: “Con chó có Phật tính không?” và những câu đố công án đột phá khác
Tác giả:
Dave Lang
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***
MỤC LỤC
1- Vô Môn Quan và cánh cửa chữ Không (Mu)!: “Con chó có
Phật tính không?” và những câu đố công án mang tính đột phá
2- Khi nào một cánh cửa
trở thành vô môn (không cửa)?
3- Cố giải nghĩa công án
là đi sai hướng
4- Tuyển tập công án
xuyên thế kỷ
5- Công án “Chữ Mu!” (Chữ
Vô!)
6- Đóa hoa của Đức Phật
(Niêm hoa vi tiếu)
7- Lau rửa bát y
8- Lời mời gọi để thực
kiến (nhìn thấy thực tại)
9- Lời bình / Bình luận
***
1- Vô Môn Quan và cánh cửa chữ Không (Mu)!: “Con chó có Phật tính
không?” và những câu đố công án mang tính đột phá
Vô Môn Quan (The Gateless
Gate) là một tuyển tập gồm 48 công án Thiền tông. Công án là những câu
đố, những tuyên bố, hoặc thậm chí là những đoạn văn ngắn mang tính nghịch lý và
hóc búa, vốn là một phần không thể thiếu trong Thiền tông. Chúng được thiết kế
để thôi thúc những ai tiếp cận phải từ bỏ lối tư duy thông thường, suy ngẫm về
bản chất của công án, và cố gắng đạt được cái nhìn sâu sắc hơn về ý nghĩa thâm
sâu cũng như ứng dụng của chúng vào cuộc sống thực tế.
Trong bài viết này,
chúng ta sẽ cùng xem xét một số công án và thảo luận về những ý nghĩa khả dĩ
của chúng — hoặc liệu chúng ta có nên cố gắng "giải" những "câu
đố" này hay không.
Dave Lang
Figure 1: Vô Môn Quan (The Gateless Gate), ở đây được biểu tượng
hóa bằng cây Bồ Đề mọc thành hình một chiếc cổng. Tự nhiên và cây cối luôn đóng
vai trò quan trọng trong Phật giáo. Cây Bồ Đề linh thiêng này — được gọi là Cổng
Thời Gian ở Thái Lan — là một cây Bồ Đề mọc bao quanh và tạo thành hình một chiếc
cổng tại chùa Wat Phra Ngam, thuộc tỉnh Phra Nakhon Si Ayutthaya. Cây Bồ Đề đặc
biệt linh thiêng đối với các tín đồ Phật giáo vì Đức Phật đã ngồi thiền dưới gốc
cây Bồ Đề, quyết tâm ở yên tại vị trí đó cho đến khi Ngài đắc đạo. Sau khi
thành đạo, Ngài tiếp tục ở lại trong các khu rừng sâu để thiền định và thuyết
pháp cùng các vị tăng đoàn của mình.
2- Khi Nào Một Cánh Cửa Trở Thành Vô Môn (Không Cửa)?
Trong tiếng Quan Thoại, Vô Môn Quan được viết
là 無門關 (Wúménguān), và trong tiếng Nhật là 無門関 (Mumonkan). Người
biên soạn tập công án này là Thiền sư Trung Hoa Vô Môn Huệ Khải (hay
Mumon Ekai trong tiếng Nhật).
Cái tên “The Gateless Gate” (Chiếc cổng không
cổng) trong tiếng Anh có phần hơi dễ gây hiểu lầm, nhưng tác phẩm Thiền học
kinh điển này đã quá nổi tiếng với tên gọi đó nên việc đổi tên lúc này sẽ không
còn hợp lý nữa.
Một cách để hiểu tiêu đề này là dịch theo nghĩa đen trên bề mặt chữ nghĩa; cuốn sách chính là "Cánh cổng/Cửa ải của Vô Môn", tức là cánh cổng thuộc về Thiền sư Vô Môn. Tuy nhiên, từ đầu tiên trong tiêu đề – cũng chính là tên của ngài Vô Môn (Wumen) – lại mang nghĩa là "thiếu một hình thức hoặc phương thức để đi vào" (Vô Môn - không cửa). Từ thứ hai, "quan" (guan), nghĩa là cửa ải, trạm kiểm soát hoặc bức tường – một dạng ranh giới nơi mà việc đi qua bị kiểm soát. Khi kết hợp lại, chúng mang ý nghĩa là một bức tường không có cửa hoặc một ranh giới nơi dường như không có lối để bước vào.
Figure 2: Ngôi chùa ở Nhật Bản. Vẻ đẹp, sự tối giản và sự định
tâm luôn là những chủ đề chủ đạo trong các ngôi chùa Nhật Bản.
Trong lời tựa của tác phẩm, Thiền sư Vô Môn đã
giải thích rằng con người ta tiếp cận giáo lý của Đức Phật bằng cách bước qua
một bức tường không có cửa.
Ngài nói rằng:
“Đại đạo vô môn,
Thiên sai lộ nhập.
Thấu đắc thử quan,
Càn khôn độc bộ.”
(Dịch nghĩa: Đường lớn không có cổng, nhưng có hàng ngàn con đường để đi
vào. Khi một người vượt qua được cánh cổng không cổng này, người đó sẽ tự tại
bước đi giữa trời và đất).
Dĩ nhiên, người ta không thể đơn giản bước qua một bức tường mà không có phương cách nào, và nếu không có cổng thì điều đó dường như là bất khả thi. Có rất nhiều quan điểm về cách một người có thể tư duy để hoàn thành việc này, ví dụ như việc tự quán chiếu rằng bản thân mình đang hiện hữu ở cả hai mặt của bức tường.
3- Cố Giải Nghĩa Công Án Là Đi Sai Hướng
Nhưng việc cố gắng giải bài
toán hóc búa này là hoàn toàn đi sai hướng; điều
quan trọng không phải là làm thế nào để vượt qua bức tường hay chướng ngại vật,
mà là nhận ra rằng luôn có những cách khác để tiếp cận mọi thứ, ngay cả
trong những khía cạnh tầm thường nhất của cuộc sống (chẳng hạn như việc đi qua
một cánh cửa).
Chính khái niệm đặt tên cho tuyển tập theo cách này đã phản ánh bản chất và mục đích của các công án: kích thích người ta suy ngẫm và tìm thấy sự đại ngộ thông qua những câu chuyện, câu đố và những lời tuyên bố giản đơn. Mặc dù bản thân các công án rất ngắn gọn, nhưng ý nghĩ rằng bạn có thể tự mình mở rộng nhận thức từ chúng sẽ khiến bạn ngạc nhiên. Chính Thiền sư Vô Môn đã phải dành tới 6 năm trời chỉ để chiêm nghiệm một công án duy nhất cho đến khi ngài đạt được đại ngộ.
Figure 2: Bạn
sẽ bước đi trên con đường nào? Tất cả
các con đường trong Phật giáo cuối cùng đều dẫn về một đích đến.
4- Tuyển Tập Công Án Xuyên Thế Kỷ
Các công án trong Vô Môn Quan đã được ghi lại
qua nhiều thế kỷ. Phần lớn trong số đó thực chất là những mẩu đối thoại có
thật giữa các vị Thiền sư và học trò, và mỗi mẩu đối thoại đều dẫn dắt đến
một khía cạnh nào đó của Phật pháp.
Phật giáo dạy chúng ta phải vượt lên trên
những quy ước và xiềng xích của những gì con người được dạy để nhìn nhận về
cuộc sống thường nhật (kiểu như tư duy "mọi thứ vốn dĩ nó phải như
thế"). Bản thân việc giải được các công án không nhất thiết trực tiếp mang
lại sự giác ngộ, nhưng chúng là phương tiện mạnh mẽ để dạy con người ta phá
vỡ các ranh giới do tư duy khái niệm cứng nhắc dựng nên. Chúng cũng giúp
một người trở nên thấu hiểu sâu sắc, gần gũi và cá nhân hóa hơn với các giáo lý
của Phật giáo.
Chúng giống như một tia nắng hé lộ khi mặt
trời ẩn sau những tầng mây, một sự nhận chân rằng còn có nhiều điều hơn thế
nữa so với những gì ta từng biết trước đây, và "điều nhiều hơn thế
nữa" đó có thể là gì.
- Related feature: Song of Enlightenment by Master
Yonglia — going beyond dualisms, theories, names, and form>>
- Dogen, Satori and personal enlightenment in Zen>>
Figure 3: "Con chó có Phật tánh không" là một trong
những "câu chuyện" (công án) trong tập Vô Môn Quan. Câu trả lời là "Mu!"
(Vô!).
5- Công án “Chữ Mu!” (Chữ Vô!)/
Công án
đầu tiên và có lẽ là nổi tiếng nhất trong Vô Môn Quan là công án chữ Mu (Vô). Nó được biết đến
một cách chính thức với tên gọi Triệu
Châu Cẩu Tử (Con chó của Thiền sư
Triệu Châu), nội dung như sau:
Một vị
tăng hỏi Thiền sư Triệu Châu: "Con chó có Phật tánh hay không?"
Thiền sư Triệu Châu đáp: “Mu!” (Vô!)
Từ
" Vô " ở đây có nghĩa là "không" hoặc một lời phủ định
trong tiếng Nhật. Trong tiếng Trung, từ này sẽ là "Bu" (Bất) hoặc
"Wu" (Vô). Thiền sư Triệu Châu là một bậc thầy trong lịch sử, sống
vào khoảng năm 778-897 sau Công Nguyên. Ngài có một phong cách dạy dỗ tĩnh lặng,
nói rất ít nhưng hàm súc rất nhiều điều.
Tất cả
chúng sinh đều có Phật tính
Phật giáo Đại thừa dạy rằng tất cả chúng
sinh (chứ không chỉ riêng con người) đều có Phật tánh là tự tính căn
bản của mình. Do đó, câu trả lời hiển nhiên cho câu hỏi của vị tăng phải là
"có", nhưng câu trả lời "không" (Vô) lại giá trị và
ý nghĩa hơn rất nhiều.
Việc vị tăng ngay từ đầu đã hỏi một câu hỏi
như vậy cho thấy lối tư duy của ông mang tính quy ước và hạn hẹp đến mức nào.
Dù tại thời điểm đó, có thể ông đã từng nghe nói rằng tự tính căn bản của tất
cả chúng chúng sinh là Phật tánh, nhưng ông lại hiểu điều đó theo nghĩa là chỉ
dành riêng cho con người mà thôi.
- Tại Sao Phật Tánh Là Quan Trọng Nhất Trong Phật Giáo Đại Thừa/ For an in-depth feature on Buddha Nature>>
Chữ "Mu" chứa đựng ít nhất ba
"bài học"
Như vậy, công án này dù ngắn gọn nhưng có khả
năng mang lại ít nhất là ba bài học.
Bài học đầu tiên là
ngay cả khi bạn nghĩ rằng mình biết một điều gì đó, rất có thể là bạn thật sự
không biết. Vị môn sinh trong
công án này đã bị mắc kẹt bởi ranh giới của lối tư duy thông thường, và tất cả
chúng ta cũng đều như vậy.
Bài học thứ hai là việc học công án (và thành thật
mà nói, mọi việc học hỏi khác) không phải là một dự án tự làm (DIY - tự học một
mình). Vị tăng này, dù câu
hỏi của ông có thể rất cơ bản, nhưng đã thể hiện một thái độ đúng đắn bằng cách
đối chiếu kiến thức của mình với người thầy. Chúng ta thường có xu hướng tin
rằng sự hiểu biết của mình về một khái niệm là đúng, nhưng bằng cách hỏi những
người thầy, chúng ta có thể định vị và đánh giá phương hướng của mình tốt hơn.
Và cuối cùng, công án chữ Mu (Vô) vượt xa hơn hẳn
một cuộc tranh luận về việc liệu chúng sinh có tình thức có phải là đối tượng
duy nhất sở hữu Phật tánh hay không. Nó là một cuộc khám phá nhằm chuyển hóa nhận thức của một người
và dẫn dắt người học đến sự giác ngộ (nhận chân thực tại).
6- Đóa hoa của Đức Phật (Niêm hoa vi tiếu)
Một trong những công
án ngọt ngào và đẹp đẽ nhất trong tập Vô Môn Quan là công án thứ sáu. Được gọi
là "Đóa hoa của Đức Phật" (Điển tích Niêm hoa vi tiếu), câu
chuyện diễn ra như sau:
Thuở xưa, khi Đức
Phật ở trên núi Linh Thứu (Grdhrakuta), Ngài đã đưa một đóa hoa lên xoay nhẹ
giữa các ngón tay của mình trước toàn thể đại chúng đang vây quanh.
Mọi người thảy đều im
lặng. Duy chỉ có ngài Ma-ha-ca-diếp (Maha Kashapa) là nở một nụ cười rạng rỡ từ
tận đáy lòng.
Đức Phật liền tuyên bố: “Ta
có Chánh pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng, pháp môn vi
diệu. Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, nay Ta phó chúc (trao truyền) lại
cho Ma-ha-ca-diếp.” [3]
Công án
này dường như kể về việc Đức Phật lựa chọn người kế thừa của mình chỉ đơn giản
vì một nụ cười. Đối với nhiều người khi đọc công án này, câu hỏi đầu tiên họ
đặt ra là "điều này có thật sự xảy ra hay không?", trong khi
tính xác thực về mặt lịch sử của câu chuyện này hoàn toàn không quan trọng một chút nào.
Thấu hiểu giáo lý của Đức Phật không qua
lời nói
Thay
vào đó, công án này đặt ra cho chúng ta một câu hỏi. Ai là người thấu hiểu giáo
lý của Đức Phật tốt nhất mà không cần đến lời nói? Lối tư duy thông thường bảo
chúng ta rằng để làm cho ai đó hiểu mình, chúng ta phải nói chuyện với họ.
Việc
diễn đạt lưu loát và làm chủ ngôn từ tốt chắc chắn là điều đáng khen ngợi, tuy
nhiên, nếu chỉ dựa dẫm hoàn toàn vào ngôn ngữ để giao tiếp thì sẽ giới hạn
chính chúng ta. Giữa toàn thể đại chúng đang đứng trước mặt Đức Phật, chỉ có
duy nhất một người mỉm cười trước đóa hoa tuyệt đẹp mà Ngài xoay nhẹ trên các
ngón tay của mình.
Tăng
đoàn tập hợp trong công án này đã khao khát tìm kiếm để học hỏi một điều gì đó
từ Đức Phật, một lời thông thái nào đó, một bí mật vĩ đại, hoặc một viên ngọc
chân lý mới để thiền định. Họ chỉ tập trung vào việc học hỏi từ Ngài và thậm
chí khi đó cũng chỉ theo một cách cụ thể duy nhất – đó là lắng nghe Ngài thuyết
pháp.
Thế
nhưng, tất cả những gì Đức Phật làm chỉ là xoay nhẹ một đóa hoa. Khi làm như
vậy, Ngài đang trân trọng đóa hoa và vẻ đẹp của nó. Bản thân việc làm này đã là
một hành động trọn vẹn và viên mãn. Nó không mang ý nghĩa nào khác, cũng chẳng
chứa đựng trí tuệ bí ẩn nào. Đức Phật chỉ đơn giản là đang thưởng thức vẻ đẹp
của đóa hoa vì Ngài có thể làm điều đó.
Ma-Ha
Ca-Diếp đã thấu hiểu điều này. Hành động xoay hoa của Đức Phật chính là một lời
mời gọi hãy cùng Ngài thưởng thức vẻ đẹp của đóa hoa, một lời mời gọi hãy nhìn
bằng đôi mắt và cảm nhận niềm hỷ lạc trong tim. Đó là lời mời gọi để nhận ra
rằng mọi thứ tồn tại đều tự thân toàn vẹn và hoàn chỉnh, nhưng không hề tồn tại
trong một khoảng chân không cô lập.
Đóa
hoa, nụ cười, những ngón tay xoay nhẹ, và đại chúng đang dõi theo. Tất cả họ
đều có sự kết nối với nhau. Thế nhưng, chỉ có duy nhất Ma-Ha Ca-Diếp là nhận
lời mời gọi đó.
Nụ cười
của ông hướng về Đức Phật cho thấy ông cũng nhìn ra vẻ đẹp của đóa hoa và đã
hòa cùng Đức Phật để trân trọng nó. Ông không nói một lời nào, bởi vì ông không
cần phải làm thế. Đức Phật cũng không cần phải hỏi xem có ai đồng điệu với mình
hay không, bởi vì Ngài có thể thấy rõ, và chỉ có duy nhất Ma-Ha Ca-Diếp làm
được điều đó.
Trong
một khoảnh khắc tỉnh thức duy nhất ấy, Đức Phật mời gọi chúng ta vượt lên trên
những quy ước thông thường của giao tiếp để kết nối sâu sắc với những người
xung quanh. Lời mời gọi này mở rộng đến tất cả chúng ta, để kết nối với tất cả
những gì đang là và tất cả những gì sẽ là — bằng cách thực sự nhìn thấy
chứ không chỉ đơn thuần là ngắm nhìn.
7- Rửa Bát
Công án thứ bảy trong Vô Môn Quan có
nội dung như sau:
Một
vị tăng thưa với Thiền sư Triệu Châu: "Con
vừa mới bước chân vào thiền viện này. Kính xin Thầy chỉ dạy cho con."
Thiền
sư Triệu Châu hỏi: "Chú đã ăn cháo
xong chưa?"
Vị
tăng đáp: "Dạ, con ăn rồi."
Triệu
Châu liền bảo: "Vậy thì chú hãy đi
rửa bát (bình bát) của mình đi."
Ngay khoảnh khắc đó, vị tăng liền ngộ
đạo.[4]
Công án này thoạt nhìn dường như không có lý
chút nào. Vị tăng tìm kiếm những kiến thức đặc thù liên quan đến việc thăng
tiến bản thân và những bí mật để đạt đến giác ngộ, thế mà ông lại được bảo đi
rửa bát. Tuy nhiên, Thiền sư Triệu Châu trên thực tế đã chỉ dạy cho vị tăng và
trao cho ông chính xác những gì ông cầu xin. Ngài đã dạy ông rất nhiều điều bên
trong một chỉ dẫn đơn giản: "Hãy đi rửa bát của chú đi".
Vị tăng đã ngộ đạo khi ông làm theo những gì
được bảo, bởi vì ông đã thấu hiểu được những gì ẩn sau lời nói của Thiền
sư Triệu Châu.
Có rất nhiều việc tốt mà chúng ta có thể làm
trong đời, nhưng chúng không chỉ phụ thuộc vào ý chí chủ quan của chúng ta.
Thay vào đó, chúng còn phụ thuộc vào hoàn cảnh và thời điểm nữa. Vị tăng ở đây
mong muốn đạt được giác ngộ bằng cách học hỏi tất cả những trí tuệ và giáo lý
to lớn của bậc thầy Triệu Châu, nhưng ông lại chỉ vừa mới đặt chân đến thiền
viện.
Vì vậy, thay vì nghĩ xa xôi, vị tăng phải tập
trung vào việc mình có thể làm ngay trong chính khoảnh khắc đó, và việc đó
chính là rửa cái bát của mình. Ban đầu, đây là một việc mà ông đã bỏ sót. Nhưng
dù nhỏ nhặt đến đâu, đó vẫn là việc đúng đắn cần phải làm. Thiền sư Triệu Châu
đang nói với vị tăng rằng ông có thể bắt đầu hành trình vạn dặm của mình bằng
chính bước đi đầu tiên, nhỏ bé nhất này.
Thêm vào đó, đây mới chính là ý nghĩa thật
sự đằng sau chữ Thiền. Thiền không phải là làm những điều to tát, phi
thường hay đạt được những thành tựu vĩ đại. Thay vào đó, chính những hành
động thường nhật mà chúng ta thực hiện mới là thứ có thể chuyển hóa mọi
điều và mang lại tầm ảnh hưởng sâu sắc nhất.
Vị tăng có lẽ đã lặn lội đường xá xa xôi để
đến gặp Thiền sư Triệu Châu, nhưng lại không nhận ra rằng mình vốn có thể thực
hành từ những việc nhỏ nhặt hơn, ngay trước mắt và sẵn có — thay vì phải đi một
chặng đường dài như vậy, hoặc ngay trong chính quá trình đi.
Chính vì điều này mà Thiền sư Vô Môn đã bình
luận rằng:
"Cầm đuốc tìm lửa, tự ngẫm thấy ngu. Nếu ngộ như vậy, cơm chín đã
lâu."
(Dịch nghĩa: Việc cầm một cây đèn lồng để đi tìm lửa thật là ngốc nghếch.
Nếu nhận ra điều đó sớm hơn, thì nồi cơm đã không mất nhiều thời gian đến thế
để chín).
Nếu vị tăng nhận ra rằng mình vốn dĩ luôn có
thể bắt đầu thực hiện các mục tiêu của mình ngay từ đầu, thì ông đã không trì
hoãn hành trình đi đến giác ngộ của mình trong một khoảng thời gian dài đến
thế.
8- Lời Mời Gọi Để Thực Kiến (Nhìn Thấy Thực Tại)
Vô Môn Quan được biên soạn nhằm thôi thúc
chúng ta nhìn nhận thế giới xung quanh mà không bị trói buộc bởi lối tư duy
hiện đại và quy ước. Bằng cách nhìn nhận mọi thứ một cách sáng suốt, chúng ta
có thể bắt đầu khám phá ra những ý nghĩa đích thực và sống một cuộc đời tốt đẹp
hơn, chân thật và cởi mở hơn.
Tuyển tập các công án này mang lại trí tuệ
trên một phạm vi rất rộng lớn của các chủ đề. Nếu chiêm nghiệm cẩn thận và đọc
đi đọc lại nhiều lần, chúng ta thường có thể phát hiện ra những thông điệp mới
mẻ mà trước đó mình từng bỏ sót.
Những lời bình và suy ngẫm bổ sung mà Thiền sư
Vô Môn đưa vào lại càng làm tăng thêm nhiều tầng lớp đố mẹo, ẩn số, và cuối
cùng chính là trí tuệ. Tuyển tập này là một tác phẩm kinh điển vượt thời gian,
chứa đựng những công án kích thích tư duy và đầy sâu sắc, nhưng một bài viết
thì chỉ có thể truyền tải được bấy nhiêu thôi. Hãy nhớ đón đọc các bài viết tiếp
theo của chúng tôi, nơi chúng ta sẽ cùng thảo luận về nhiều công án khác nữa.
Phụ thích
[1] [2] [3] [4]
Gateless Gate (pdf)>>
Other Sources
Gateless Gate >>
What is Mu in Zen>>
Flower Sermon>>
Buddha holds up a flower>>
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét