tiếp tục bước đi, và khi họ đến được đích đến thực sự, họ không hề bận tâm hay trách móc việc thành phố xinh đẹp kia chỉ là một ảo ảnh.

Phương tiện (Upaya) trong các bộ Kinh khác

Sự khéo léo trong các phương pháp giảng dạy thông thường cũng có thể được xem là phương tiện thiện xảo (upaya). Trong Kinh Duy Ma Cật, vị cư sĩ giác ngộ Duy Ma Cật được ca ngợi nhờ khả năng thuyết pháp phù hợp với từng đối tượng người nghe. Kinh Phương Tiện Thiện Xảo – (Upayakausalya Sutra), một văn bản ít được biết đến hơn, mô tả upaya như một phương thức khéo léo để truyền tải Chánh pháp mà không hoàn toàn bị lệ thuộc vào ngôn từ.

https://www.learnreligions.com/upaya-skillful-or-expedient-means-450018