ĐỨC PHẬT CÓ PHẢI LÀ NHÀ KHOA HỌC VỀ Ý THỨC ĐẦU TIÊN?

 Khoa học chỉ mới bắt đầu khám phá những gì Phật đã dạy cách đây 2500 năm? Trích đoạn đầy đủ từ Kinh Surangama.

Buddha the first consciousness scientist? Science only now beginning to explore what Buddha taught 2500 years ago? Full excerpt from Surangama Sutra - Buddha Weekly: Buddhist Practices, Mindfulness, Meditation

Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển

***

Hơn 2500 năm trước, Đức Phật đã giảng dạy những niềm tin cốt lõi mà chỉ đến ngày nay khoa học mới bắt đầu chứng minh hoặc khám phá, đặc biệt là thuyết duyên khởi và bản chất thật sự của thức (ý thức chỉ là 1/8 của thức). Hiện nay, cùng với sự gia tăng phổ biến của các nghiên cứu về ý thức trong khoa học — một lĩnh vực nghiên cứu đầy thú vị — những lời dạy của Đức Phật đang được xem xét lại. Chính Đức Phật là người đầu tiên giảng rằng không có đối tượng nào tồn tại nếu không có người quan sát — không có khách thể nếu không có chủ thể. Vật lý lượng tử đã tiếp nhận quan điểm này và phần lớn đã chứng minh nó thông qua nhiều thí nghiệm nổi tiếng khác nhau.[For more on this topic see this feature>>] 

Physicist John Wheeler  nói rằng:

“Dù trong những hoàn cảnh thông thường, việc nói rằng thế giới tồn tại ‘ở ngoài kia’ độc lập với chúng ta là hữu ích, nhưng quan điểm đó không còn có thể được duy trì nữa.”

Tương tự, khi nói về thức, chúng ta càng thấy sự kỳ diệu trong những lời dạy của Đức Phật — sáng tỏ và khai mở đến mức đáng kinh ngạc. Trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm, giáo lý xuất sắc của Đức Phật, được trình bày dưới hình thức cuộc đối thoại với ngài A Nan, ngày nay có thể được xem là phù hợp và có thể kiểm chứng dưới góc độ khoa học hiện đại. [Để đọc đầy đủ cuộc đối thoại sâu sắc này, hãy xem phần cuối bài viết với nguyên văn đoạn hội thoại từ Kinh.]

Khoa học và Đức Phật

Sau đây là một nhà khoa học danh tiếng: Tiến sĩ Rupert Sheldrake, một chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu ý thức:

“Chúng ta không biết thức là gì, hay nó hoạt động như thế nào. Không có lý do rõ ràng nào đã được biết đến để giải thích vì sao chúng ta lại có thức, hay chính xác tâm trí vận hành ra sao.”

Kết luận của ông, dựa trên những nghiên cứu quan trọng, là:

“…Tâm trí có bản chất giống như một trường năng lượng. Nó không bị giới hạn bên trong bộ não.”

Giờ đây, hãy nghe lời Đức Phật trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm:

“Nếu tâm ở bên trong thân thể, thì nó phải nhận biết được các phần bên trong của chính thân thể ấy. Như vậy, con người trước hết phải cảm nhận được… tất cả những gì ở bên trong mình, rồi sau đó mới nhận biết… những sự vật bên ngoài. Nhưng tại sao chúng ta chưa từng gặp ai có thể nhìn thấy các cơ quan nội tạng của chính mình? Vì thế, quan điểm cho rằng tâm nằm bên trong thân thể là điều không thể duy trì được.”

Điều ngăn cách giữa hai quan điểm này chỉ là hơn 2500 năm.

Ngày càng có nhiều sự chấp nhận từ giới khoa học đối với giả thuyết của ông Sheldrake — vốn ban đầu chính là luận điểm của Đức Phật — và ông đã trình bày một phần điều đó trong bài thuyết giảng của mình (video bên dưới). Thực tế, nghiên cứu về thức hiện nay là một trong những lĩnh vực tiên phong và hấp dẫn nhất của khoa học hiện đại.

 

Hình 1: Một nhóm ngày càng đông các nhà khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu ý thức đưa ra giả thuyết rằng tâm trí là một dạng trường giống như năng lượng, bao quanh và tách biệt khỏi cơ thể.

Tâm trí là một thực thể riêng biệt, không thể “quy giản thành các quá trình của tế bào não”.

Giáo sư thần kinh học đoạt giải Nobel Eccles ủng hộ quan điểm cho rằng tâm trí là một thực thể tách biệt và không thể “rút gọn xuống chỉ còn các quá trình của tế bào não,” theo như…Horizon Research Foundation.

Một bài viết trên trang của Quỹ này khẳng định rằng: “chúng ta sẽ không bao giờ có thể giải thích được sự hình thành của ý thức chỉ thông qua các quá trình điện và hóa học của não bộ.” Đối với những người hoài nghi, điều quan trọng cần lưu ý là tất cả các bài viết trên trang web của Quỹ Nghiên cứu đều được thẩm định hoặc biên soạn bởi các nhà khoa học trực tiếp tham gia nghiên cứu.

Các giáo sư Karl Popper và John Eccles đã chứng minh rằng nghiên cứu cho thấy một sự kiện có ý thức xảy ra trước sự kiện tương ứng trong não bộ, trong… The Self and Its Brain.

Những nhà khoa học lỗi lạc này không chỉ cho rằng các sự kiện tinh thần và ý thức tách biệt khỏi não bộ, mà còn đề xuất rằng có một “tâm trí tự ý thức” riêng biệt, độc lập với cả hai.

Sau khi chết, ý thức có tiếp tục tồn tại không?

Các nhà khoa học lỗi lạc này không chỉ đưa ra giả thuyết rằng các sự kiện tinh thần và ý thức tách biệt khỏi não bộ, mà còn cho rằng có một “tâm trí tự ý thức” riêng biệt, khác biệt với cả hai.

Sau khi chết, liệu ý thức có tiếp tục tồn tại không?

Trong một bài viết được nghiên cứu kỹ lưỡng…,Tiến Tới Giải Quyết Những Huyền Bí Của Thức ( Steps Towards Solving the Mystery of Consciousness), khái niệm về việc ý thức có thể tồn tại sau khi não bộ ngừng hoạt động được nhấn mạnh.

“Ý thức dường như vẫn xuất hiện ở khoảng 10–20% những người bị ngừng tim.” Tác giả giải thích: “các tế bào não cần giao tiếp với nhau bằng các xung điện… Vậy làm sao lại có tình huống lâm sàng mà chức năng não bị suy giảm nghiêm trọng nhất, dạng tồi tệ nhất, với việc không còn hoạt động điện trong não, nhưng bằng cách nào đó các quá trình tư duy, bao gồm lập luận, hình thành ký ức và ý thức vẫn tiếp diễn và thậm chí còn trở nên rõ ràng hơn?”

Hình 2: Các nghiên cứu cận tử được ghi chép đầy đủ, cùng với các nghiên cứu trên bệnh nhân bị ngừng tim, đang dẫn đến sự chấp nhận ngày càng tăng rằng tâm trí vẫn tiếp tục tồn tại sau khi chức năng não chấm dứt.

Góc nhìn Phật giáo: nhị nguyên giữa tâm và não

Theo quan điểm Phật giáo, sự phân biệt giữa tâm và não đã được chấp nhận từ rất sớm, và ở một số khía cạnh, điều này được xem như một nền tảng quan trọng hỗ trợ cho các niềm tin căn bản của Phật giáo về tái sinh và nghiệp (karma).

“Có nhiều cách giải thích về tâm là gì và về các loại tâm khác nhau,” Đức Đạt Lai Lạt Ma nói trong một bài phát biểu tại Anh năm 2008 (Dalai Lama in a speech). “Ví dụ, trong Phật giáo có sự phân biệt giữa [8] tâm vương và [51] tâm sở.” Ngài giải thích hai loại này: "Một loại (suy nghĩ) được sinh ra trực tiếp ngay sau khi các giác quan cảm nhận được thế giới bên ngoài; loại còn lại thì tự khởi lên trong tâm trí mà không cần thế giới bên ngoài kích thích ngay trước đó."

 

Cho đến gần đây, những niềm tin này vẫn được xem là các nền tảng “đức tin”, dựa trên thẩm quyền của Đức Phật và được bảo vệ một cách hùng biện trong các cuộc tranh luận về giáo Pháp. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều sự ủng hộ hơn từ các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về thức. Những nghiên cứu đầy hứa hẹn có thể cho phép chúng ta đặt khái niệm về tâm trên những bằng chứng thuyết phục hơn.

Tiến sĩ Alexander Berzin, trong bài giảng Bản Chất Quy Ước Của Tâm (The Conventional Nature of Mind), đã mô tả như sau: “Bạn có thể mô tả trải nghiệm từ góc độ những gì đang xảy ra về mặt vật lý — có não bộ, các chất hóa học và hoạt động điện — hoặc bạn có thể chỉ mô tả nó theo khía cạnh trải nghiệm chủ quan. Vì vậy, khi nói về tâm, chúng ta đang nói về trải nghiệm chủ quan đó.” Ông cũng giải thích rằng Tứ Diệu Đế được kinh nghiệm bởi chính tâm thức.

Tâm ở đâu

Tiến sĩ Rupert Sheldrake, trong bài giảng “Tâm Không Phải Não Bộ” (The Mind is Not the Brain), đã mở đầu cuộc thảo luận quan trọng về câu hỏi “tâm nằm ở đâu?”. Ông mô tả tâm trí như một dạng “trường điện” (field-like), tương tự như trường hấp dẫn của Trái Đất, “lan tỏa ra xa hơn nhiều so với chính Trái Đất.”

 

Hình 3: Tâm trí, theo quan điểm của nhiều nhà lý thuyết cho rằng tách biệt khỏi não bộ, thường được mô tả như một “trường” (field), tương tự như trường hấp dẫn..

Tâm như các điện trường bao quanh những hệ thống mà chúng tổ chức

Trong quan niệm Phật giáo cổ đại, trái tim được xem là nơi cư trú của tâm trí. Ngày nay, chúng ta thường nghĩ đến não bộ. Dù theo cách nào, khoa học đang dần làm sáng tỏ bản chất thật sự của tâm — rằng những “trường điện” này tồn tại bên trong và xung quanh các hệ thống mà chúng tổ chức, theo Tiến sĩ Rupert Sheldrake. Ông đưa ra các ví dụ như nam châm và trọng lực, vốn lan tỏa ra ngoài nguồn phát — chẳng hạn, bằng ẩn dụ, Trái Đất như là bộ não, còn trường hấp dẫn của Trái Đất như là tâm trí. “Và tôi nghĩ điều tương tự cũng đúng với tâm trí của chúng ta.”

“Nếu tâm trí chỉ là bộ não, như giả định thông thường trong giới học thuật và y học,” ông tiếp tục, “thì hoạt động tinh thần không gì khác ngoài hoạt động của não bộ,” một quan điểm mà sau đó ông phân tích và cho rằng là sai lầm.

Ông đưa ra một ví dụ chi tiết về cơ chế của thị giác (nhìn thấy), mô tả trước tiên các quá trình sinh lý và thần kinh, rồi nêu hai khả năng rõ ràng để giải thích việc chúng ta thật sự “nhìn thấy” như thế nào. Một là, các hình ảnh được “chiếu” bên trong hộp sọ hoặc não, giống như một dạng “thực tại ảo”. Hai là, chúng thật sự nằm đúng ở nơi chúng ta thấy, vì tâm trí có khả năng “phóng chiếu” hoặc nhìn vượt ra ngoài não bộ, chính xác tại vị trí của sự vật.

“Bạn có thể tác động đến một thứ gì đó chỉ bằng cách nhìn vào nó không?”

Ông minh họa điều này bằng cách đặt câu hỏi: “Bạn có thể tác động đến một thứ gì đó chỉ bằng cách nhìn vào nó không?” Ông trích dẫn các nghiên cứu cho thấy hơn 90% người tham gia có thể “cảm nhận” được khi có người đang nhìn họ, ngay cả khi họ đang quay lưng lại với người đó. Trong các nghiên cứu khoa học, có bằng chứng rất mạnh cho thấy đây là một hiện tượng có thật. Ông cũng đưa ra ví dụ từ huấn luyện trong ngành an ninh, nơi nhân viên an ninh được đào tạo tiêu chuẩn là không bao giờ nhìn trực tiếp vào lưng của một nghi phạm.

Đức Đạt Lai Lạt Ma đã trình bày về bản chất của tâm trong một bài phát biểu năm 2014 tại Cambridge (2014 speech): “Nói chung, tâm có thể được định nghĩa là một thực thể có bản chất của sự trải nghiệm thuần túy, tức là ‘sự sáng tỏ và khả năng nhận biết’. Chính bản chất nhận biết, hay năng lực nhận thức, được gọi là tâm, và nó không mang tính vật chất.”

“Trong văn học Phật giáo, cả kinh điển (sūtra) lẫn mật điển (tantra), đều có những thảo luận rất sâu rộng về tâm và bản chất của nó. Đặc biệt, mật điển bàn luận về nhiều cấp độ vi tế khác nhau của tâm và ý thức… với các tham chiếu đến những mức độ tinh tế của các tầng ý thức và mối liên hệ của chúng với các trạng thái sinh lý như các trung tâm năng lượng sống trong cơ thể, các kênh năng lượng, những dòng năng lượng chảy trong đó, v.v.”

Lý thuyết “trường tâm”

Khái niệm về các kênh năng lượng (thường được gọi là “luân xa”) và “thân năng lượng” — như Đức Đạt Lai Lạt Ma đã mô tả — đã được chấp nhận rộng rãi trong nhiều thế kỷ ở phần lớn châu Á. Trong thực hành thiền quán của Phật giáo, tâm và năng lượng trong một số pháp môn được hình dung như tách biệt khỏi thân thể. Điều này được cho là có sự tương đồng với những nghiên cứu mới nổi trong lĩnh vực khoa học về thức.

Phù hợp với tư tưởng cổ xưa này, Tiến sĩ Rupert Sheldrake — một người tiên phong trong “lý thuyết trường ý thức” — cho rằng tâm trí giống như một trường, tương tự trường hấp dẫn. Ông đưa ra lập luận dựa trên nhiều nghiên cứu “mù” (blind studies[1]), đồng thời minh họa bằng các ví dụ như đàn chim bay theo đội hình hay đàn cá bơi thành đàn, dường như có sự “giao tiếp” gần như thần giao cách cảm. Ông cũng viện dẫn một số lý thuyết về hạt trong cơ học lượng tử để củng cố quan điểm của mình.

Tại sao điều này quan trọng?

Trong cách nhìn nhị nguyên tương đối, não bộ là một công cụ vật chất, vô thường. Ý thức cũng phát sinh từ giáo lý bao trùm về Duyên khởi. [For a feature on Dependent Arising, see>>].. Mặc dù không phải là thường hằng, trong Phật giáo, tâm cũng được hiểu theo một cách khác, và có nhiều loại tâm khác nhau, thường được mô tả theo các khái niệm “giống như trường” (field-like). Đáng chú ý, đặc biệt là “thức vi tế” có thể vượt qua các đời sống cá nhân. Điều này cũng được một số nghiên cứu của các giáo sư Karl Popper và John Eccles đưa ra như một giả thuyết hợp lý, trong đó mô tả “tâm tự ý thức” tồn tại độc lập với não bộ và vẫn hoạt động ngay cả sau khi tim ngừng đập.

“Ý thức tự nhận biết”, có thể tồn tại sau khi ngừng tim, mang lại sự an ủi cho những ai tin rằng tâm trí vẫn tiếp tục sau khi chết. Mặc dù tái sinh được hỗ trợ bởi nhiều nghiên cứu khác nhau và các nghiên cứu về trải nghiệm cận tử, quan niệm rằng tâm có ý thức có thể tồn tại sau khi cái chết sinh học xảy ra đã bổ sung một chiều kích mới cho thiền quán về cái chết cũng như thực hành hằng ngày.

Kinh Thủ Lăng Nghiêm

Trích đoạn cuộc thảo luận giữa Đức Phật và A Nan về bản chất của tâm:

Đức Phật: “Dùng phương tiện nào để thấy… và ai là người đã nhìn thấy ta?”
A Nan: “Con dùng mắt và tâm của con.”

Đức Phật: “Vậy nền tảng chân thật của ‘việc nhìn thấy’ phải được tìm nơi tâm và mắt. Nhưng chính xác thì tâm và sự thấy ấy nằm ở đâu?”

A Nan: “Mọi người đều đồng ý rằng tâm nằm trong thân và mắt nằm trong đầu.”

Đức Phật: “Ngươi đang ngồi trong giảng đường của Như Lai; hãy nhìn ra ngoài và nói cho ta biết cây cối ở đâu.”

A Nan: “Chúng ở bên ngoài giảng đường.”

Đức Phật: “Và khi ngươi ngồi trong giảng đường này, ngươi thấy gì trước tiên?”

A Nan: “Trước hết là Như Lai, tiếp đến là đại chúng, rồi đến cây cối ở bên ngoài.”

Đức Phật: “Khi ngươi nhìn thấy cây cối bên ngoài, phương tiện nào giúp ngươi nhìn thấy chúng?”

A Nan: “Các cửa sổ của đại giảng đường này đang mở.”

Đức Phật: “Có thể nào một người trong giảng đường này không thấy Như Lai mà vẫn nhìn thấy các vật ở bên ngoài không?”

A Nan: “Không thể!”

Đức Phật: “Nếu tâm nằm trong thân, thì nó phải nhận biết được các phần bên trong của chính thân thể ấy. Như vậy, tất cả mọi người trước hết phải cảm nhận được… mọi thứ ở bên trong mình, rồi sau đó mới đến… những sự vật bên ngoài. Nhưng tại sao chúng ta chưa từng gặp ai có thể nhìn thấy các cơ quan nội tạng của chính mình? Vì vậy, không thể duy trì quan điểm rằng tâm nằm bên trong thân thể.”

A Nan: “Vậy con phải hiểu rằng tâm ở bên ngoài thân. Có vẻ như tâm thông minh (hay năng lực tri giác) phải giống như một ngọn đèn đặt bên ngoài ngôi nhà, không soi sáng được những gì ở bên trong.”

Đức Phật: “Hãy giả sử ngươi cho rằng tâm trú ở bên ngoài thân. Như vậy phải có một sự liên kết bên ngoài giữa thân ngươi và tâm ấy; và khi sự liên hệ cá nhân này không hoạt động, thì những gì tâm bên ngoài nhận biết, chính ngươi cũng không thể biết được. Mà vì (theo ngươi) tri thức về một sự vật chính là tri thức cá nhân mà ngươi có về nó, thì ‘tâm thông minh’ (tách rời khỏi điều này) sẽ không biết gì cả.

Ví dụ, ta đưa tay cho ngươi xem: ngay lúc mắt ngươi nhìn thấy nó, thì tâm của ngươi cũng đồng thời nhận biết nó, phải không?”

 A Nan: “Vâng.”

Đức Phật: “Vậy thì có vẻ như tâm không cư trú ở bên ngoài thân, vì nếu ở bên ngoài thì nó đã không liên hệ trực tiếp với thân như vậy.”

A Nan: “Vậy con phải thừa nhận rằng năng lực thấy và biết là cố định ở một nơi.”

Đức Phật: “Nhưng ‘nơi chốn’ đó là gì?”

A Nan: “Có vẻ như tâm, nếu không ở bên trong mà vẫn nhận biết được bên ngoài, thì nằm ẩn trong chính giác quan.”

Đức Phật: “Vậy tại sao khi ngươi nhìn núi non, ngươi lại không thấy chính con mắt của mình? Lập luận này cũng không thể chấp nhận được.”

A Nan: “Trong các bài giảng của Ngài với các đệ tử về trạng thái chân thật của sự tồn tại, Ngài đã nói rằng tâm nhận thức không ở trong thân, cũng không ở ngoài thân, mà ở giữa hai nơi đó.”

Đức Phật: “Ngươi nói ‘ở giữa hai bên’. Hãy cẩn thận để cụm từ này không đánh lừa ngươi, khiến nó trở thành ‘không ở đâu cả’. Vậy ‘điểm ở giữa’ đó nằm ở đâu? Nó ở trong giác quan hay ở trong đối tượng của giác quan? Nếu tâm ở giữa giác quan và đối tượng của giác quan, thì bản chất của tâm hoặc là hòa làm một với cả hai, hoặc là tách biệt hoàn toàn với cả hai. Nếu hòa làm một với cả hai, thì sẽ có sự lẫn lộn về bản chất, và khi đó tâm không còn là một thực thể thống nhất. Còn nếu không hòa làm một, thì tâm thông minh ấy phải mang một phần tính chất của giác quan (cái có khả năng biết) và một phần của đối tượng giác quan (cái không có khả năng biết). Như vậy, tâm sẽ không có tính chất riêng biệt; và nếu vậy, bằng dấu hiệu nào ngươi có thể nhận ra nó đang tồn tại ‘ở giữa’ hai lực đối nghịch này? Có thể kết luận rằng giả thuyết này không thể chứng minh được.”

A Nan: “Con đã nghe lời khẳng định rằng bản chất của tâm là như vậy, không thể nói là ở trong thân, cũng không ở ngoài thân, cũng không ở điểm giữa, mà tự bản chất tâm là không có nơi cư trú cố định và không thiên lệch.Con xin được biết liệu con có thể định nghĩa tâm là cái ‘không xác định’ và ‘không thiên vị’ hay không.”

Đức Phật đưa tay ra, nắm các ngón tay lại thành một nắm đấm và hỏi A Nan: “Ngươi thấy gì?”

A Nan: “Con thấy Như Lai giơ tay lên và co các ngón tay lại thành nắm đấm.”

Đức Phật: “Vậy công cụ nào giúp ngươi thấy tất cả những điều này?”

A Nan: “Con và tất cả những người có mặt ở đây đều thấy điều này bằng đôi mắt của mình.”

Đức Phật: “Nếu chính đôi mắt của ngươi thấy nắm tay, vậy thì tâm có vai trò gì?”

A Nan: “Con cho rằng tâm là năng lực giúp con suy xét và nhận biết.”

Đức Phật: “Không, không, A Nan, đây không phải là tâm của ngươi.”

A Nan: “Nếu đây không phải là tâm của con, xin Ngài hãy cho con biết nó nên được gọi là gì?”

Đức Phật: “Đây chỉ là sự nhận thức về những tính chất hư vọng và sai lầm, vốn dưới lớp vỏ bản tính chân thật của ngươi, từ ban đầu đã đánh lừa ngươi.”

Lúc này, Đức Phật bắt đầu giảng giải cho A Nan và toàn thể đại chúng, với mục đích khơi dậy nơi họ một sự nhận thức về chính tâm ấy — thứ không phát sinh từ bất kỳ nguồn gốc vật chất nào…

Đức Phật: “Như Lai thường nói rằng, mọi hiện tượng xuất hiện trong nhận thức của chúng ta chỉ là sự biểu hiện của tâm… vốn là nền tảng chân thật của tất cả.

Nếu tất cả các dạng tồn tại trong các thế giới, cho đến từng bụi cây, chiếc lá hay sợi tơ của một loài thực vật, khi truy tìm đến những yếu tố cuối cùng của chúng—nếu tất cả đều có một bản chất riêng biệt và thực hữu—thì huống chi là tâm trí thuần khiết, cao quý và thuộc về con người, vốn là nền tảng của mọi tri thức, lại không được thừa nhận là có sự tồn tại bản chất riêng của nó?

Nếu ngươi xem xét vấn đề này mà vẫn muốn gọi năng lực phân biệt và tìm hiểu là ‘tâm’, thì ít nhất ngươi cũng phải phân biệt nó với năng lực tiếp nhận các hiện tượng liên quan đơn thuần đến giác quan, và thừa nhận rằng năng lực sau này có một bản chất riêng biệt.

Vì vậy, ngay khi ngươi đang nghe ta thuyết pháp, chính nhờ những âm thanh ngươi nghe được mà trong ngươi mới có tiến trình phân biệt. Tuy nhiên, sau khi tất cả âm thanh đã biến mất, bên trong vẫn tiếp tục có một quá trình tư duy, trong đó ký ức đóng vai trò chủ yếu, khiến cho có một ‘tâm’ hoạt động như thể trên những bóng dáng (hình ảnh phản chiếu) của sự vật.

Ta không cấm ngươi giữ quan điểm riêng về vấn đề tâm, nhưng ta chỉ yêu cầu ngươi tìm hiểu… chính bản thân vấn đề đó.

Nếu, sau khi ngươi đã loại bỏ nguyên nhân trực tiếp gây cảm giác, vẫn còn tồn tại năng lực phân biệt trong khả năng mà chúng ta đang nói đến, thì đó chính là ‘tâm’ chân thật mà ngươi có thể chính đáng gọi là của mình; nhưng nếu năng lực phân biệt biến mất sau khi nguyên nhân trực tiếp khiến nó hoạt động bị loại bỏ, thì năng lực này chỉ là một ý niệm mờ ảo, hoàn toàn phụ thuộc vào hiện tượng bên ngoài.

Giả sử ngươi đi trên một con đường, gặp một người mù, và hỏi anh ta: ‘Ngươi có thấy gì không?’ Người mù sẽ trả lời: ‘Tôi chỉ thấy bóng tối trước mắt.’ Có gì thiếu sót mà quan sát này không thể được gọi là ‘thấy’?

A Nan: “Làm sao Ngài có thể nói về một hành động ‘thấy’ khi cùng một bóng tối ấy hiện diện trước mắt tất cả những người mù?”

Đức Phật: “Tất cả những người mù bên ngoài chỉ có thể quan sát bóng tối; nhưng bây giờ hãy lấy một người có mắt sang và đặt anh ta vào một căn phòng tối, thì có gì khác biệt giữa bóng tối mà người mù quan sát và bóng tối mà người có mắt nhìn thấy?

A Nan: “Không. Chúng giống nhau.

Đức Phật: “Giả sử người mù chỉ nhìn thấy bóng tối bỗng nhiên có thể nhìn thấy, để anh ta có thể hoàn toàn thấy các vật trước mắt — điều này ngươi sẽ gọi là ‘nhìn bằng mắt’. Bây giờ, giả sử người kia đang ở trong phòng tối, chỉ thấy bóng tối, bỗng có một ngọn đèn được mang vào phòng để anh ta có thể nhận biết hoàn toàn các vật xung quanh — ngươi sẽ gọi đây là ‘nhìn bằng đèn’ sao? Nếu vậy, thì ngọn đèn có thể nhìn được; nhưng nếu đèn giống như mắt, tại sao ngươi lại gọi nó là đèn? Và một lần nữa, vì đèn lúc đó có khả năng quan sát, thì đôi mắt của ngươi còn giá trị gì trong việc này? Ngươi biết rằng đèn chỉ làm cho sự vật trở nên có thể thấy, vì vậy, về mặt ‘nhìn’, đôi mắt có chức năng riêng, đối lập với chức năng của ngọn đèn.”

Nhưng dù vậy, khi chúng ta nói về ‘năng lực thấy’, trên thực tế nó không cư trú trong con mắt nhiều hơn là trong ngọn đèn. Lúc bấy giờ, Đức Phật giữa đại chúng, mở bàn tay rồi lại nắm lại, sau đó hỏi A Nan: ‘Ngươi đã thấy ta làm gì?’”

A Nan: “Con thấy bàn tay của Ngài giữa đại chúng mở ra rồi nắm lại.”

Đức Phật: “Khi ngươi thấy điều đó, là tay của ta mở ra và nắm lại, hay chính cái thấy của ngươi tự mở rồi tự đóng?”

A Nan: “Chính tay của Ngài mở ra và nắm lại, vì bản chất của năng lực thấy nơi con không có sự mở hay đóng.”

Đức Phật: “Trong trường hợp này, cái gì chuyển động và cái gì đứng yên?”

A Nan: “Chính tay của Ngài đã chuyển động, còn năng lực thấy của con thì vững chắc tuyệt đối, có gì có thể làm lay chuyển nó được?”

Đức Phật: “Đúng vậy”… rồi từ giữa bàn tay Ngài phóng ra một luồng hào quang rực rỡ, dừng lại bên phải A Nan, khiến A Nan quay đầu nhìn qua vai phải. Sau đó, Đức Phật lại phóng ra một luồng sáng khác, dừng bên trái A Nan, và A Nan quay đầu nhìn qua vai trái.

Đức Phật hỏi A Nan: “Vì sao vừa rồi ngươi lại quay đầu?”

A Nan: “Vì con thấy ánh sáng phát ra từ bàn tay quý báu của Đức Phật và dừng lại bên trái và bên phải con, nên con đã quay đầu để nhìn những ánh sáng đó.”

Đức Phật: “Chuyển động là do đầu ngươi quay, hay do cái thấy của ngươi di chuyển?”

A Nan: “Chính đầu con đã quay, năng lực thấy của con thì cố định. Vậy thì cái gì có thể di chuyển được?”

Đức Phật: “Đúng vậy.”

Lúc bấy giờ, vua Prasenadjit đứng dậy và hỏi Đức Phật: “Xin Ngài chỉ cho ta cách nào để đạt được tri kiến về nguyên lý bất hoại mà Ngài gọi là tâm?”

Đức Phật: “Đại Vương! Liên quan đến thân thể hiện tại của ngài, Ta muốn hỏi: Thân thể này có giống như kim cương, bất biến về hình dạng và bất hoại hay không, hay ngược lại, nó thay đổi và có thể hoại diệt?”

Vua: “Thân thể của tôi, không nghi ngờ gì, cuối cùng, sau nhiều biến đổi, sẽ hoại diệt.”

Đức Phật: “Ngươi chưa từng trải qua sự hủy diệt của thân thể này. Vậy sao ngươi biết điều gì về nó?”

Vua: “Về thân thể này, tạm bợ, biến đổi và sẽ hoại diệt, mặc dù tôi chưa từng trải nghiệm sự hủy diệt mà tôi nói tới, nhưng tôi quan sát các sự vật xung quanh và luôn suy ngẫm rằng tất cả mọi vật đều thay đổi — cái cũ chết đi và cái mới xuất hiện, không có gì là bất biến; vì vậy gỗ đang cháy nay sẽ sớm hóa thành tro; mọi vật dần dần kiệt sức và tàn lụi; không có sự ngưng nghỉ của việc chết đi và hoại diệt. Vì thế tôi chắc chắn biết rằng thân thể này cuối cùng sẽ hoại diệt…”

Đức Phật: “Ngươi thừa nhận rằng từ việc chứng kiến những biến đổi không ngừng này, ngươi đi đến niềm tin rằng thân thể ngươi tất sẽ hoại diệt. Ta hỏi ngươi, khi thời khắc thân thể ngươi hoại diệt đến, liệu ngươi có nhận thức được điều gì liên quan đến bản thân mà không hoại diệt không?”

Vua: “Tôi không biết có điều gì bất hoại như thế.”

Đức Phật: “Ta sẽ giải thích cho ngươi về bản chất của ‘bản tính’ vốn không chịu sinh hay diệt.” Đại Vương: “Khi Ngài còn là một đứa trẻ, Ngài bao nhiêu tuổi khi lần đầu tiên nhìn thấy dòng sông Hằng?”

Vua Prasenadjit: “Khi tôi ba tuổi.”

Đức Phật: “Hãy lấy ví dụ của chính ngươi về sự thay đổi dần dần về hình dạng của bản thân theo từng thập kỷ cuộc đời. Ngươi nói rằng khi ba tuổi ngươi đã nhìn thấy dòng sông này. Hãy nói cho ta biết, khi mười ba tuổi, dòng sông đó trông như thế nào?”

Vua Prasenadjit: “Vẫn y như khi tôi ba tuổi; và bây giờ tôi sáu mươi hai tuổi, hình dáng của nó vẫn không thay đổi.”

Đức Phật: “Bây giờ ngươi đã già yếu, tóc trắng và gương mặt nhăn nheo, và khuôn mặt của ngươi đã thay đổi qua nhiều năm liên tiếp, vậy hãy nói cho ta biết, khả năng nhìn thấy sông Hằng trong những năm trước đây của ngươi có trở nên nhăn nheo hay tăng thêm sự lão hóa cùng với tuổi tác không?”

Vua Prasenadjit: “Không.”

Đức Phật: “Mặc dù khuôn mặt ngươi đã nhăn nheo, nhưng năng lực thấy của ngươi về bản chất thì không hề thay đổi. Nhưng cái gì trở nên già yếu và suy tàn thì theo bản chất là biến đổi, còn cái gì không trở nên như vậy thì là bất biến. Cái gì thay đổi thì có khả năng bị hủy diệt, nhưng cái gì không thay đổi, từ khi khởi nguyên đã không thể sinh hay diệt.”

A Nan: “Nếu năng lực nhìn này giống với bản thể bí ẩn của con, thì bản thể này của con lẽ ra phải rõ ràng với con; và nếu năng lực nhìn này là chính bản thể chân thật của con, vậy thì tâm của con là gì và thân của con là gì?”

Đức Phật: “Giả sử trong quá trình sử dụng khả năng nhìn này, ngươi đang quan sát các vật xung quanh, hãy nói cho Ta biết, Tự Ngã của năng lực này bao gồm những gì? Có phải do ánh sáng rực rỡ của mặt trời? Có phải do sự hiện diện của bóng tối? Có phải sự tồn tại của không gian là nền tảng tạo nên Tự Ngã này? Hay là sự hiện diện của các chướng ngại tạo nên cái ‘ngã’ này? Nếu sự hiện diện rực rỡ của ánh sáng là nền tảng, thì vì ánh sáng này là cơ sở thực chất của khả năng nhìn, thì ý nghĩa của việc ‘thấy bóng tối’ là gì? Nếu không gian là cơ sở của năng lực này, thì làm sao có thể có sự giải thích về việc nhìn qua bất kỳ chướng ngại nào? Hoặc nếu bất kỳ yếu tố bất ngờ nào của bóng tối được coi là cơ sở thực chất của Tự Ngã, thì khi có ánh sáng ban ngày, khả năng nhìn thấy ánh sáng lẽ ra phải biến mất…

Vì vậy, ngươi nên thỏa mãn rằng năng lực tinh tế này của sự thấy, về bản chất huy hoàng, không phụ thuộc vào nguyên nhân hay mối liên hệ nào.
Nó không phải là cái gọi là tự sinh, cũng không phải là ngược lại của điều đó. Nó độc lập với mọi điều kiện và cũng độc lập với mọi hiện tượng…”

Vì vậy, A Nan, ngươi nên biết rằng khi ngươi thấy ánh sáng, khả năng thấy không phụ thuộc vào ánh sáng; khi ngươi thấy bóng tối, khả năng thấy không phụ thuộc vào bóng tối; khi ngươi thấy không gian, khả năng thấy không liên quan gì đến khái niệm về không gian; và điều này cũng tương tự với những giới hạn của không gian.

Khi bốn suy luận trên đã được xác định, Ta tiếp tục nói rằng khi ta sử dụng năng lực nhìn thông qua chính năng lực nhìn này, việc “thấy” không phụ thuộc vào năng lực nhìn đó. Ngay cả khi đang “thấy”, ta vẫn có thể còn ở xa với “thấy chân thật”. Cũng không phải việc sử dụng năng lực nhìn nào cũng đồng nghĩa với việc thật sự sử dụng năng lực của “thấy chân thật”…

A Nan, hãy xem một người bị đục thủy tinh thể. Vào ban đêm, khi ánh sáng của ngọn đèn chiếu trước mặt, người ấy tưởng rằng thấy một vòng sáng tròn bao quanh ngọn lửa, gồm năm màu xen kẽ lẫn nhau. Ngươi nghĩ sao về việc nhận thức vòng sáng tròn bao quanh ngọn đèn ban đêm này? Liệu màu sắc đẹp đẽ đó có ở trong đèn hay ở trong mắt? Nếu nó ở trong đèn, tại sao một người có thị lực bình thường lại không thấy nó? Nếu nó ở trong khả năng nhìn của người đó, thì vì nó là kết quả của một hành vi nhìn, ta sẽ đặt tên gì cho năng lực tạo ra những màu sắc này?

Vậy, chúng ta kết luận rằng vật được nhìn, tức là ngọn lửa, phụ thuộc vào ngọn đèn, nhưng vòng sáng tròn là kết quả của thị lực không hoàn hảo. Bây giờ, tất cả những dạng thị lực như vậy đều liên quan đến bệnh lý.
Tuy nhiên, khi nhìn thấy nguyên nhân của bệnh (tức là đục thủy tinh thể), thì việc đó lại có tác dụng chữa lành bệnh…

Vậy, những gì ngươi và các chúng sinh khác đang thấy hiện nay — núi non, sông ngòi, các quốc gia và vùng đất — tất cả những điều này, Ta nói rằng, là kết quả của một khiếm khuyết gốc của thị lực… như thể là một “đục thủy tinh thể” trên năng lực thấy chân thật và luôn huy hoàng mà Ta sở hữu.

Nếu năng lực nhìn thông thường này là một “đục thủy tinh thể” trên mắt của khả năng thấy chân thật của Ta, thì điều đó đồng nghĩa rằng tâm trong sáng và rực rỡ của tri thức chân thật trong việc thấy tất cả những liên tưởng giả tạo này không bị ảnh hưởng bởi khiếm khuyết đó; cái gì hiểu được lỗi lầm thì bản thân nó không sai lầm; vì vậy, khi đã nắm bắt được ý niệm chân thật về khả năng thấy này, thì sẽ không còn ý nghĩa gì trong những cách diễn đạt như “nghe bằng tai” hay “biết bằng mắt” nữa.

Năng lực này, mà tất cả chúng ta và mười hai loài chúng sinh đều sở hữu, và mà chúng ta gọi là “thị lực” — nó giống như một “đục thủy tinh thể trên mắt” — là sự khiếm khuyết của “khả năng thấy chân thật”; nhưng năng lực nhìn chân thật và nguyên sơ, vốn đã bị sai lệch như thế, và về bản chất thì không hề có khuyết điểm — thì không thể gọi đúng bằng cùng một tên được…

Vào lúc này, khi chăm chú lắng nghe lời của Đức Phật Thế Tôn, A Nan và toàn thể đại chúng đều được khai ngộ. Đại chúng nhận thấy rằng tâm của mỗi người đều bao trùm khắp vũ trụ, thấy rõ bản chất trống rỗng của vũ trụ rõ ràng như nhìn một chiếc lá, và rằng tất cả mọi vật trong vũ trụ đều giống nhau, chỉ là tâm nguyên sơ, rực rỡ và siêu việt của Phật mà thôi; tâm này lan tỏa khắp nơi, và bao trùm tất cả mọi vật trong chính nó.

Và khi tiếp tục quán chiếu, họ thấy những thân thể sinh ra của mình, như bao hạt bụi nhỏ bé giữa khoảng không mênh mông của vũ trụ, lúc hiện hữu, lúc tan biến; hoặc như một bọt nước trên biển, từ hư vô sinh ra và rồi sẽ bị hủy diệt. Nhưng tâm viên mãn của họ (họ nhận thấy) thì không thể bị hủy diệt, mà luôn tồn tại nguyên vẹn; nó đồng nhất với bản chất của Phật.

Phật: “Chỉ có sự thống nhất này trong thế gian là vô biên về bản chất, và dù vô biên, vẫn là một.
Dù hiện hữu trong những vật nhỏ bé, vẫn có mặt trong những vật lớn lao.
Dù hiện hữu trong những vật lớn lao, vẫn có mặt trong những vật nhỏ bé.
Lan tỏa khắp mọi vật, hiện hữu trong từng sợi lông nhỏ nhất, và đồng thời bao trùm vô số thế giới trong vòng tay của nó;
Ngự trị trong hạt bụi nhỏ nhất, nhưng cũng vận hành Bánh Xe Pháp vĩ đại;
Đối lập với tất cả hiện tượng cảm giác, nhưng đồng nhất với Trí tuệ Thánh thiện.”/.

https://buddhaweekly.com/mind-different-brain-science-may-support-duality-separate-mind-brain/

---

[1] Blind studies (Nghiên cứu mù / Thí nghiệm mù) là một phương pháp nghiên cứu khoa học cực kỳ nghiêm ngặt [1]. Trong đó, người tham gia thí nghiệm (và đôi khi cả nhà nghiên cứu) được giấu kín thông tin về việc ai đang nhận thử nghiệm thật và ai nhận thử nghiệm giả [1, 2].