Nguyên tác: Cultivating Equanimity: Insights from the Indriya
Bhavana Sutta
Tác giả: Margaret Meloni, PhD
Việt dịch: Quảng Cơ
Biên tập: Tuệ Uyển
***
Trong khi tìm hiểu thêm về cách nuôi dưỡng tâm xả (equanimity)
giữa những thời kỳ hỗn loạn và bất định, tôi thấy mình quay về với Kinh tạng
Pāli để tìm kiếm sự hướng dẫn và tuệ giác.
Gần đây, tôi đã gặp Majjhima Nikāya 152 — Indriya Bhāvanā Sutta,
còn được gọi là Kinh Tu Tập Các Căn (Sự Phát Triển Các Năng Lực). Thoạt nhìn,
bài kinh này có thể không có vẻ liên quan trực tiếp đến tâm xả, nhưng sau khi
xem xét và quán chiếu kỹ hơn, ta sẽ thấy rõ rằng nó chứa đựng những lời dạy sâu
sắc về bản chất và sự thực hành của tính không phản ứng và an trú trong sự tĩnh
lặng.
Hãy cùng đi sâu vào bài kinh này.
Bài kinh mở đầu với một học trò tên là Uttara, đệ tử của vị thầy
Bà-la-môn Parasiri. Uttara đến thăm Đức Phật, và Ngài hỏi ông:
“Parasiri dạy gì về sự phát triển các căn?”
Uttara trả lời:
“Chúng tôi không thấy các sắc bằng mắt; chúng tôi không nghe các
âm thanh bằng tai.”
Nghe vậy, Đức Phật đáp:
“Nếu điều đó là đúng, thì một người mù và một người điếc hẳn đã
có các căn được phát triển hoàn toàn rồi.”
Với lời nói này, Đức Phật muốn chỉ ra những khiếm khuyết trong
giáo lý của Parasiri. Khi đọc các bài kinh, chúng ta dần nhận ra đây là một
phần trong phong cách giảng dạy quen thuộc của Đức Phật. Uttara không có câu
trả lời nào, liền ngồi im lặng, xấu hổ vì giáo lý của Parasiri đã bị Đức Phật
bác bỏ một cách quá nhanh chóng.
Tuy nhiên, Uttara không ra về mà không nhận được một bài học hữu
ích. Đức Phật, sử dụng Tôn giả Ānanda và người em họ của mình như những ví dụ
minh họa, đã giảng dạy điều mà Ngài gọi là sự phát triển tối thượng của các
căn.
Ngài giải thích rằng:
Ở đây, khi một vị tỳ-kheo thấy một sắc bằng mắt, liền khởi lên
nơi vị ấy điều khả ái, điều không khả ái, hoặc vừa khả ái vừa không khả ái. Vị
ấy nhận biết rõ:
“Điều khả ái này đã khởi lên nơi ta; điều không khả ái này đã
khởi lên nơi ta; điều vừa khả ái vừa không khả ái này đã khởi lên nơi ta.
Và những điều ấy là hữu vi, thô trọng, do duyên sinh.
Còn điều này thì an tịnh, điều này thì thù thắng — đó chính là
tâm xả.”
Ngay khi ấy, điều khả ái đã khởi lên… điều không khả ái đã khởi
lên… điều vừa khả ái vừa không khả ái đã khởi lên liền chấm dứt, và tâm xả an
trú.
Ví như một người có đôi mắt sáng, khi đã nhắm mắt thì có thể mở
ra, hoặc khi đã mở mắt thì có thể nhắm lại; cũng nhanh chóng, mau lẹ và dễ dàng
như vậy — bất kể đối tượng là gì — những cảm thọ khả ái… không khả ái… vừa khả
ái vừa không khả ái khi đã khởi lên đều chấm dứt, và tâm xả an trú.
Trong Thánh luật, đây được gọi là sự phát triển tối thượng của
các căn đối với các sắc được nhận biết bởi mắt.
Cấu trúc này được lặp lại đối với cả sáu căn: mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân và ý. Với mỗi căn, sự khởi lên của các cảm thọ dễ chịu, khó chịu và
vừa dễ chịu vừa khó chịu đều được ghi nhận. Giáo lý then chốt nằm ở việc nhận
ra rằng tất cả những trải nghiệm ấy đều vô thường và do duyên sinh, rồi an trú
trong tâm xả.
Khi bàn đến các ấn tượng tâm lý, Đức Phật sử dụng một hình ảnh
rất mạnh mẽ:
“Ví như hai hay ba giọt nước rơi xuống một tấm sắt đang nóng; dù
rơi chậm, chúng cũng lập tức biến mất.”
Ngay cả khi những phản ứng cảm xúc hay tâm lý khởi lên một cách
chậm rãi, chúng ta vẫn có thể để chúng trôi qua nhanh chóng — với chánh niệm và
sự bình thản. Đó cũng chính là tâm xả.
Đức Phật còn đi xa hơn nữa. Ngài giải thích rằng một bậc Thánh
với các căn đã được tu tập có thể chủ động lựa chọn cách tri nhận:
“Nếu vị ấy muốn, vị ấy có thể thấy cái không đáng ghê sợ trong
cái đáng ghê sợ, thấy cái đáng ghê sợ trong cái không đáng ghê sợ, thấy cả hai,
hoặc không thấy cả hai — và an trú trong tâm xả, chánh niệm và tỉnh giác trọn
vẹn.”
Chính sự linh hoạt trong tri nhận này nằm ở cốt lõi của tâm xả.
Ở đây, chúng ta không nói đến sự phủ nhận, đàn áp hay trung tính gượng ép, mà
là năng lực ôm trọn nhiều sự thật cùng lúc; thấy được tính phức tạp của sự việc
và không để mình bị cuốn trôi bởi tham ái hay sân hận. Đây là một kỹ năng vô
cùng hữu ích, đặc biệt trong những thời kỳ hỗn loạn.
Vậy thì
chúng ta thực hành điều này như thế nào?
Trong thế giới hiện đại, chúng ta liên tục bị bủa vây bởi các
kích thích giác quan và tâm lý, trong đó nhiều thứ mang đậm màu sắc cảm xúc. Ví
dụ:
• Một cuộc biểu tình mà bạn hết lòng ủng hộ lại gây tắc nghẽn
giao thông. Bạn có thể vừa ghi nhận giá trị của nó, vừa ghi nhận sự bất tiện mà
nó gây ra không?
• Tại một cuộc tụ tập công cộng, có người ném chai vào cảnh sát.
Bạn ủng hộ mục tiêu chung nhưng lại thấy hành động đó đáng ghê sợ. Hai điều này
có thể cùng tồn tại trong cách bạn nhìn nhận không?
• Cách diễn đạt của một khẩu hiệu hay tấm biển khiến bạn khó
chịu. Bạn có thể ghi nhận ý định phía sau nó mà không cần phải đồng tình với
cách thể hiện hay không?
Việc thực hành “thấy cái đáng ghê sợ trong cái không đáng ghê
sợ”, và ngược lại, không phải là đánh đồng mọi thứ một cách giả tạo. Đó là việc
rèn luyện khả năng nhìn nhận trọn vẹn, thừa nhận mọi khía cạnh của một trải
nghiệm, mà không bám chấp hay xua đẩy.
Bài kinh nói rằng những phản ứng này sinh và diệt “nhanh chóng
và dễ dàng như vậy”. Tuy nhiên, trên thực tế, điều đó không phải lúc nào cũng
đơn giản. Với nhiều người trong chúng ta (kể cả tôi), tâm xả là thứ đến chậm và
phải được tích lũy bằng công phu.
Khi bạn đi qua những ngày trong tuần, mỗi khi bạn thấy, nghe,
nếm, chạm, ngửi, hay suy nghĩ về điều gì đó khơi lên một phản ứng cảm xúc mạnh,
hãy thử điều này:
Hãy thử thực hành như sau:
1. Quan
sát với chánh niệm:
Khi gặp một trải nghiệm qua giác quan, hãy dành một khoảnh khắc
để dừng lại. Quan sát những gì bạn thấy, nghe hay cảm nhận, mà chưa vội dán
nhãn là tốt hay xấu. Thực hành này tạo ra không gian cho một phản ứng quân bình
hơn.
2. Đặt
câu hỏi quán chiếu:
Khi đối diện với những phản ứng cảm xúc mạnh, hãy chủ động tự
hỏi:
“Liệu mình có thể nhìn điều này theo một cách khác không?”
Câu hỏi đơn giản này có thể mở ra những góc nhìn mới và nuôi
dưỡng cảm giác bình an.
3. Ôm
trọn góc nhìn của tâm xả:
Hãy rèn luyện khả năng thấy được nhiều chiều cạnh của một trải
nghiệm. Thay vì bị cuốn vào cơn bão cảm xúc, hãy cố gắng nhìn nó như những giọt
nước rơi trên tấm sắt nóng — tạm thời và sẽ nhanh chóng tan biến.
Nếu những điều trên cảm thấy quá khó, hãy bắt đầu đơn giản với
điều này:
• Dừng lại.
• Tự hỏi: “Liệu mình cũng có thể an trú trong việc nhìn điều này
theo một cách khác không?”
• Thử nhìn sang phía bên kia — không phải để đồng ý, mà để hiểu.
Chỉ một sự chuyển dịch nhỏ trong cách nhìn, dù chỉ trong một
giây, cũng có thể chứa đựng hạt giống của tâm xả.
Hãy tiếp tục cùng nhau thực hành./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét