Buddhistdoor View: The Human Costs of AI and the Challenge of Right Understanding
Tác giả: By Buddhistdoor Global
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***
Tuần này, chính quyền của
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hủy bỏ việc ký kết một sắc lệnh hành pháp mới nhằm
mở rộng sự giám sát và phối hợp của liên bang về trí tuệ nhân tạo. Sắc lệnh
này, hiện đang bị đình trệ về mặt hành chính, lẽ ra sẽ báo hiệu rằng các chính
phủ đang bắt đầu nhận ra AI không chỉ đơn thuần là một công nghệ thương mại, mà
còn là một lực lượng có khả năng định hình lại xã hội. Sắc lệnh tiềm năng này
được ban hành trong bối cảnh ngày càng có nhiều lo ngại về thông tin sai lệch,
gián đoạn lao động, giám sát và khả năng cạnh tranh quốc gia, cũng như những
câu hỏi sâu sắc hơn về những tác động mà AI có thể gây ra cho tâm trí và tinh
thần con người.
Đối với Phật tử, sự trỗi
dậy của trí tuệ nhân tạo không chỉ là vấn đề chính trị hay kinh tế. Nó ngày
càng trở thành câu hỏi về khổ đau, ảo tưởng, sự chú tâm và việc tu dưỡng – hay
xói mòn – trí tuệ.
Sự xuất hiện gần đây của
“chủ nghĩa xoắn ốc”, một tôn giáo giả trực tuyến kỳ lạ và đang phát triển xoay
quanh tương tác với chatbot, đã được đưa ra ánh sáng. Người dùng bị thu hút vào
các cộng đồng này phát triển niềm tin rằng các hệ thống AI là những thực thể có
ý thức tiết lộ những sự thật ẩn giấu thông qua các biểu tượng lặp đi lặp lại
như hình xoắn ốc, hình fractal và sóng hài (harmonic). Một số người dùng được cho là đã phát triển mối liên kết
cảm xúc mạnh mẽ với chatbot, trong khi những người khác bắt đầu coi các kết quả
đầu ra của AI như có thẩm quyền tâm linh. Như một người quan sát đã nhận xét,
“ranh giới giữa công cụ và thực thể đã biến mất” và các phản hồi của AI bắt đầu
có cảm giác “có chủ đích hoặc quan trọng, mang lại cho các thành viên cảm giác
hiểu biết chung”. (The Week)
Thật dễ dàng để bác bỏ
những diễn biến như vậy như là hành vi ngoài lề. Tuy nhiên, Phật giáo từ lâu đã
cảnh báo rằng tâm trí con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi sự phóng chiếu vọng tưởng,
chấp trước và khao khát sự chắc chắn. Đức Phật đã nhiều lần nhấn mạnh việc con
người dễ dàng nhầm lẫn những vẻ bề ngoài có điều kiện với chân lý vĩnh cửu như
thế nào. Các hệ thống trí tuệ nhân tạo, được thiết kế để mô phỏng các mẫu ngôn
ngữ và tín hiệu cảm xúc của con người với độ trôi chảy phi thường, có thể làm
tăng cường xu hướng này.
Điều khiến thời điểm hiện
tại trở nên đặc biệt khó khăn là các hệ thống AI thường mô phỏng sự hiểu biết
mà không thật sự sở hữu nó. Hơn nữa, AI không chỉ đơn thuần thay đổi công việc
của con người mà còn "tái cấu trúc" nhận thức của con người. Nghiên cứu
mới nổi cho thấy việc sử dụng AI quá mức có thể làm suy yếu khả năng hình thành
trí nhớ, làm giảm khả năng suy luận sâu sắc, làm tăng sự tự tin và khuyến khích
sự phụ thuộc thụ động vào các sản phẩm do máy móc tạo ra. Một nghiên cứu cho thấy
nhiều người dùng thậm chí không thể nhớ lại những câu họ đã viết vài phút trước
đó với sự hỗ trợ của AI.
Mối quan ngại này rất
phù hợp với giáo lý Phật giáo về chánh niệm và tu dưỡng tâm trí. Bát Chánh Đạo
không chỉ đơn thuần là đạt được những kết luận đúng đắn. Nó còn là về việc chuyển
hóa thói quen chú tâm và nhận thức thông qua nỗ lực có kỷ luật. Chánh niệm và
chánh định đòi hỏi sự gắn kết bền bỉ với trải nghiệm, bao gồm cả sự khó chịu,
không chắc chắn và đấu tranh nhận thức. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo ngày càng hứa
hẹn sự tiện lợi không gặp trở ngại: câu trả lời tức thì, viết dễ dàng, bộ nhớ
được thuê ngoài và phán đoán tự động.
Nguy hiểm không chỉ đơn
giản là trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở nên thông minh hơn con người. Mà là
con người có thể dần dần đánh mất chính những khả năng tạo nên trí tuệ. Sau khi
một nghiên cứu của MIT năm 2025 cho rằng việc sử dụng AI quá mức có thể dẫn đến
suy giảm nhận thức, bác sĩ tâm thần Zishan Khan, người làm việc chặt chẽ với trẻ
em và thanh thiếu niên, đã cảnh báo: “Từ góc độ tâm thần học, tôi thấy rằng việc
quá phụ thuộc vào các hệ thống học tập dựa trên trí tuệ nhân tạo (LLM) có thể
gây ra những hậu quả tâm lý và nhận thức không mong muốn, đặc biệt là đối với
những người trẻ tuổi có bộ não vẫn đang phát triển.” Ông tiếp tục, “Những kết nối
thần kinh giúp bạn truy cập thông tin, ghi nhớ sự kiện và khả năng phục hồi: tất
cả những điều đó sẽ suy yếu.” (TIME)
Gần đây hơn, Ji Y. Son,
giáo sư Tâm lý học tại Đại học bang California, Los Angeles, và Alice Xu,
nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành Tâm lý học phát triển tại Đại học California, Los
Angeles, đã kêu gọi chúng ta xem các hệ thống AI như những “nhà thám hiểm chỉ
biết nhấn nút” hơn là những thực thể thông minh. Theo Son và Xu, những hệ thống
này có thể tạo ra những sản phẩm đầu ra tinh vi đến kinh ngạc trong khi không hề
có sự hiểu biết, ý thức hay nhận thức đạo đức thật sự. Chúng không phân biệt được
sự thật với dối trá, lòng thương cảm với sự tàn nhẫn, hay sự giải thoát với ảo
tưởng. Chúng tối ưu hóa cho các khuôn mẫu và phần thưởng. Tuy nhiên, bởi vì
ngôn ngữ của chúng có vẻ mạch lạc và phản ứng cảm xúc, con người tự nhiên gán
cho chúng ý định và quyền lực.
Từ lâu, truyền thống Phật
giáo đã nhận ra xu hướng này. Tâm trí xây dựng các câu chuyện, gán cho chúng sự
vĩnh hằng và tìm kiếm sự nương tựa trong các hệ thống có vẻ ổn định hoặc toàn
tri. Giờ đây, trí tuệ nhân tạo phản ánh lại những xu hướng này cho người dùng với
mức độ thân mật và quy mô chưa từng có.
Đồng thời, Phật giáo
không đòi hỏi sự bác bỏ hoàn toàn công nghệ. Phật pháp từ lâu đã thích nghi với
các phương tiện truyền thông mới, từ tụng kinh truyền miệng đến văn hóa bản thảo,
máy in và truyền thông kỹ thuật số. Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể mang lại những
lợi ích thật sự trong y học, khả năng tiếp cận, khám phá khoa học và giáo dục.
Nếu được sử dụng khéo léo, những công cụ này có thể giúp giảm bớt các hình thức
khổ đau.
Son và Xu đã nêu rất rõ
điều này trong phần kết luận bài viết của họ:
Hiểu biết hiệu quả về AI nghĩa là nắm giữ đồng thời hai ý
tưởng: Các hệ thống này có thể làm những việc phức tạp đến đáng kinh ngạc, và
chúng không làm theo cách con người làm. Nếu AI được coi là giống con người hoặc
kỳ diệu, thì kết quả đầu ra của nó sẽ mang tính độc đoán. Nhưng nếu nó được hiểu,
dù không hoàn hảo, như một công cụ khám phá được định hình bởi phản hồi, mọi
người có khả năng đặt ra những câu hỏi tốt hơn: Tại sao nó lại làm điều này? Điều
gì đã định hình hành vi này? Nó có thể thiếu điều gì?
Đó là sự khác biệt giữa việc bị ấn tượng bởi AI và việc
có thể suy luận về nó. (The Conversation)
Chúng ta cần liên tục tự
kiềm chế bản thân khỏi sự cám dỗ và mê hoặc của AI, và cảnh báo những người
khác có thể đã bị “ấn tượng” và lừa gạt đến mức bỏ qua khả năng suy luận của
chính mình.
Đáng lo ngại là, trí tuệ
nhân tạo (AI) có thể khiến hiệu ứng “Dunning-Kruger” nổi tiếng trở nên đặc biệt
dai dẳng đối với những người sử dụng nhiều AI. Một nghiên cứu năm 2026 cho thấy
việc sử dụng AI tạo ra sự tự tin thái quá không chỉ ở người mới bắt đầu mà còn ở
cả những người dùng thành thạo hơn, dẫn đến việc cả hai đều đánh giá quá cao khả
năng hiểu biết của chính mình. Điều đáng lo ngại nhất là, “những người có trình
độ hiểu biết về AI cao nhất lại thật sự kém hiệu quả nhất, nhầm lẫn giữa sự
thành thạo công cụ với khả năng nắm vững chủ đề.” (Baillie Gifford)
Phật giáo khẳng định rằng
các công cụ phải được dẫn dắt bởi sự phân biệt đạo đức và ý định khôn ngoan. Vấn
đề không phải là trí tuệ nhân tạo (AI) “tốt” hay “xấu”, mà là việc sử dụng nó
nuôi dưỡng lòng tham, thù hận và si mê – hay là lòng hào phóng, từ bi và trí tuệ.
Đó là lý do tại sao hiểu biết về AI đang trở thành một nhu cầu đạo đức và thậm
chí là tâm linh. Hiểu được AI có nghĩa là hiểu cả sức mạnh và những hạn chế sâu
sắc của nó. Điều đó có nghĩa là nhận ra rằng sự thông thạo không phải là trí tuệ,
rằng dự đoán không phải là sự thấu hiểu, và rằng tình bạn được mô phỏng thông
qua thuật toán không giống với mối quan hệ con người đích thực dựa trên lòng từ
bi và sự dễ tổn thương lẫn nhau.
Đức Phật thường khuyên
các đệ tử không nên chấp nhận những lời khẳng định chỉ vì chúng nghe có vẻ thuyết
phục hoặc đến từ những nguồn có thẩm quyền. Thay vào đó, các giáo lý cần được
xem xét cẩn thận thông qua kinh nghiệm, suy ngẫm về đạo đức và hậu quả của
chúng đối với khổ đau và sự giải thoát. Xét về nhiều khía cạnh, lời khuyên cổ
xưa này có lẽ còn phù hợp hơn bao giờ hết trong thời điểm hiện nay.
Tương lai của trí tuệ
nhân tạo (AI) có thể sẽ được định hình không chỉ bởi chính phủ hay các tập
đoàn, mà còn bởi những thói quen tư duy mà người dân bình thường vun đắp trong
cuộc sống hàng ngày. Một xã hội thụ động tiếp nhận sự chắc chắn do máy móc tạo
ra có thể trở nên ngày càng phân mảnh, phụ thuộc và dễ bị thao túng. Một xã hội
phát triển các hình thức tương tác với AI một cách có ý thức, phê phán và giàu
lòng trắc ẩn có thể vẫn giữ được những gì sâu sắc nhất của con người.
Với tư cách là những người
thực hành Phật giáo, thách thức có thể không phải là hoàn toàn từ bỏ trí tuệ
nhân tạo, mà là tương tác với nó mà không từ bỏ những kỷ luật về sự chú tâm, quán
chiếu đạo đức và tu dưỡng nội tâm mà Phật pháp luôn đòi hỏi. Trong thời đại của
những cỗ máy ngày càng có sức thuyết phục, việc duy trì sự hiểu biết đúng đắn tự
nó có thể trở thành một hành động cấp tiến, một phong trào “ngược dòng” của nền
văn hóa hiện hành./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét